CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN PHÁP LÝ VỀ XỬ PHẠT VI PHẠM HÀNH CHÍNH ĐỐI VỚI CÁC HÀNH VI VI PHẠM QUY ĐỊNH VỀ QUẢNG CÁO SẢN PHẨM, HÀNG HÓA, DỊCH VỤ CẤM QUẢNG CÁO 1. Khái niệm hoạt động quảng cáo và sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ cấm quảng cáo 1. Khái niệm hoạt động quảng cáo Theo pháp lệnh quảng cáo năm 2001 thì: “Quảng cáo là giới thiệu đến người tiêu dùng về hoạt động kinh doanh, hàng hoá, dịch vụ, bao gồm dịch vụ có mục đích sinh lời và dịch vụ không có mục đích sinh lời”. Còn theo quy định của Luật Quảng cáo năm 2012 thì: “Quảng cáo là việc sử dụng các phương tiện nhằm giới thiệu đến công chúng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ có mục đích sinh lợi; sản phẩm, dịch vụ không có mục đích sinh lợi; tổ chức, cá nhân kinh doanh sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ được giới thiệu, trừ tin thời sự; chính sách xã hội; thông tin cá nhân”.
Như vậy, tuy có khác nhau về mức độ cụ thể trong diễn đạt, nhưng định nghĩa quảng cáo của cả hai văn bản đều đề cập bản chất của quảng cáo là giới thiệu sản phẩm…(đến công chúng, người tiêu dùng). Tuy nhiên định nghĩa của Luật Quảng cáo năm 2012 chỉ rõ, đó là sử dụng phương tiện nhằm giới thiệu sản phẩm có thể gây nhầm lẫn giữa mục đích và bản thân hành động quảng cáo. Theo tác giả, định nghĩa của Pháp lệnh quảng cáo năm 2001 chỉ đúng bản chất của quảng cáo hơn, đó là giới thiệu sản phẩm chứ không phải là sử dụng phương tiện để giới thiệu sản phẩm, vì theo từ điển “ Từ và Ngữ tiếng Việt” của GS Nguyễn Lân thì “cáo là báo cho biết”, quảng cáo là “làm cho đông đảo quần chúng biết đến món hàng của mình…”2. Quảng cáo dĩ nhiên phải bằng phương tiện nào đó, cách thức nào đó mà pháp luật cho phép, sử dụng phương tiện chỉ là nhằm giới thiệu sản phẩm chứ chưa phải là hành vi quảng cáo.
Do đó trong định nghĩa quảng cáo không nhất thiết phải ghi sử dụng phương tiện, nếu muốn chỉ rõ ý này thì có thể đổi lại như sau: “Quảng cáo là giới thiệu sản phẩm,…bằng các phương tiện được pháp luật cho phép…” Các phương tiện quảng cáo theo quy định tại Điều 17 Luật Quảng cáo năm 2012 là: 1. 2 GS Nguyễn Lân, Từ điển Từ và Ngữ tiếng Việt, Nxb. Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2006, tr. Trang thông tin điện tử, thiết bị điện tử, thiết bị đầu cuối và các thiết bị viễn thông khác.
Các sản phẩm in, bản ghi âm, ghi hình và các thiết bị công nghệ khác. Bảng quảng cáo, băng-rôn, biển hiệu, hộp đèn, màn hình chuyên quảng cáo. Phương tiện giao thông. Hội chợ, hội thảo, hội nghị, tổ chức sự kiện, triển lãm, chương trình văn hoá, thể thao.
Người chuyển tải sản phẩm quảng cáo; vật thể quảng cáo. Các phương tiện quảng cáo khác theo quy định của pháp luật. Quảng cáo là một hình thức truyền thông được thực hiện để giới thiệu thông tin về các sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ với nỗ lực nhằm tác động tới hành vi, thói quen mua hàng của người tiêu dùng, của khách hàng, vì vậy, nội dung của quảng cáo thường tạo nên sự hiểu biết có tính khác biệt về sản phẩm để tiếp cận, để thuyết phục hoặc tác động đến các đối tượng với nhiều hình thức khác nhau như: Quảng cáo trên truyền hình là phương tiện tác động đến người tiêu dùng đa dạng và toàn diện nhất, bằng âm thanh, hình ảnh sống động. Chi phí hình thức này thường là đắt nhất.
Đôi khi gián tiếp bằng hình thức tài trợ cho các chương trình hội thảo, hội nghị, tổ chức sự kiện, triển lãm, chương trình văn hoá, thể thao bằng cách kèm theo logo quảng cáo trên nền sàn, hay treo trên tường phía sau diễn viên. Quảng cáo trên báo chí: tác động bằng hình ảnh, bài viết, khẩu hiệu. Quảng cáo trên Internet: Khi công nghệ thông tin và Internet phát triển, loại hình báo mạng cũng phát triển nên các công ty thường khai thác phương tiện này, đây là một phương tiện tương đối hiệu quả vì ngày nay số lượng người dùng internet, người đọc báo mạng nhiều vì thông tin được cập nhật rất nhanh chóng và đa dạng. Các nhà quảng cáo còn có thể gửi vào các hòm email để quảng cáo.
Hay các đoạn phim quảng cáo trên các trang cá nhân như Facebook. Quảng cáo trên đài phát thanh: tác động bằng âm thanh, là những đoạn quảng cáo bằng lời nói hay âm nhạc. Quảng cáo trên các phương tiện giao thông: bằng cách sơn hình sản phẩm và tên công ty lên thành xe, nhất là xe buýt vì có diện tích thân xe lớn và lượng khách đi xe rất nhiều trong mỗi ngày, đồng thời xe chạy qua rất nhiều tuyến phố với quãng đường dài nên có tác dụng khá hiệu quả trong việc tiếp cận được nhiều đối tượng. 7 Người chuyển tải sản phẩm quảng cáo là người trực tiếp đưa các sản phẩm quảng cáo đến công chúng hoặc thể hiện sản phẩm quảng cáo trên người thông qua hình thức mặc, treo, gắn, dán, vẽ hoặc các hình thức tương tự (Khoản 8, Điều 2 Luật Quảng cáo năm 2012) 1.
Khái niệm sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ cấm quảng cáo Cấm quảng cáo là việc cấm các cá nhân, tổ chức sử dụng các phương tiện nhằm giới thiệu đến công chúng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ bị cấm quảng cáo sau đây: Sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ cấm quảng cáo theo quy định tại Điều 50 Nghị định số 158/2013/NĐ-CP ngày 12 tháng 11 năm 2013 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa, thể thao du lịch và quảng cáo là: + Thuốc lá: là sản phẩm được sản xuất từ toàn bộ hoặc một phần nguyên liệu thuốc lá, được chế biến dưới dạng thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào hoặc các dạng khác ( Khoản 1 Điều 2 Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá năm 2012) + Rượu có nồng độ cồn từ 15 độ trở lên; + Sản phẩm sữa thay thế sữa mẹ dùng cho trẻ dưới 24 tháng tuổi, sản phẩm dinh dưỡng bổ sung dùng cho trẻ dưới 6 tháng tuổi, bình bú và vú ngậm nhân tạo; bao gồm các sản phẩm được quy định tại Điều 2 Nghị định 100/2014/NĐ-CP ngày 6 tháng 1 năm 2014 của Chính phủ quy định về kinh doanh và sử dụng sản phẩm dinh dưỡng dùng cho trẻ nhỏ, bình bú và vú ngậm nhân tạo như sau: Sản phẩm sữa thay thế sữa mẹ dùng cho trẻ dưới 24 tháng tuổi bao gồm: a) Sản phẩm dinh dưỡng công thức có dạng lỏng hoặc dạng bột được chế biến từ sữa bò hoặc sữa động vật khác với các thành phần thích hợp có thể sử dụng thay thế sữa mẹ dùng cho trẻ dưới 12 tháng tuổi (infant formula); b) Sản phẩm dinh dưỡng công thức có dạng lỏng hoặc dạng bột được chế biến từ sữa bò hoặc sữa động vật khác với các thành phần thích hợp hoặc có nguồn gốc động vật, thực vật để sử dụng trong giai đoạn ăn bổ sung dùng cho trẻ từ 06 đến 24 tháng tuổi (follow-up formula); c) Sản phẩm dinh dưỡng công thức khác có dạng lỏng hoặc dạng bột được chế biến từ sữa bò hoặc sữa động vật khác với các thành phần thích hợp hoặc có nguồn gốc động vật, thực vật được trình bày hoặc giới thiệu là phù hợp dùng cho trẻ 8 dưới 24 tháng tuổi, nhưng không bao gồm thức ăn bổ sung trong cơ cấu dinh dưỡng cho trẻ trên 06 tháng tuổi. Sản phẩm dinh dưỡng bổ sung là thức ăn dạng sệt hoặc đặc có đủ 04 nhóm thành phần: Tinh bột, chất đạm, chất béo, vitamin và khoáng chất được chế biến sẵn để ăn bổ sung thêm cùng với sữa mẹ hoặc sản phẩm sữa thay thế sữa mẹ dùng cho trẻ dưới 24 tháng tuổi + Thuốc kê đơn; thuốc không kê đơn nhưng được cơ quan nhà nước có thẩm quyền khuyến cáo hạn chế sử dụng hoặc sử dụng có sự giám sát của thầy thuốc; Thuốc kê đơn là thuốc khi cấp phát, bán lẻ và sử dụng phải có đơn thuốc, nếu sử dụng không theo đúng chỉ định của người kê đơn thì có thể nguy hiểm tới tính mạng, sức khỏe ( Khoản 28 Điều 2 Luật Dược năm 2016) Thuốc không kê đơn là thuốc khi cấp phát, bán lẻ và sử dụng không cần đơn thuốc thuộc Danh Mục thuốc không kê đơn do Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành tại Thông tư số 23/2014/TT-BYT ngày 30 tháng 6 năm 2014. + Hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh theo quy định; Cấm quảng cáo các hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh được quy định tại Phụ lục số 1 Nghị định 59/2006/NĐ-CP ngày 12 tháng 6 năm 2006 và Nghị định số 43/2009/NĐ-CP ngày 7 tháng 5 năm 2009 của Chính phủ về bổ sung danh mục hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh. + Sản phẩm, hàng hóa có tính chất kích dục; + Súng săn và đạn súng săn, vũ khí thể thao và các loại sản phẩm, hàng hóa có tính chất kích động bạo lực; Súng săn là súng dùng để săn bắn gồm súng kíp, súng hơi, các loại súng khác có tính năng, tác dụng tương tự.
Vũ khí thể thao là súng, dao găm, kiếm, giáo, mác, lưỡi lê, đao, mã tấu, quả đấm, quả chùy, cung, nỏ dùng để luyện tập, thi đấu thể thao (Điều 3 Pháp lệnh số 16/2011/UBTVQH12 ngày 30 tháng 6 năm 2011 của UBTVQH về quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ) + Các sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ cấm quảng cáo khác. Đây là những sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ bị cấm quảng cáo vì khi chúng được sử dụng sẽ gây ra những tác hại nhất định, gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, tính mạng con người, như: 9 + Thuốc lá: Thực tế, khói thuốc lá chứa 7.000 chất độc hóa học trong đó có hàng trăm chất cực độc và ít nhất 70 chất có thể gây ung thư… Đó là axton (chất tẩy trong thuốc sơn móng tay), amoniac (chất tẩy rửa sàn nhà và bồn vệ sinh), DDT/Dieldrin (thuốc trừ sâu), phoóc-môn và CO (khí thải ô tô), toluene (dung môi công nghiệp), methanol formaldehyde (chất để ướp xác chết)… Những chất này khi đi vào cơ thể sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thần kinh, mạch máu và nội tiết gây ra những bệnh tim mạch, giảm trí nhớ và các bệnh ung thư3.