Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế - xã hội phát triển và biến đổi không ngừng, hệ thống giáo dục đại học tại Việt Nam chứng kiến sự gia tăng nhanh chóng về số lượng cơ sở đào tạo đại học và cao đẳng. Theo số liệu thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo năm học 2016 – 2017, tỷ lệ học sinh tốt nghiệp trung học phổ thông (THPT) trúng tuyển vào đại học, cao đẳng chiếm khoảng 41%, vào cao đẳng nghề và trung cấp chiếm 23%, học nghề tại các trung tâm đào tạo nghề chiếm 13%, đi làm trực tiếp chiếm 10%, và có 26% học sinh không đăng ký xét tuyển đại học. Tính đến tháng 6/2016, cả nước có tổng cộng 433 trường đại học và cao đẳng (gồm 347 trường công lập và 86 trường ngoài công lập).

Sự mở rộng đa dạng về loại hình trường (công lập, tư thục, quốc tế) và chương trình đào tạo đem lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra thách thức lớn đối với người học trong việc đưa ra quyết định chọn trường. Thực tế cho thấy nhiều học sinh chọn trường dựa theo ý kiến gia đình, trào lưu bạn bè hoặc chạy theo danh tiếng mà thiếu sự tìm hiểu kỹ lưỡng về năng lực bản thân, học phí, chương trình và triển vọng việc làm. Tình trạng này dẫn đến tâm lý hoang mang, chán nản, giảm sút động lực học tập hoặc thậm chí bỏ học giữa chừng khi bước vào giảng đường.

Trước thực tiễn đó, nhóm tác giả thuộc Khoa Quản trị Kinh doanh, Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp với đề tài: "Các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định chọn trường Đại học của sinh viên tại Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay".

Mục tiêu nghiên cứu

  • Mục tiêu chung: Đề xuất một số giải pháp giúp sinh viên đưa ra quyết định phù hợp khi lựa chọn trường đại học.
  • Mục tiêu cụ thể:
    1. Hệ thống hóa các cơ sở lý luận và học thuyết liên quan đến quyết định chọn trường đại học của sinh viên.
    2. Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định chọn trường đại học của sinh viên tại TP.HCM.
    3. Đo lường mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố đến quyết định chọn trường.
    4. Đề xuất nhóm giải pháp định hướng hỗ trợ sinh viên ra quyết định phù hợp.
    5. Tìm ra sự khác biệt về quyết định chọn trường giữa sinh viên nam và nữ.
    6. Tìm ra sự khác biệt giữa mức thu nhập của hộ gia đình với quyết định chọn trường của sinh viên.
    7. Kiểm định mối liên hệ giữa giới tính và thời điểm bắt đầu chọn trường đại học của sinh viên.

Câu hỏi nghiên cứu

  1. Có những lý thuyết và mô hình nào giải thích quyết định chọn trường đại học của sinh viên?
  2. Những yếu tố nào tác động đến quyết định chọn trường đại học của sinh viên tại TP.HCM?
  3. Mức độ tác động cụ thể của từng yếu tố đến quyết định chọn trường là bao nhiêu?
  4. Những giải pháp nào cần được đề xuất nhằm hỗ trợ sinh viên ra quyết định chọn trường phù hợp?
  5. Có sự khác biệt về quyết định chọn trường giữa sinh viên nam và nữ hay không?
  6. Có sự khác biệt về quyết định chọn trường theo các mức thu nhập gia đình khác nhau hay không?
  7. Có mối liên hệ nào giữa giới tính của sinh viên và thời gian bắt đầu đưa ra quyết định chọn trường hay không?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Các yếu tố tác động đến quyết định chọn trường đại học của sinh viên tại TP.HCM.
  • Đối tượng khảo sát: Sinh viên năm thứ nhất (nhóm đối tượng vừa trải qua quá trình ra quyết định chọn trường, có mức độ ghi nhớ chính xác về trải nghiệm chọn trường và thuận tiện tiếp cận trong quá trình học tập chính quy).
  • Phạm vi không gian: Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh (Số 12 Nguyễn Văn Bảo, Phường 4, Quận Gò Vấp, TP.HCM), được chọn làm đơn vị khảo sát đại diện cho các trường đại học trên địa bàn TP.HCM.
  • Phạm vi thời gian: Dữ liệu thứ cấp thu thập trong giai đoạn 2015 đến tháng 4/2018; dữ liệu sơ cấp được khảo sát trực tiếp từ ngày 20/04/2018 đến ngày 04/05/2018.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và mô hình nền tảng

Nghiên cứu được xây dựng trên sự kết hợp giữa các lý thuyết hành vi tâm lý học và các mô hình lựa chọn giáo dục đại học trong và ngoài nước:

  • Thuyết hành động hợp lý (Theory of Reasoned Action - TRA) của Fishbein và Ajzen (1975, 1980): Giải thích hành vi thông qua ý định hành vi (BI), chịu tác động bởi thái độ đối với hành vi (AB) và chuẩn chủ quan (SN).
  • Thuyết hành vi dự định (Theory of Planned Behavior - TPB) của Ajzen (1991): Bổ sung yếu tố kiểm soát hành vi cảm nhận (PBC) bên cạnh thái độ và chuẩn chủ quan để nâng cao năng lực giải thích hành vi có điều kiện kiểm soát nguồn lực.
  • Mô hình lựa chọn trường đại học của D.W Chapman (1981): Phân chia thành hai nhóm yếu tố gồm đặc điểm cá nhân/gia đình (kinh tế, năng lực, kết quả THPT, kỳ vọng giáo dục) và các yếu tố bên ngoài (đặc điểm cố định của trường, nỗ lực truyền thông của trường, người thân/bạn bè).
  • Mô hình của Joseph Sia Kee Ming (2010): Xác định nhóm đặc điểm cố định (vị trí, học phí, danh tiếng, cơ sở vật chất, việc làm) và nỗ lực giao tiếp (quảng cáo, tư vấn tuyển sinh, tham quan trường).
  • Các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam: Nghiên cứu của Trần Văn Quí và Cao Hào Thi (2009), TS. Nguyễn Minh Hà và cộng sự (2011), Th.S Phạm Minh Tâm và cộng sự (2013), và ThS. Nguyễn Phương Mai (2015).

Mô hình nghiên cứu đề xuất và các giả thuyết

Qua tổng hợp tần suất xuất hiện trong y văn và phỏng vấn thăm dò 10 sinh viên, nhóm tác giả đề xuất mô hình gồm 7 biến độc lập tác động lên biến phụ thuộc "Quyết định chọn trường Đại học":

STT Biến nghiên cứu Khái niệm và thành phần đo lường
1 Truyền thông trường ĐH Hoạt động quảng cáo (báo chí, truyền hình), đại diện tư vấn tuyển sinh trực tiếp tại trường THPT, tổ chức tham quan khuôn viên trường (Campus Visit).
2 Cơ hội việc làm trong tương lai Tỷ lệ sinh viên có việc làm sau tốt nghiệp, tiềm năng nghề nghiệp và mức độ đáp ứng nhu cầu thị trường lao động.
3 Danh tiếng trường ĐH Uy tín đào tạo, chất lượng giảng dạy, bề dày truyền thống và hình ảnh thương hiệu trong xã hội.
4 Học phí trường ĐH Mức học phí phù hợp với khả năng chi trả của gia đình, chính sách học bổng và miễn giảm chi phí đào tạo.
5 Đặc điểm trường ĐH Vị trí địa lý thuận tiện đi lại, cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm, ký túc xá, thư viện và môi trường học tập.
6 Đặc điểm cá nhân Sở thích cá nhân, khát vọng nghề nghiệp tương lai, nhận thức về năng lực học tập và kết quả điểm thi THPT.
7 Người thân Sự khuyên nhủ, định hướng và kỳ vọng từ bố mẹ, người thân trong gia đình, bạn bè cùng trang lứa và giáo viên THPT.

Hệ thống 10 giả thuyết nghiên cứu bao gồm:

  • $H_1, H_2, H_3, H_4, H_5, H_6, H_7$: Lần lượt giả định Truyền thông, Cơ hội việc làm, Danh tiếng, Học phí, Đặc điểm trường, Đặc điểm cá nhân và Người thân có ảnh hưởng cùng chiều đến Quyết định chọn trường đại học.
  • $H_8$: Có sự khác biệt về quyết định chọn trường giữa sinh viên nam và nữ.
  • $H_9$: Có sự khác biệt giữa mức thu nhập của hộ gia đình với quyết định chọn trường.
  • $H_{10}$: Có mối liên hệ giữa giới tính và thời gian bắt đầu chọn trường của sinh viên.

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

  • Nghiên cứu định tính: Thực hiện phỏng vấn sâu nhóm chuyên gia gồm 1 Thạc sĩ và 4 cựu sinh viên nhằm hiệu chỉnh nội dung bảng câu hỏi và thang đo biến quan sát.
  • Nghiên cứu định lượng: Sử dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện, phát bảng câu hỏi trực tiếp đến sinh viên năm nhất tại Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM.
  • Phương pháp phân tích số liệu trên SPSS 20.0: Thống kê mô tả, thống kê tần số, đánh giá độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA), phân tích tương quan Pearson, phân tích hồi quy tuyến tính bội, kiểm định Chi-Square, kiểm định Independent Samples T-Test và phân tích phương sai một chiều (One-Way ANOVA).
  • Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp từ báo cáo Bộ GD-ĐT, các bài báo khoa học, website nhà trường; dữ liệu sơ cấp thu thập qua khảo sát thực tế.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1 - Tổng quan đề tài nghiên cứu

Chương 1 thiết lập nền tảng khoa học cho toàn bộ khóa luận:

  • Nêu rõ tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh phân luồng học sinh sau THPT và sự cạnh tranh tuyển sinh giữa hơn 400 trường đại học, cao đẳng.
  • Xác định hệ thống 7 mục tiêu cụ thể, 7 câu hỏi nghiên cứu làm kim chỉ nam.
  • Phân định rõ đối tượng nghiên cứu là các nhân tố tác động; đối tượng khảo sát là sinh viên năm nhất trường Đại học Công nghiệp TP.HCM; phạm vi không gian tại TP.HCM và thời gian thu thập dữ liệu (2015 – 05/2018).
  • Tóm lược các phương pháp nghiên cứu và bố cục tổng thể gồm 5 chương.

Chương 2 - Cơ sở lý luận về quyết định chọn trường Đại học của sinh viên hiện nay

Chương 2 tập trung xây dựng cơ sở lý thuyết toàn diện:

  • Định nghĩa rõ ràng các thuật ngữ cơ bản: Quyết định, Lựa chọn, Trường Đại học, Chọn trường Đại học, Sinh viên, Giáo dục Đại học, Hướng nghiệp, và giới thiệu lịch sử hình thành Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM (từ Trường Huấn nghiệp Gò Vấp năm 1956 đến trường đại học công lập lớn trực thuộc Bộ Công Thương).
  • Phân tích các mô hình hành vi gốc: TRA (1975) và TPB (1991).
  • Điểm luận các mô hình thực nghiệm quốc tế và trong nước: Mô hình D.W Chapman (1981), Joseph Sia Kee Ming (2010), Nguyễn Minh Hà (2011), Nguyễn Phương Mai (2015), Trần Văn Quí & Cao Hào Thi (2009), Phạm Minh Tâm (2013).
  • Lập bảng biện luận tổng hợp tần suất xuất hiện của các nhân tố trong 6 công trình khoa học trước, kết hợp khảo sát sơ bộ để rút ra 7 biến chính thức cho mô hình nghiên cứu đề xuất và phát biểu 10 giả thuyết nghiên cứu.

Chương 3 - Thiết kế nghiên cứu

Chương 3 chi tiết hóa quy trình triển khai nghiên cứu thực nghiệm:

  • Thiết lập sơ đồ tiến trình 4 giai đoạn: Xác định đề tài $\rightarrow$ Xây dựng đề cương $\rightarrow$ Thu thập, xử lý, phân tích dữ liệu $\rightarrow$ Báo cáo kết quả.
  • Quy trình nghiên cứu định tính qua 2 bước: Khám phá nhân tố mới bằng câu hỏi mở và hiệu chỉnh nội dung thang đo với sự tham gia của 1 Thạc sĩ và 4 cựu sinh viên.
  • Thiết kế thang đo Likert 5 mức độ và bảng câu hỏi khảo sát cấu trúc.
  • Quy định quy trình chọn mẫu thuận tiện, phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp trực tiếp từ sinh viên năm nhất.
  • Mô tả chi tiết quy trình xử lý dữ liệu qua phần mềm SPSS: Điều kiện kiểm định Cronbach's Alpha (loại biến có hệ số tương quan biến - tổng $< 0.3$), tiêu chuẩn EFA (KMO $\ge 0.5$, Bartlett's Test có sig $< 0.05$, hệ số tải Eigenvalue $> 1$, tổng phương sai trích $> 50%$), phương trình hồi quy tuyến tính, kiểm định phân phối và sai số.

Chương 4 - Kết quả nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định chọn trường Đại học của sinh viên hiện nay

Chương 4 trình bày kết quả phân tích số liệu thứ cấp và sơ cấp:

  • Dữ liệu thứ cấp: Phân tích thực trạng công tác truyền thông, cơ hội việc làm, học phí, đặc điểm cơ sở vật chất và uy tín của Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM giai đoạn 2015 - 2018.
  • Dữ liệu sơ cấp:
    • Thống kê tần số cơ cấu mẫu khảo sát theo các đặc trưng nhân khẩu học (giới tính, ngành học, mức thu nhập gia đình).
    • Đánh giá độ tin cậy Cronbach's Alpha cho từng thang đo thành phần của 7 biến độc lập và 1 biến phụ thuộc.
    • Phân tích nhân tố khám phá (EFA) cho tập biến độc lập và biến phụ thuộc, xác định các nhóm nhân tố hội tụ và phân biệt.
    • Phân tích ma trận tương quan Pearson để phát hiện mối quan hệ tuyến tính ban đầu giữa các biến và loại trừ nguy cơ đa cộng tuyến nghiêm trọng.
    • Phân tích mô hình hồi quy tuyến tính bội: Đánh giá hệ số $R^2$, kiểm định độ phù hợp mô hình (F-test), phân tích ý nghĩa thống kê của các hệ số hồi quy chuẩn hóa ($\beta$), xác định mức độ tác động tương đối của từng yếu tố.
    • Thực hiện kiểm định Chi-Square để kiểm tra mối quan hệ giữa giới tính và thời điểm quyết định chọn trường ($H_{10}$); Independent Samples T-Test về sự khác biệt giới tính ($H_8$); One-Way ANOVA về sự khác biệt theo thu nhập gia đình ($H_9$).

Chương 5 - Giải pháp giúp sinh viên đưa ra quyết định phù hợp khi chọn trường Đại học và kết luận

Chương 5 đúc kết các phát hiện và đưa ra hàm ý ứng dụng:

  • Đề xuất hệ thống giải pháp định hướng thực tiễn dành cho người học, gia đình và nhà trường:
    • Nâng cao chất lượng hoạt động tư vấn hướng nghiệp tại trường THPT và phát triển kênh truyền thông số.
    • Công khai minh bạch thông tin về học phí, tỷ lệ việc làm và chuẩn đầu ra ngành nghề.
    • Hỗ trợ học sinh tự đánh giá sở thích và năng lực bản thân trước khi đăng ký nguyện vọng.
  • Tổng kết đóng góp khoa học của đề tài và khẳng định mức độ hoàn thành các mục tiêu nghiên cứu đã đề ra.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

Khóa luận đã hệ thống hóa và lượng hóa thành công các nhân tố định hình quyết định chọn trường đại học của sinh viên:

  1. Xác lập mô hình 7 nhân tố ảnh hưởng trực tiếp gồm: Truyền thông trường ĐH, Cơ hội việc làm trong tương lai, Danh tiếng trường ĐH, Học phí trường ĐH, Đặc điểm trường ĐH, Đặc điểm cá nhân và Người thân.
  2. Kiểm định được mức độ tin cậy và giá trị hội tụ của thang đo các nhân tố thông qua hệ số Cronbach's Alpha và phân tích EFA.
  3. Đo lường trọng số tác động của từng yếu tố lên quyết định chọn trường thông qua mô hình hồi quy tuyến tính bội.
  4. Làm rõ sự khác biệt trong quyết định chọn trường dựa trên các biến phân loại nhân khẩu học (giới tính nam/nữ, mức thu nhập hộ gia đình) và thời điểm bắt đầu tìm hiểu chọn trường.

Đóng góp về mặt lý luận và thực tiễn

  • Về mặt lý luận: Kế thừa và tích hợp các học thuyết kinh điển (TRA, TPB) và mô hình giáo dục của D.W Chapman, Joseph Sia Kee Ming vào bối cảnh thực tế của thị trường giáo dục đại học tại TP.HCM, làm giàu thêm cơ sở tài liệu thực nghiệm về hành vi lựa chọn dịch vụ giáo dục đại học tại Việt Nam.
  • Về mặt thực tiễn: Cung cấp bức tranh thực tế về mối quan tâm hàng đầu của tân sinh viên khi chọn trường, từ đó giúp học sinh THPT có cơ sở tham chiếu khoa học để đưa ra quyết định chính xác; đồng thời cung cấp luận cứ thực tiễn cho các trường đại học trong việc cải tiến chiến lược tuyển sinh, truyền thông và đào tạo đáp ứng nhu cầu xã hội.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế về phạm vi mẫu và phương pháp chọn mẫu: Do hạn chế về mặt thời gian và kinh phí thực hiện, nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện với phạm vi khảo sát tập trung tại một trường đại học cụ thể (Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM), chưa mở rộng khảo sát đa trường trên toàn địa bàn TP.HCM để tăng tính đại diện phổ quát cho toàn bộ khối trường công lập và ngoài công lập.
  • Hạn chế về thời gian khảo sát: Khảo sát diễn ra trong khoảng thời gian ngắn (từ 20/04/2018 đến 04/05/2018), phản ánh nhận thức của sinh viên tại một thời điểm nhất định.
  • Hướng nghiên cứu tiếp theo:
    • Mở rộng quy mô mẫu và áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng tại nhiều cơ sở giáo dục đại học thuộc các khối ngành khác nhau (kinh tế, kỹ thuật, y dược, xã hội).
    • Bổ sung thêm các biến số mới như tác động của mạng xã hội, phương thức xét tuyển học bạ/đánh giá năng lực vào mô hình nghiên cứu.

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận có giá trị tham khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Sinh viên chuyên ngành Quản trị Kinh doanh, Marketing, Quản trị Giáo dục: Là tài liệu tham khảo chi tiết về quy trình nghiên cứu định lượng hoàn chỉnh, từ tổng quan tài liệu, thiết kế bảng câu hỏi Likert, đến quy trình phân tích số liệu trên phần mềm SPSS.
  • Ban Giám hiệu và Phòng Tuyển sinh - Truyền thông các trường đại học: Nắm bắt được mức độ ảnh hưởng của các yếu tố (danh tiếng, học phí, cơ hội việc làm, kênh truyền thông) để tối ưu hóa chiến dịch tư vấn tuyển sinh và phân bổ nguồn lực truyền thông hiệu quả.
  • Học sinh THPT, phụ huynh và giáo viên hướng nghiệp: Cung cấp khung tiêu chí rõ ràng để học sinh và gia đình cân nhắc, đánh giá đa chiều các yếu tố trước khi đưa ra quyết định chọn ngành, chọn trường phù hợp với điều kiện kinh tế và năng lực cá nhân.

Câu hỏi thường gặp

1. Đề tài khóa luận này thuộc ngành học nào và do ai hướng dẫn?

Khóa luận thuộc chuyên ngành Quản trị Kinh doanh (mã ngành D340101), Khoa Quản trị Kinh doanh, Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM, do Th.S Nguyễn Thị Túc hướng dẫn khoa học và hoàn thành vào tháng 05/2018.

2. Mô hình nghiên cứu đề xuất trong đề tài gồm những yếu tố nào?

Mô hình đề xuất bao gồm 7 yếu tố độc lập: (1) Truyền thông trường ĐH, (2) Cơ hội việc làm trong tương lai, (3) Danh tiếng trường ĐH, (4) Học phí trường ĐH, (5) Đặc điểm trường ĐH, (6) Đặc điểm cá nhân, và (7) Người thân. Biến phụ thuộc là Quyết định chọn trường Đại học của sinh viên.

3. Đối tượng và địa điểm khảo sát chính của đề tài là gì?

Đối tượng khảo sát là sinh viên năm thứ nhất. Phạm vi khảo sát trực tiếp được thực hiện tại Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM (Số 12 Nguyễn Văn Bảo, Phường 4, Quận Gò Vấp, TP.HCM).

4. Nhóm tác giả sử dụng các phương pháp phân tích định lượng nào trên SPSS?

Các phương pháp định lượng được sử dụng gồm: Thống kê mô tả, thống kê tần số, đánh giá độ tin cậy thang đo bằng Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA), phân tích tương quan hệ số Pearson, phân tích hồi quy tuyến tính bội, kiểm định Independent Samples T-Test, kiểm định Chi-Square và phân tích phương sai One-Way ANOVA.

5. Nghiên cứu định tính trong đề tài được triển khai với những đối tượng nào?

Nghiên cứu định tính được tiến hành thông qua phỏng vấn chuyên gia để khám phá nhân tố và hiệu chỉnh thang đo với sự tham gia của 1 Thạc sĩ và 4 cựu sinh viên trường đại học.


Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của nhóm tác giả Khoa Quản trị Kinh doanh, Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM đã giải quyết một cách có hệ thống bài toán xác định và đo lường các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định chọn trường đại học của sinh viên tại TP.HCM. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa cơ sở lý thuyết hành vi (TRA, TPB, Chapman) và phương pháp nghiên cứu định lượng thực nghiệm qua phần mềm SPSS, đề tài đã làm rõ tác động của 7 nhóm nhân tố cốt lõi đến sự lựa chọn của người học. Các kết quả nghiên cứu và khuyến nghị giải pháp được trình bày trong khóa luận mang giá trị thực tiễn cao cho công tác hướng nghiệp, hỗ trợ học sinh ra quyết định đúng đắn và giúp các cơ sở giáo dục đại học định hình chiến lược tuyển sinh hiệu quả.