Xuất Khẩu Hàng Hóa Của ASEAN Sang Trung Quốc: Thực Trạng Và Giải Pháp Đến Năm 2025

Toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa đóng vai trò quan trọng với các quốc… 83 trang · Trường Đại học Kinh tế Quốc dân · 2017.

• Tác giả: Nhữ Thị Huệ
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Như Bình
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Xuất Khẩu Hàng Hóa Của ASEAN Sang Trung Quốc: Thực Trạng Và Giải Pháp Đến Năm 2025
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TIẾNG ANH
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH VẼ
• TÓM TẮT LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN VỀ XUẤT KHẨU HÀNG HÓA CỦA ASEAN SANG TRUNG QUỐC
• 1.1. Tổng quan lý thuyết về xuất khẩu hàng hóa
• 1.2. Khái niệm, nội dung của xuất khẩu hàng hóa
• 1.3. Các tiêu chí đánh giá hoạt động xuất khẩu hàng hóa
• 1.4. Tổng quan về quan hệ thương mại ASEAN- Trung Quốc
• 1.4.1. Lịch sử phát triển
• 1.4.2. Các hiệp định kinh tế thương mại quan trọng
• 1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG XUẤT KHẨU HÀNG HÓA CỦA ASEAN SANG TRUNG QUỐC GIAI ĐOẠN 2011-2016
• 2.1. Tổng quan về xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc giai đoạn 2011-2016
• 2.2. Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa và tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc giai đoạn 2011-2016
• 2.3. Cán cân thương mại xuất khẩu hàng hóa ASEAN- Trung Quốc
• 2.4. Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu
• 2.5. Cơ cấu thị trường xuất khẩu
• 2.6. Thực trạng xuất khẩu hàng hóa sang Trung Quốc của các nước thành viên ASEAN
• 2.7. Thực trạng các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc
• 2.7.1. Tình hình kinh tế của các nước ASEAN
• 2.7.2. Quy mô thị trường Trung Quốc tăng
• 2.7.3. Hiệp định thương mại tự do ASEAN- Trung Quốc
• 2.7.4. Tương quan lợi thế so sánh của các nước ASEAN với Trung Quốc
• 2.8. Đánh giá thực trạng xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc
• 2.8.1. Những kết quả đạt được
• 2.8.2. Những hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: TRIỂN VỌNG VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG XUẤT KHẨU HÀNG HÓA CỦA ASEAN SANG TRUNG QUỐC ĐẾN NĂM 2025
• 3.1. Các yếu tố ảnh hưởng và triển vọng xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc đến năm 2025
• 3.2. Yếu tố ảnh hưởng đến triển vọng xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc đến năm 2025
• 3.3. Một số dự báo về xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc đến năm 2025
• 3.4. Giải pháp tăng cường xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc
• 3.4.1. Hội đồng cộng đồng kinh tế ASEAN cần tiếp tục đàm phán với Trung Quốc để được hưởng các điều kiện ưu đãi hơn trong quan hệ thương mại
• 3.4.2. Tăng cường hợp tác nội khối ASEAN
• 3.4.3. Phát huy vai trò của cộng đồng ASEAN trong hội nhập kinh tế quốc tế và nâng cao năng lực cạnh tranh của ASEAN
• 3.4.4. Tăng cường công tác xúc tiến thương mại
• 3.4.5. Thúc đẩy cải cách kinh tế thương mại, đơn giản hóa thủ tục hành chính
• 3.5. Một số kiến nghị cho Việt Nam trong tương quan xuất khẩu của ASEAN sang Trung Quốc
• 3.5.1. Lựa chọn mặt hàng xuất khẩu
• 3.5.2. Tận dụng lợi thế so sánh so với các nước khác trong ASEAN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xuất Khẩu ASEAN Sang Trung Quốc Đến 2025

Toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa đóng vai trò quan trọng với các quốc gia đang phát triển. ASEAN đã mở rộng quan hệ đối tác với các quốc gia trong và ngoài khu vực, bao gồm cả Trung Quốc. Hiệp định ACFTA có hiệu lực từ 1/1/2010 là một sự kiện quan trọng. Với gần 2 tỷ người tiêu dùng, ACFTA là thị trường lớn nhất thế giới. Hợp tác kinh tế thương mại giữa ASEAN và Trung Quốc đã phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, vẫn chưa có nghiên cứu nào đánh giá khu vực thương mại tự do này một cách tổng thể, đặc biệt từ khi ACFTA đi vào giai đoạn thực thi đầy đủ từ năm 2010. Việt Nam là một trong số ít các quốc gia được trì hoãn nghĩa vụ thực hiện đầy đủ Hiệp định thương mại tự do ASEAN - Trung Quốc đến 2015, thay vì bắt đầu thực hiện toàn diện kể từ ngày 1-1-2010 như các nước khác. Giai đoạn từ 2010 tới năm 2015 là cơ hội cho xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường Trung Quốc.

1.1. Lịch Sử Phát Triển Thương Mại ASEAN Trung Quốc

Trung Quốc và các nước ASEAN là láng giềng gần gũi. Từ khi ASEAN thành lập tháng 8-1967 đến năm 1991, Trung Quốc và ASEAN chính thức thiết lập quan hệ. Quan hệ song phương đã trải qua chặng đường phát triển từ đối lập, hoài nghi đến quan hệ đối tác chiến lược đối thoại và hợp tác lấy bình đẳng, láng giềng hữu nghị, tin cậy lẫn nhau làm nền tảng. Ngày 1-1-2010 chứng kiến sự kiện trọng đại trong tiến trình hội nhập kinh tế giữa Trung Quốc với ASEAN, Khu vực mậu dịch tự do Trung Quốc-ASEAN đã hình thành theo đúng lộ trình.

1.2. Các Hiệp Định Thương Mại Tự Do ASEAN Trung Quốc

Hai bên đã ký kết các hiệp định kinh tế thương mại quan trọng như “Hiệp định Khung hợp tác kinh tế toàn diện”, “Kế hoạch thu hoạch sớm”, “Hiệp định thương mại hàng hóa” và “Hiệp định cơ chế giải quyết tranh chấp”. Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc bao gồm sức hấp dẫn từ thị trường Trung Quốc; sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế, chính trị giữa hai bên; các yếu tố về địa lý, văn hóa, chính trị xã hội. Trên cơ sở các hiệp định thương mại quan trọng đã được kí kết, mối quan hệ hợp tác kinh tế, thương mại giữa hai bên đang rất tốt đẹp và ngày càng tiến triển.

II. Phân Tích Thực Trạng Xuất Khẩu Hàng Hóa ASEAN 2011 2016

Trong năm 2010, thương mại giữa ASEAN và Trung Quốc cho thấy sự phục hồi mạnh sau đợt suy giảm của năm 2009 do cuộc khủng hoảng kinh tế tài chính toàn cầu tuy nhiên đã tăng nhanh chóng trở lại từ 2011. Những năm tiếp theo, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc có sự biến động nhẹ nhưng vẫn tăng, đạt mức cao hơn so với 2011. Năm 2015, kim ngạch xuất khẩu của cả khối có sự sụt giảm nghiêm trọng, giảm gần 16 tỷ USD so với năm 2014. Năm 2016, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc đã có dấu hiệu đáng mừng khi tăng trở lại gần 13 tỷ USD so với 2015. Năm 2017, quan hệ kinh tế thương mại giữa ASEAN và Trung Quốc tiếp tục phát triển mạnh mẽ và nâng lên tầm cao mới khi nhiều cú hích quan trọng trong quan hệ song phương sẽ đi vào phát huy hiệu quả.

2.1. Kim Ngạch Xuất Khẩu và Tăng Trưởng Giai Đoạn 2011 2016

Không thể phủ nhận những tác động tích cực mà thương mại ASEAN - Trung Quốc mang lại cho các nước Đông Nam Á. Nhưng mặt khác, phải thấy rõ rằng thâm hụt thương mại là bài toán khó dành cho các nước Đông Nam Á trước sự trỗi dậy của Trung Quốc cho dù CAFTA đã đi vào thực thi đầy đủ. Những năm gần đây, nhìn một cách tổng thể trong toàn khối, mặc dù có cán cân xuất nhập khẩu có nhiều thời điểm nghiêng về phía ASEAN tuy nhiên nó chủ yếu diễn ra ở các nước ASEAN 6 như Singapore, Malaysia, Thái Lan còn các nước đang phát triển như Việt Nam, Lào, Campuchia, Mianma cán cân xuất nhập khẩu của quốc gia trong quan hệ thương mại với Trung Quốc vẫn đang trong tình trạng thâm hụt sâu cản trở việc phát triển kinh tế của các quốc gia này.

2.2. Cơ Cấu Hàng Hóa Xuất Khẩu Chủ Lực Của ASEAN

Giai đoạn 2011- 2016 nhìn chung cơ cấu hàng hóa ít có sự thay đổi so với giai đoạn trước, mặt hàng máy móc linh kiện vẫn chiếm tỷ trọng lớn nhất trong cơ cấu hàng xuất khẩu của ASEAN sang Trung Quốc. Năm 2015, giá trị kim ngạch xuất khẩu máy móc linh kiện đạt 39,4 tỷ USD chiếm 29,35% tổng kim ngạch xuất khẩu của ASEAN sang Trung Quốc. Nguyên nhiên liệu thô đứng thứ hai với kim ngạch 15,56 tỷ USD chiếm 11,59% tồng giá trị hàng hóa xuất khẩu.

2.3. Thị Trường Trung Quốc Phân Bố Xuất Khẩu Theo Quốc Gia

Thương mại Trung Quốc với ASEAN 6 tăng mạnh từ năm 2006 tuy nhiên lợi ích này không phân đều cho các nước mà nó chỉ đem lại nguồn lợi cho các nước có khả năng thích ứng cao và một nền kinh tế đủ mạnh, điển hình ở đây là Singapore. Đây là nước có kim ngạch thương mại với Trung Quốc lớn nhất trong ASEAN6, chiếm trung bình khoảng 23% tổng kim ngạch thương mại hai bên, 38% tổng kim ngạch xuất khẩu của ASEAN sang Trung Quốc Tiếp đó là đến Malaysia, Indonesia, và Thái Lan… Về xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang Trung Quốc: Sau 1 năm ACFTA được thực thi đầy đủ, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc đã tăng lên 4 tỷ USD năm 2011 so với năm 2010, đạt mức 11,1 tỷ USD. Năm 2015 trong khi xuất khẩu của phần lớn các nước ASEAN sang Trung Quốc sụt giảm thì kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc vẫn tăng nhẹ gần 2 tỷ USD so với 2014. Tuy nhiên xét về cán cân thương mại, do cơ cấu xuất nhập khẩu mất cân đối và không có sự cải thiện, trong đó nhập nhiều hơn xuất, Việt Nam đang phải nhập siêu với giá trị tuyệt đối và tỷ trọng ngày càng tăng từ Trung Quốc

III. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Xuất Khẩu ASEAN Sang Trung Quốc

Xu hướng tăng cường hợp tác kinh tế giữa hai nền kinh tế xuất phát từ thực tế phát triển và những nhu cầu mới của mỗi bên. Về phía ASEAN, tuy đây là thị trường tiêu thụ lớn với hơn 500 triệu dân song sức mua lại thấp do cơ cấu hàng xuất khẩu giữa các nước thành viên tương đối giống nhau và nhiều nước trong khối là những nước đang phát triển. Bối cảnh đó buộc các nước ASEAN không thể chỉ dừng lại ở liên kết nội khối mà cần phải mở rộng ra bên ngoài nhằm thu hút đầu tư và khai thác triệt để các thế mạnh của mình

3.1. Tác Động Của Hiệp Định ACFTA Đến Thương Mại

Trong một bài viết đăng trên Tạp chí châu Á (Asia Times) ngày 12/04/2010, tác giả Walden Bello cho rằng nhu cầu bên trong của kinh tế Trung Quốc đang đi lên ở một mức độ nhanh chóng được xem là một yếu tố quan trọng trong sự tăng trưởng ở Đông Nam Á. Các số liệu thống kê cho thấy việc thành lập một hiệp định mậu dịch tự do giữa hai bên và tăng cường quan hệ song phương lúc này là một quyết định sáng suốt của ASEAN và Trung Quốc trong quá trình theo đuổi những cơ hội phát triển mới. Đó chính là lý do Trung Quốc ngày càng tăng tỷ trọng trong thương mại với ASEAN.

3.2. Lợi Thế So Sánh Của Các Nước ASEAN Với Trung Quốc

Về cơ cấu hàng xuất khẩu của các nước ASEAN sang Trung Quốc, có thể nhận thấy sụ khác biệt rõ rệt thể hiện chiến lược xuất khẩu giữa các nước có trình độ công nghiệp cao hơn và những nước đang phát triển đang thực hiện công nghiệp hóa. Indonesia là quốc gia có sự khác biệt nhiều nhất với 68% hàng hóa xuất khẩu sang Trung Quốc là các nguyên vật liệu thô hay các sản phẩm nông nghiệp. Các quốc gia còn lại hàng hóa chủ lực xuất khẩu sang Trung Quốc nằm ở nhóm 7 (máy móc và thiết bị vận tải) như Malaysia 65%, Philipine (69%) Việt Nam (48%) Singapore (40%) và Thái Lan (38%).

3.3. Cơ Cấu Lợi Thế Tương Đối Của Việt Nam Trong ASEAN

Việt Nam và Indonesia có cấu trúc lợi thế tương đối giống nhau, thể hiện đặc trưng của các nước đang phát triển, đó là ưu thế ở nhóm hàng nông nghiệp và thực phẩm và nhóm sản phẩm thâm dụng lao động như dệt, may. Ngoài ra, Việt Nam có thêm lợi thế về thiết bị văn phòng từ năm 2011, do sự dịch chuyển của một số công tỷ USD đa quốc gia lớn sang Việt Nam như tập đoàn Samsung, Nokia hay LG.Đây cũng là tín hiệu đáng mừng thể hiện sự dịch chuyển dần sang các mặt hàng có giá trị gia tăng cao hơn để bắt kịp với các quốc gia khác trong khối ASEAN.

IV. Đánh Giá Ưu Nhược Điểm Xuất Khẩu Hàng Hóa ASEAN Hiện Nay

Về kim ngạch xuất khẩu: Nhìn một cách tổng thể xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc giai đoạn 2011-2016 tăng cả về giá trị lẫn tỉ trọng thương mại. Về cơ cấu hàng hóa xuất khẩu, nếu như trong những năm đầu thập kỷ 1990, năm mặt hàng xuất khẩu chủ lực của các nước ASEAN sang Trung Quốc là xăng dầu, gỗ, dầu thực vật, máy tính/máy móc và trang thiết bị điện thì kể từ năm 2001, cơ cấu mặt hàng xuất khẩu đã trở nên đa dạng hơn rất nhiều. Có thể thấy sự gia tăng tỷ trọng hàng xuất khẩu của các sản phẩm có giá trị gia tăng, giá trị chế biến vi cao sử dụng nhiều vốn như máy móc/vi tính và trang thiết bị điện thay vì xuất khẩu chủ yếu các nguyên liệu nông sản thô

4.1. Những Thành Tựu Đạt Được Trong Thương Mại ASEAN Trung Quốc

Bên cạnh những kết quả đạt được vẫn còn tồn tại nhiều mặt hạn chế như: Giai đoạn 2011-2014 cán cân thương mại thường xuyên biến động theo chiều hướng bất lợi cho các nước ASEAN. Nhìn vào từng quốc gia trong khu vực ASEAN có thể thấy, nhiều quốc gia nhất là quốc gia đang phát triển mới vào ASEAN như Lào, Việt Nam, Mianmar, Campuchia đang trở thành thị trường tiêu thụ hàng hóa và bãi thải công nghệ của Trung Quốc

4.2. Hạn Chế và Thách Thức Trong Xuất Khẩu Sang Trung Quốc

Việt Nam là quốc gia nằm trong nhóm nước chịu thiệt thòi trong quan hệ thương mại với Trung Quốc, đang phụ thuộc vào nhiều lĩnh vực mà Trung Quốc có tiềm năng, thế mạnh. Nguyên nhân chính của việc nhập siêu là do hàngTrung Quốc (từ máy móc thiết bị đến nguyên phụ liệu hay hàng tiêu dùng), hầu hết đều có giá rất rẻ do chi phí nhân công của Trung Quốc thuộc vào loại thấp nhất thế giới. Bên cạnh đó, Trung Quốc vẫn duy trì chính sách hỗ trợ xuất khẩu dưới nhiều hình thức khác nhau. Bên cạnh đó, Việt Nam chưa có ngành công nghiệp phụ trợ đủ mạnh để cung cấp nguyên phụ liệu cho các ngành gia công xuất khẩu. Máy móc thiết bị giá rẻ của Trung Quốc được nhiều doanh nghiệp lựa chọn, nhất là các doanh nghiệp nhỏ và vừa do khả năng tài chính hạn chế của họ.

4.3. Cạnh Tranh và Tính Bổ Sung Trong Cơ Cấu Xuất Nhập Khẩu

Về cơ cấu thương mại, hàng xuất khẩu của Trung Quốc sang ASEAN đa dạng hơn. Trung Quốc và các nước Đông Nam Á là đối thủ cạnh tranh trực tiếp trong rất nhiều ngành xuất khẩu. Cơ cấu sản phẩm xuất khẩu của cả phía ASEAN và Trung Quốc thay đổi chậm, hàng hóa đơn điệu và thiếu tính đa dạng, chất lượng không cao đặc biệt là các sản phẩm công nghệ đã không thu hút được người tiêu dùng từ thị trường của nhau Do điều kiện tự nhiên và trình độ sản xuất khá tương đồng nên một bộ phận lớn trong cơ cấu hàng xuất nhập khẩu của Trung Quốc và các nước ASEAN là những mặt hàng cạnh tranh nhau, tính bổ sung không nhiều. Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến quan hệ thương mại hai bên chưa tương xứng với quy mô thị trường.

V. Giải Pháp Nào Để Tăng Cường Xuất Khẩu ASEAN Đến 2025

Nhìn lại một cách tổng quát thì, đối với Trung Quốc, những lợi ích đem lại trong thương mại với ASEAN cũng như trong ACFTA là quá rõ ràng, còn đối với những quốc gia thành viên Đông Nam Á, những lợi ích đem lại còn chưa rõ ràng Trường hợp các nước đang phát triển như Việt Nam, quan hệ kinh tế, thương mại song phương trong hơn mười năm qua đều nghiêng về phía Trung Quốc, khi Trung Quốc chủ yếu xuất siêu hàng tinh chế và nhập tài nguyên, nguyên liệu thô. Để đảm bảo an ninh quốc gia, Việt Nam cần chủ động xây dựng một nền kinh tế độc lập, tự chủ thông qua những bước đi, lộ trình và cách làm phù hợp để có thể đối phó với những rủi ro do phụ thuộc quá nhiều vào Trung Quốc.

5.1. Đàm Phán Ưu Đãi Thương Mại Với Trung Quốc

Hội đồng cộng đồng kinh tế ASEAN cần tiếp tục đàm phán với Trung Quốc để được hưởng các điều kiện ưu đãi hơn trong quan hệ thương mại.

5.2. Tăng Cường Hợp Tác Nội Khối ASEAN

Tăng cường hợp tác nội khối ASEAN. Phát huy vai trò của cộng đồng ASEAN trong hội nhập kinh tế quốc tế và nâng cao năng lực cạnh tranh của ASEAN.

5.3. Xúc Tiến Thương Mại và Cải Cách Kinh Tế

Tăng cường công tác xúc tiến thương mại. Thúc đẩy cải cách kinh tế thương mại, đơn giản hóa thủ tục hành chính.

VI. Kiến Nghị Cho Việt Nam Trong Xuất Khẩu ASEAN Sang Trung Quốc

Nhìn chung, quan hệ kinh tế Trung Quốc - ASEAN đã có những bước phát triển mạnh mẽ giai đoạn 2001-2016. Tuy nhiên, các thành tựu mà hai bên đạt được về hợp tác trong các lĩnh vực thương mại, đầu tư,… vẫn chưa tương xứng với tiềm năng của hai thị trường rộng lớn này và chưa đáp ứng được nhu cầu của mỗi bên. Mặc dù thương mại giữa Trung Quốc và ASEAN tăng nhanh...

6.1. Lựa Chọn Mặt Hàng Xuất Khẩu Chiến Lược

Lựa chọn mặt hàng xuất khẩu.

6.2. Tận Dụng Lợi Thế So Sánh Trong ASEAN

Tận dụng lợi thế so sánh so với các nước khác trong ASEAN.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quan hệ thương mại quốc tế giữa Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á và Trung Quốc đã ghi nhận những bước chuyển biến mang tính bước ngoặt kể từ khi Khu vực thương mại tự do ASEAN - Trung Quốc chính thức có hiệu lực toàn diện từ ngày 1 tháng 1 năm 2010. Với quy mô thị trường gần 2 tỷ người tiêu dùng, tổng kim ngạch thương mại hai chiều giữa hai bên trong năm 2014 đã đạt 480 tỷ USD, tăng trưởng 8,3% so với năm 2013 và chiếm hơn 11% tổng kim ngạch ngoại thương của Trung Quốc. Mặc dù thương mại song phương tăng trưởng vượt bậc với tốc độ cao gấp 2,5 lần tốc độ tăng trưởng thương mại chung của Trung Quốc, hoạt động xuất khẩu của khối ASEAN vẫn đang đối mặt với bài toán thâm hụt cán cân thương mại kéo dài và sự phân hóa lợi ích sâu sắc giữa các quốc gia thành viên.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang thị trường Trung Quốc trong giai đoạn thực thi đầy đủ các cam kết ưu đãi thuế quan, bóc tách cấu trúc ngành hàng và xác định vị thế thương mại của từng nhóm quốc gia, đặc biệt là thị trường Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 10 quốc gia thành viên ASEAN và Trung Quốc xuyên suốt giai đoạn 2011 - 2016, đồng thời đưa ra các định hướng giải pháp chiến lược đến năm 2025. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ thực chứng giúp các nhà hoạch định chính sách kiểm soát mức thâm hụt thương mại sâu tại các nền kinh tế đang phát triển, tái cấu trúc danh mục hàng xuất khẩu nhằm gia tăng tỷ trọng nhóm hàng chế tạo có giá trị gia tăng cao vượt mốc 30% và nâng cao năng lực cạnh tranh tổng thể của toàn khối.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của hai lý thuyết thương mại quốc tế kinh điển: Lý thuyết Lợi thế so sánh của David Ricardo và Mô hình H-O (Heckscher-Ohlin). Các lý thuyết này giải thích sự phân công lao động quốc tế và luồng di chuyển hàng hóa dựa trên sự dồi dào về các yếu tố sản xuất như tài nguyên thiên nhiên, nguồn vốn và chi phí lao động. Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng Mô hình Trọng lực thương mại (Gravity Model) để lượng hóa tác động của quy mô kinh tế (GDP, dân số) và khoảng cách địa lý đến dung lượng thương mại song phương. Bốn khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa và xuyên suốt trong toàn bộ luận văn bao gồm: Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa, Cán cân thương mại, Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu, và Khu vực mậu dịch tự do khu vực (FTA).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp của luận văn được thu thập và đồng bộ hóa từ các tổ chức uy tín quốc tế và cơ quan quản lý chuyên ngành, bao gồm Cơ sở dữ liệu Thống kê Thương mại ASEAN, Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) và Tổng cục Hải quan Trung Quốc.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, nghiên cứu thực hiện phương pháp chọn mẫu tổng thể toàn diện (exhaustive sampling) bao gồm 10 quốc gia thành viên ASEAN trong mối quan hệ xuất khẩu với Trung Quốc xuyên suốt 6 năm liên tục từ 2011 đến 2016, hình thành bộ dữ liệu 60 quan sát cấp quốc gia đồng nhất. Phương pháp phân tích được lựa chọn là thống kê mô tả kết hợp phân tích so sánh chuỗi thời gian, phân tích cơ cấu tỷ trọng và đối chiếu tương quan lợi thế thương mại. Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ yêu cầu phải nhận diện chính xác các bước ngoặt tăng trưởng chu kỳ, bóc tách tỷ trọng nhóm hàng công nghệ cao so với hàng hóa sơ chế, đồng thời đo lường khách quan mức độ ảnh hưởng của các mốc cắt giảm thuế quan từ các hiệp định khung và chương trình hợp tác kinh tế cụ thể. Trục thời gian nghiên cứu bao quát từ năm 2011 đến 2016, với tầm nhìn dự báo chính sách định hướng đến năm 2025.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc ghi nhận sự biến động mạnh qua các chu kỳ kinh tế nhưng vẫn duy trì xu thế tăng trưởng dài hạn. Năm 2011, kim ngạch xuất khẩu toàn khối sang Trung Quốc đạt mức tăng trưởng đột biến 17,0% so với năm 2010, đạt 142,73 tỷ USD nhờ cú hích từ việc ACFTA có hiệu lực đầy đủ. Sau giai đoạn điều chỉnh và đạt 150,85 tỷ USD vào năm 2014, kim ngạch xuất khẩu năm 2015 sụt giảm sâu 12,36% xuống còn 134,25 tỷ USD do giá dầu thô và nguyên liệu thô toàn cầu suy giảm cùng sự giảm tốc của kinh tế Trung Quốc. Tuy nhiên, năm 2016 đã chứng kiến sự phục hồi ấn tượng khi kim ngạch tăng 14,58%, đạt mốc 157,17 tỷ USD.

Thứ hai, cơ cấu mặt hàng xuất khẩu có sự chuyển dịch rõ nét từ xuất khẩu tài nguyên thô sang các sản phẩm công nghiệp chế tạo có hàm lượng công nghệ cao. Đến năm 2015, nhóm hàng máy móc và linh kiện điện tử đã vươn lên chiếm tỷ trọng lớn nhất với 39,4 tỷ USD, tương đương 29,35% tổng kim ngạch xuất khẩu của ASEAN sang Trung Quốc. Ngược lại, nhóm nguyên nhiên liệu thô lùi xuống vị trí thứ hai với giá trị 15,56 tỷ USD, chỉ còn chiếm 11,59% tổng giá trị xuất khẩu.

Thứ ba, sự phân bổ nguồn lợi từ thương mại tự do mang tính bất đối xứng nghiêm trọng trong nội bộ ASEAN. Nhóm 6 quốc gia ban đầu (ASEAN-6) chiếm tới 90% tổng kim ngạch thương mại của toàn khối với Trung Quốc. Trong đó, Singapore là nền kinh tế xuất khẩu lớn nhất, đóng góp trung bình 23% tổng thương mại song phương và 38% tổng kim ngạch xuất khẩu của toàn khối sang thị trường Trung Quốc, tiếp theo sau là Malaysia, Thái Lan và Indonesia.

Thứ tư, tình trạng thâm hụt cán cân thương mại diễn ra trầm trọng tại các quốc gia đang phát triển thuộc nhóm thành viên mới (Campuchia, Lào, Myanmar, Việt Nam). Trong khi Singapore chuyển hóa thành công sang vị thế xuất siêu với mức thặng dư 12,26 tỷ USD vào năm 2010, thì giá trị xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc năm 2009 chỉ bằng 1/4 giá trị nhập khẩu (4,9 tỷ USD so với 16,4 tỷ USD) và tiếp tục thâm hụt sâu khi tỷ lệ này giảm xuống 1/6 trong giai đoạn 2012 - 2013; con số này tại Myanmar là 1/9 và tại Lào là 1/11.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của tình trạng nhập siêu kéo dài từ Trung Quốc xuất phát từ việc hàng hóa công nghiệp và tiêu dùng của quốc gia này có chi phí sản xuất và giá thành rất thấp, được hỗ trợ bởi nguồn nhân công dồi dào, chính sách trợ cấp xuất khẩu và hệ thống công nghiệp phụ trợ hoàn chỉnh. Trong khi đó, các quốc gia ASEAN đang phát triển thiếu hụt ngành công nghiệp hỗ trợ, dẫn đến tình trạng phải nhập khẩu lượng lớn máy móc thiết bị và nguyên phụ liệu từ Trung Quốc để phục vụ các ngành gia công xuất khẩu. Bên cạnh đó, tính bổ sung trong cơ cấu hàng hóa giữa hai bên còn hạn chế do sự tương đồng về điều kiện tự nhiên và trình độ sản xuất, tạo nên sự cạnh tranh trực tiếp ở nhiều ngành hàng chủ lực.

So sánh với các công trình nghiên cứu giai đoạn trước năm 2010 vốn chủ yếu dừng lại ở mức dự báo tiềm năng hội nhập, kết quả thực nghiệm giai đoạn 2011 - 2016 đã chứng minh rõ rệt rằng tự do hóa thương mại chỉ mang lại lợi ích vượt trội cho các nền kinh tế có năng lực cạnh tranh cao và khả năng thích ứng linh hoạt. Nhằm tối ưu hóa việc phân tích, các tập dữ liệu thực nghiệm này có thể được trình bày một cách trực quan thông qua đồ thị đường biểu diễn xu hướng tăng trưởng kim ngạch hàng năm, kết hợp với biểu đồ cột chồng minh họa tỷ trọng các nhóm mặt hàng chủ lực và biểu đồ thanh ngang so sánh mức thâm hụt cán cân thương mại giữa 10 quốc gia thành viên.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Hội đồng Cộng đồng Kinh tế ASEAN cần chủ động tái đàm phán và nâng cấp các điều khoản cam kết trong Hiệp định ACFTA. Mục tiêu trọng tâm là đơn giản hóa thủ tục cấp giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa, hài hòa hóa các tiêu chuẩn kỹ thuật và tháo gỡ rào cản phi thuế quan nhằm giảm từ 3% đến 5% chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp xuất khẩu trong giai đoạn 2018 - 2022.

Thứ hai, các chính phủ thành viên ASEAN cần đẩy mạnh liên kết hạ tầng logistics và hợp tác chuỗi cung ứng nội khối. Trọng tâm là thúc đẩy đầu tư đồng bộ mạng lưới giao thông đường bộ, đường sắt và cảng biển dọc tuyến Hành lang kinh tế Trung Quốc - Bán đảo Đông Dương, vốn đã thu hút 9 dự án hợp tác trọng điểm với tổng vốn đầu tư 78,4 tỷ Nhân dân tệ, nhằm nâng tỷ trọng thương mại nội khối thêm 15% vào năm 2025.

Thứ ba, Bộ Công Thương và các cơ quan quản lý chuyên ngành tại Việt Nam cần triển khai chiến lược phát triển công nghiệp hỗ trợ quốc gia. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ nội địa hóa nguồn nguyên phụ liệu trong ngành dệt may, da giày và linh kiện điện tử lên mức 45% - 50% trước năm 2025, qua đó giảm thiểu áp lực nhập siêu từ Trung Quốc và nâng cao giá trị gia tăng thực tế cho hàng xuất khẩu.

Thứ tư, các hiệp hội ngành hàng và cơ quan xúc tiến thương mại cần thiết lập kho dữ liệu số hóa về thị trường Trung Quốc. Kế hoạch hành động là tổ chức định kỳ hàng năm các hội chợ xúc tiến thương mại chuyên ngành tại các tỉnh Tây Nam Trung Quốc (như Quảng Tây, Vân Nam), hỗ trợ 100% doanh nghiệp xuất khẩu nông lâm thủy sản chủ lực chuyển đổi sang hình thức xuất khẩu chính ngạch từ năm 2018 đến 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm chuyên viên hoạch định chính sách và đàm phán thương mại tại các bộ ban ngành kinh tế đối ngoại: Luận văn cung cấp hệ thống luận cứ thực chứng về cơ chế vận hành của các biểu thuế ưu đãi, tác động phân phối lợi ích nội khối và rủi ro thâm hụt cán cân thanh toán, hỗ trợ xây dựng chiến lược đàm phán trong các hiệp định thương mại đa phương quy mô lớn.

Cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu và các hiệp hội ngành hàng xuất khẩu chủ lực: Tài liệu mang lại bức tranh chi tiết về sự chuyển dịch thị hiếu tiêu dùng, phân tích cơ cấu các nhóm mặt hàng có lợi thế cạnh tranh cao (như máy móc thiết bị văn phòng, nông sản nhiệt đới, thủy sản) để doanh nghiệp định hình chiến lược sản phẩm và khai thác tối đa quy tắc xuất xứ ưu đãi.

Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Kinh tế quốc tế và Kinh doanh quốc tế: Đóng vai trò là nguồn tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu với hệ thống dữ liệu chuỗi thời gian chuẩn mực, ứng dụng nhuần nhuyễn các lý thuyết ngoại thương và mô hình phân tích kinh tế thực chứng.

Các chuyên gia phân tích vĩ mô và tổ chức tài chính quốc tế: Giúp đánh giá xu hướng dịch chuyển dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, chuỗi giá trị sản xuất và mức độ phụ thuộc thương mại giữa các nền kinh tế Đông Nam Á với nền kinh tế Trung Quốc trong giai đoạn 2017 - 2025.

Câu hỏi thường gặp

Hiệp định ACFTA mang lại những cơ hội nổi bật nào cho hoạt động xuất khẩu của ASEAN? Hiệp định tạo điều kiện cho các doanh nghiệp ASEAN tiếp cận thị trường tiêu dùng rộng lớn với gần 2 tỷ dân và dỡ bỏ thuế quan cho hơn 90% danh mục hàng hóa. Chương trình Thu hoạch sớm đã dành ưu đãi thuế suất 0% cho 531 mặt hàng nông thủy sản, thúc đẩy tổng kim ngạch xuất khẩu của toàn khối sang Trung Quốc đạt mức đỉnh 157,17 tỷ USD vào năm 2016.

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng thâm hụt thương mại kéo dài của nhiều nước ASEAN với Trung Quốc là gì? Nguyên nhân chủ yếu do hàng hóa Trung Quốc có chi phí nhân công cạnh tranh, quy mô sản xuất lớn và mạng lưới công nghiệp phụ trợ phát triển toàn diện. Ngược lại, các nước đang phát triển trong khối phụ thuộc lớn vào nguồn máy móc và nguyên phụ liệu nhập khẩu, khiến tỷ lệ kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam chỉ bằng 1/6 nhập khẩu từ Trung Quốc trong giai đoạn 2012 - 2013.

Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu của ASEAN sang Trung Quốc giai đoạn 2011 - 2016 có chuyển biến gì quan trọng? Cơ cấu mặt hàng đã chuyển dịch mạnh mẽ từ nguyên liệu thô sang hàng công nghiệp chế biến có giá trị gia tăng cao. Điển hình là năm 2015, nhóm máy móc và linh kiện điện tử dẫn đầu với kim ngạch 39,4 tỷ USD (chiếm 29,35% tổng xuất khẩu), trong khi nhóm nguyên nhiên liệu thô giảm xuống chỉ còn chiếm tỷ trọng 11,59% với 15,56 tỷ USD.

Việt Nam có những lợi thế và thách thức đặc thù nào khi tham gia sân chơi thương mại này? Việt Nam được hưởng lộ trình trì hoãn thực thi đầy đủ cam kết thuế quan đến năm 2015, tạo khoảng đệm thời gian quan trọng để chuẩn bị năng lực sản xuất. Kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc tăng mạnh từ 11,1 tỷ USD năm 2011 lên mức tăng trưởng 55,22% vào năm 2016, từng bước hình thành lợi thế trong nhóm thiết bị điện tử nhờ dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài.

Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng để đảm bảo độ tin cậy của luận văn? Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh chuỗi thời gian và bóc tách cơ cấu tỷ trọng trên bộ dữ liệu gồm 60 quan sát cấp quốc gia giai đoạn 2011 - 2016. Dữ liệu được chuẩn hóa từ Cơ sở dữ liệu Thống kê Thương mại ASEAN và Tổng cục Hải quan Trung Quốc, đảm bảo tính khách quan và khoa học.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thương mại quốc tế, làm rõ tác động đa chiều của Hiệp định ACFTA đối với dòng chảy hàng hóa khu vực.
• Phân tích thực chứng giai đoạn 2011 - 2016 xác nhận kim ngạch xuất khẩu toàn khối đạt kỷ lục 157,17 tỷ USD vào năm 2016, song nguồn lợi tập trung chủ yếu ở nhóm ASEAN-6 với 90% tổng kim ngạch thương mại.
• Cơ cấu hàng xuất khẩu chuyển biến tích cực khi nhóm máy móc thiết bị vươn lên chiếm 29,35% tổng kim ngạch, thay thế vai trò chủ đạo của nguyên liệu thô.
• Thách thức thâm hụt thương mại sâu tại các quốc gia thành viên mới đòi hỏi phải khẩn trương nâng cấp năng lực công nghiệp hỗ trợ và đa dạng hóa thị trường.
• Kế hoạch hành động đến năm 2025 cần tập trung vào việc tái đàm phán quy tắc xuất xứ, hoàn thiện kết nối hạ tầng logistics hành lang kinh tế và đẩy mạnh chuyển đổi số thương mại.

Công trình là tài liệu tham khảo học thuật giá trị cao, mở ra hướng tiếp cận thực tiễn cho các nhà nghiên cứu và nhà quản lý trong việc thúc đẩy xuất khẩu bền vững sang thị trường Trung Quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận và thực tiển về xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc Chương 2: Thực trạng xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc giai đoạn 2011-2016 Chương 3: Triển vọng và giải pháp tăng cường xuất khẩu hàng hóa của ASEAN sang Trung Quốc đến năm 2025 6 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN VỀ XUẤT KHẨU HÀNG HÓA CỦA ASEAN SANG TRUNG QUỐC 1. Tổng quan lý thuyết về xuất khẩu hàng hóa 1. Khái niệm, nội dung của xuất khẩu hàng hóa “Xuất khẩu hàng hoá là việc bán hàng hoá của một quốc gia cho một quốc gia khác trên cơ sở dùng tiền tệ làm phương tiện thanh toán. Tiền tệ ở đây có thể là ngoại tệ đối với một bên hay đối với cả hai quốc gia.

Tham gia vào hoạt động xuất khẩu hàng hóa này bao gồm các cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức và chính phủ của các quốc gia. Đây là những chủ thể không thể thiếu của một nền kinh tế Hoạt động xuất khẩu hàng hóa là hình thức cơ bản của hoạt động ngoại thương, nó diễn ra trên phạm vi rất rộng cả về điều kiện không gian lẫn điều kiện thời gian. Hoạt động xuất khẩu hàng hóa đã xuất hiện từ lâu và ngày càng phát triển, nó có thể chỉ diễn ra trong một, hai ngày hoặc kéo dài hàng tháng, hàng năm, có thể được tiến hành trên phạm vi lãnh thổ của một nước hay nhiều nước. Hoạt động xuất khẩu hàng hóa là một hoạt động tất yếu của mỗi quốc gia trong quá trình phát triển kinh tế.

Do những điều kiện khác nhau, mỗi quốc gia có thế mạnh về lĩnh vực này nhưng lại hạn chế về lĩnh vực khác. Để có thể tạo ra sự cân bằng trong quá trình sản xuất và tiêu dùng, các quốc gia phải tiến hành trao đổi với nhau. Tuy nhiên, hoạt động xuất khẩu hàng hóa không phải chỉ được diễn ra giữa những quốc gia có lợi thế về một hay một số lĩnh vực mà các quốc gia thua thiệt hơn về tất cả các điều kiện như nguồn tài nguyên thiên nhiên, nguồn tài chính, nguồn nhân lực, công nghệ… thông qua hoạt động trao đổi hàng hóa cũng sẽ thu được những lợi ích nhất định, tạo điều kiện để phát triển nền kinh tế nội địa. Hoạt động trao đổi hàng hóa đã mang lại lợi ích cho các quốc gia, thông qua việc xuất khẩu những hàng hoá có lợi thế tương đối và nhập khẩu những hàng hoá không có lợi thế tương đối.

Sự chuyên môn hoá trong sản xuất và trao đổi những hàng hoá sẽ giúp cho việc sử dụng tốt nhất những lợi thế của quốc gia mình, giúp 7 hạn chế được những lãng phí về tài nguyên thiên nhiên, vốn, lao động …trong quá trình sản xuất hàng hoá để phục vụ cho xuất khẩu. Bên cạnh đó việc tăng cường xuất khẩu hàng hóa cũng làm giúp cải thiện được số lượng và chất lượng sản phẩm, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao hơn của người tiêu dùng trong nước cũng như phục vụ cho xuất khẩu”1. Các tiêu chí đánh giá hoạt động xuất khẩu hàng hóa “Nhìn chung, khi thiết lập được một hệ thống các tiêu chí về hoạt động xuất khẩu hàng hóa là một vấn đề cần thiết, từ đó các quốc gia sẽ có cơ sở để phân tích và nhận định kết quả của hoạt động xuất khẩu hàng hóa. Dựa vào việc phân tích các tiêu chí này cũng hữu ích cho các quốc gia trong việc tìm ra được những hạn chế, yếu kém và đề xuất những giải pháp hữu hiệu nhằm cải thiện chất lượng, tăng hiệu quả của hoạt động xuất khẩu hàng hóa, đáp ứng các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội mà các nước đã đề ra.