Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 Bối cảnh nghiên cứu 1.1 Bối cảnh chung Đại dịch COVID ‐ 19 đã được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tuyên bố là đại dịch toàn cầu, với 3.119 trường hợp mắc và 278.814 trường hợp tử vong. Điều này đã thúc đẩy các chính phủ trên khắp thế giới khuyến khích công dân của họ thực hành cách xa xã hội và thực hiện kiểm dịch càng nhiều càng tốt để hạn chế lây lan dịch bệnh và phơi nhiễm. Khoảng thời gian khủng hoảng như vậy phá vỡ các thói quen bình thường và tạo ra một cuộc khủng hoảng dựa trên sự sợ hãi. Nó trở thành một cơn dịch của sự nghi ngờ - công dân nghi ngờ mọi thứ và mọi người, coi toàn bộ môi trường là một nguồn lây nhiễm tiềm ẩn.
Những niềm tin như vậy khiến các cá nhân thực hiện thay đổi hành vi hoặc tránh xa các lĩnh vực mà tiêu dùng tư nhân liên quan đến các dịch vụ trực tiếp như du lịch, vận tải và giải trí, tạo ra sự gián đoạn kinh tế lớn. Tuy nhiên, một lĩnh vực dường như không bị ảnh hưởng bởi cuộc khủng hoảng như vậy, đó chính là các lĩnh vực kinh doanh mặt hàng nhu yếu phẩm. Trái lại với những mặt hàng xa xỉ hoặc dịch vụ, nhu cầu mua các mặt hàng thiết yếu tăng lên một cách chóng mặt khiến cho sự thiếu hụt hàng hóa tăng cao. Không những thế, việc mua hàng một cách điên cuồng vì lo sợ khiến cho nhiều gia đình tích trữ quá nhiều dẫn đến thừa thãi hàng hóa trong khi những người khác còn đang thiếu thốn.
Chính điều này đã khiến lượng cung và cầu trong ngành công nghiệp nhu yếu phẩm nói chung trở nên không ổn định trong 2 năm trở lại đây. Một mặt, nhu cầu về mặt hàng này tăng cao do đại dịch, nhưng mặt khác, số lượng người có thể cung cấp nguồn lương thực cần thiết lại đang giảm thiểu đáng kể. Theo thống kê, giá thực phẩm toàn thế giới tăng 28% trong năm 2021 và không thấy có dấu hiệu ổn định trở lại trong năm 2022 (theo Reuters 6/1/2022). 0 0 Tieu luan 2 Trong những tuần kể từ khi Hoa Kỳ xác nhận trường hợp đầu tiên của COVID- 19, thói quen của người tiêu dùng đã thay đổi.
Đặc biệt, khẩu trang y tế, nước rửa tay, găng tay và giấy vệ sinh đã không còn xuất hiện trên các kệ hàng ở Mỹ, khi nhiều người bắt đầu tìm cách bảo vệ bản thân và chuẩn bị cho thời gian dài bị cô lập trong nhà của họ. Tuy nhiên, đó không phải là những mặt hàng duy nhất mà người tiêu dùng đang chi tiền trong các cửa hàng và trực tuyến. Việc tích trữ các mặt hàng thực phẩm có ý nghĩa về mặt tâm lý. Khi con người cảm thấy bị đe dọa hoặc lo lắng, bản năng đầu tiên của chúng ta là giành được quyền kiểm soát tình huống nào đó.
Các doanh nghiệp sẽ phải xem xét cách khách hàng của họ phản hồi và xây dựng các chiến dịch truyền thông tùy chỉnh cho từng khách hàng cụ thể. Trước hết là những nhu cầu thiết thực của họ bởi vì có ý kiến cho rằng con người ở nhà nhiều hơn, vì vậy họ sẽ cần nhiều thức ăn hơn và điều đó sẽ dẫn đến việc mua hàng hóa một cách hoảng loạn để dự trữ nhiều hơn. Dưới đây là thống kê những mặt hàng người dân mua nhiều trong đại dịch COVID-19 khi phải thực hiện dãn cách xã hội.1 Các mặt hàng thường được mua trực tuyến (nguồn Coresight Research) 0 0 Tieu luan 3 Trong một bối cảnh như vậy, hiện tượng mua hàng tích trữ và sự gia tăng của hàng hóa là một vấn đề cấp biến. Nhưng không có nghĩa là nó một hiện tượng tốt.
Nó có thể làm nghiêm trọng vấn đề giá cả khi làm cho các mặt hàng đã khan hiếm ngày càng khan hiếm dẫn đến lạm phát. Cho nên các đề tài nghiên cứu về hành vi này là cần thiết hơn bao giờ hết ở thời điểm hiện tại. Đại dịch COVID-19 vừa qua, Việt Nam cũng phải đối mặt với tình trạng tương khi hành vi mua sắm của người tiêu dùng tại Việt Nam đã thay đổi hoàn toàn và hầu hết tập trung các mặt hàng về nhu yếu phẩm và sức khỏe. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê cũng cho thấy trong các tháng đầu năm, nhu cầu tiêu thụ các mặt hàng lương thực tăng 4,51% so với năm trước, các mặt hàng thực phẩm thì tăng 12,28% so với năm trước, trong đó riêng giá thịt heo tăng 57,23%, giá thuốc và thiết bị y tế tăng 1,35%.
Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (Vecom) đã nêu ra rằng dịch Covid-19 đang làm thay đổi thói quen mua sắm của người dân thay vì những cách thức truyền thống không đảm bảo theo thông điệp 5K của chính phủ. Người tiêu dùng hiện nay đã tiến hành mua sắm trực tuyến nhiều hơn, số người chọn hình thức mua sắm trực tuyến tăng nhanh trong nửa đầu năm 2021, khi dịch bệnh có chuyển hướng nghiêm trọng và giãn cách xã hội bắt đầu trở nên khắt khe hơn, nhu cầu về nhu yếu phẩm cũng không còn được đảm bảo. Trong đó, các mặt hàng thiết yếu như thực phẩm, đồ dùng gia đình chiếm tỷ lệ ngày càng cao. Số liệu điều tra cho thấy 53% người dùng mua sắm thực phẩm online, chiếm tỷ lệ cao nhất; tiếp theo là giày dép, quần áo mỹ phẩm với 43% và đồ dùng gia đình là 33%.
0 0 Tieu luan 4 Hình 1.2 Các mặt hàng chủ yếu được mua trực tuyến. (Nguồn: Sách trắng TMĐT) Hơn nữa ngoài việc gia tăng nhu cầu mua nhu yếu phẩm và thay đổi hành vi mua sắm trong hoàn cảnh dịch bệnh Covid-19 diễn biến phức tạp, tâm lý hoang mang lo sợ đã thúc đẩy người dân đổ xô đi gom hàng dự trữ để “sống sót” qua mùa dịch, vô tình đẩy thị trường rơi vào thế khó khăn, hàng hóa thiếu hụt trầm trọng.2 Bối cảnh riêng Là trung tâm kinh tế của cả nước, thành phố Hồ Chí Minh tuy gánh chịu ảnh hưởng nặng nề từ đại dịch COVID-19 vẫn dẫn đầu trong việc đóng góp vào ngân sách nhà nước. Bởi vì nhu cầu mua hàng hóa tích trữ của người dân địa phương là vô cùng lớn. Những yếu tố chính tạo nên sức mua hàng vượt trội chính là mật độ dân số cao, đông dân, người tiêu dùng có khả năng chi trả và nhu cầu cao đối với số lượng và chất lượng của hàng hóa.
Bên cạnh đó, ảnh hưởng của đại dịch tác động nặng nề lên chuỗi cung ứng khiến nhiều nguồn cung bị đứt gãy, hàng hóa bị trì trệ tại các cảng trung chuyển không được đến tay người tiêu dùng đã ảnh hưởng đến tâm lý mua hàng của đại đa số người dân tại địa phương. Theo dữ liệu của Cục thống kê TP.HCM, trong cả năm 2021 ghi nhận tính chung tổng sản phẩm trên địa bàn thành phố ước đạt 1.299 triệu tỉ đồng (theo tỉ giá 0 0 Tieu luan 5 hiện hành), giảm 6.78% so với cùng kì năm trước. Với dân số ước tính hơn 9 triệu người sinh sống và làm việc, thành phố Hồ Chí Minh là “điểm nóng” với các kênh thông tin cung ứng hàng hóa. Tâm lý mua hàng và tích trữ với số lượng lớn được thể hiện hết sức rõ rệt tại đây khi chứng kiến đến 3 lần người dân đổ xô đi chợ bất chấp nguy hiểm chỉ trong giai đoạn từ 9/7 đến 22/8/2021 (Vietnamnet ,2021).
Nhưng không gì đảm bảo được rằng hiện tượng mua hàng tích trữ sẽ không tiếp tục xảy ra. Đại dịch COVID – 19 bùng phát mạnh đã có tác động lớn đến cuộc sống thường ngày của con người trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng (La, 2020). Vô hình chung tạo nên nhiều thói quen, từ khách quan đến chủ quan. Đồng thời tâm lí của con người cũng là nhân tố lớn ảnh hưởng đến việc mua sắm hàng hóa bởi vì lo sợ tình hình dịch bệnh diễn biến phức tạp, nguồn cung cấp hàng hóa không đủ dẫn đến việc họ phải tích trữ nhiều và hạn chế tối đa việc phải ra ngoài để mua nhu yếu phẩm, một bộ phận người dân đã mua hàng tích trữ để đề phòng tình trạng khan hiếm lương thực, thực phẩm xảy ra.
Động thái này gây nên tình trạng sốt ảo hàng hóa thiết yếu ở một số khu vực (Hà Trần, 2021). Trái ngược với một số người đi mua hàng về dự trữ thì đa số mọi người cho rằng không nên làm như vậy (Hữu Đăng, 2020). Phải nói rằng đầu cơ, tích trữ, đội giá sản phẩm là một vấn đề đặc biệt nghiêm trọng vì nó gây ra tổn thất nặng nề cho nền kinh tế và xã hội Việt Nam. Trước hết là về phía người dân, hoang mang, lo sợ, sang chấn, khủng hoảng có lẽ là những từ ngữ được nhắc đến nhiều nhất và đó cũng là lời giải thích thỏa đáng nhất cho hành động nhiều người đi gom hàng trong các siêu thị, cửa hàng tạp hóa, chợ.
Những nhu yếu phẩm, lương thực, thực phẩm dùng hằng ngày bỗng nhiên trở nên khan hiếm, đặc biệt vào lúc cao điểm những mặt hàng như thực phẩm tươi sống, đồ khô, đồ đóng hộp,luôn trong tình trạng thiếu hàng nghiêm trọng.2 Lý do chọn đề tài Qua quan sát ban đầu, chúng tôi nhận thấy đúng là đã có nhiều bài nghiên cứu về hành vi này nhưng vẫn còn nhiều thiếu sót. Để tổng hợp những nghiên cứu này, áp dụng vào những số liệu phù hợp với người dân Việt Nam, chúng tôi chọn TP.HCM cho đề tài “Sự ảnh hưởng của các yếu tố xã hội và tâm lý đến hành vi tích trữ nhu yếu phẩm trong đại dịch COVID-19 ở TP. Nghiên cứu hành vi khách hàng là một vấn đề không mới nhưng việc khai thác những yếu tố tác động đến hành vi này trong đại dịch COVID-19 hiện nay là một vấn đề không hề đơn giản bởi bài nghiên cứu phải tập trung đo lường và đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố tâm lý và xã hội ảnh hưởng đến hành vi mua hàng tích trữ trong COVID-19. Đó là các nhằm kiểm soát, kiểm soát tác động do hành vi này tạo.
Nhận thức được vấn đề này yếu tố ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp từ xã hội, chuẩn mực xã hội, hiệu ứng bắt chước và làm theo, nỗi sợ, tâm lý sợ mất kiểm soát, sự bất an, hối tiếc dự đoán. Từ những yếu tố này, bài nghiên cứu đề xuất những giải pháp cho quản lý chuỗi cung ứng và những biện pháp chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài nhằm cung cấp 1 cái nhìn phần nào rõ nét hơn về bản chất và sự hình thành của hành vi mua hàng tích trữ.