CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DẠY HỌC TÍCH HỢP LĨNH VỰC KHOA HỌC TỰ NHIÊN. Khái niệm dạy học 1. Khái niệm dạy học truyền thống Theo Xavier Roegiers: “Lý thuyết sư phạm tích hợp là một quá trình học tập trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành ở HS những năng lực rõ ràng, có dự tính trước những điều kiện cần thiết cho HS, nhằm phục vụ cho các quá trình học tập trong tương lai, hoặc nhằm hòa nhập HS vào cuộc sống lao động. Lý thuyết sư phạm tích hợp tìm cách làm cho quá trình học tập có ý nghĩa.” [24] Quá trình dạy học là quá trình phối hợp một cách thống nhất hoạt động điều khiển, tổ chức và hướng dẫn của người GV với hoạt động lĩnh hội kiến thức theo hướng tích cực, chủ động, sáng tạo của người HS nhằm đáp ứng mục tiêu dạy học.
Đó là một quá trình biện chứng, thể hiện song song hai hoạt động “dạy” và “học”, được vận hành bởi các yếu tố: mục tiêu dạy học, nguyên tắc dạy học, nội dung dạy học, phương pháp dạy học, phương tiện dạy học, hình thức tổ chức dạy học, hoạt động dạy – học, kết quả dạy học, môi trường sư phạm và các mối quan hệ liên quan. Quá trình dạy học mang đến những kết quả cao: - Cung cấp kiến thức cho HS, xây dựng và phát triển toàn diện HS cả về năng lực và phẩm chất cần đạt. - Cung cấp cho HS hệ thống kiến thức khoa học toàn diện về tự nhiên và xã hội, hướng cho HS đến việc nhìn nhận thế giới tự nhiên một cách đúng đắn, xây dựng một thế giới quan có sự tư duy sáng tạo trên nhiều lĩnh vực và có khả năng thực hành, áp dụng kiến thức đã học vào thực tiễn. - Giáo dục phẩm chất nhân cách cho HS.
Đây là một quá trình xuyên suốt với mục đích cuối cùng là hình thành các phẩm chất nhân cách cho HS để phù hợp với các giá trị và chuẩn mực đạo đức xã hội. Khái niệm dạy học theo phương pháp dạy học mới Ngày nay, bởi sự phát triển nhanh chóng của khoa học, kỹ thuật, công nghệ đã làm cho khối lượng tri thức của loài người tăng lên một cách nhanh chóng, từ đó đã đặt ra một yêu cầu cao hơn đối với mô hình nhân cách con người trong thời đại mới. Cũng từ đây, mâu thuẫn giữa yêu cầu về nội dung học vấn phổ thông sâu - rộng với khả năng tiếp thu khối lượng tri thức của người học dần nảy sinh, và mâu thuẫn giữa SVTH: Phan Lê Bích Thùy Trang 7 chức năng của người GV là tổ chức, điều khiển người HS nắm vững, hình thành kỹ năng ở từng môn học riêng rẽ với yêu cầu của xã hội đòi hỏi người HS phải biết thu thập, chọn lọc xử lý thông tin liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau và vận dụng vào thực tiễn cuộc sống cũng trở nên gay gắt. Chính vì lẽ đó, ta cần phải đặt ra một vấn đề: Làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn trên? Dạy học theo xu hướng sử dụng những phương pháp dạy học tích cực là một trong những xu thế trong dạy học hiện đại và đã được nhiều nước phát triển trên thế giới thực hiện, nhằm giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu về học vấn phổ thông, khả năng tiếp thu với khối tri thức khổng lồ của nhân loại đang ngày càng tăng lên.
Việc dạy học theo những phương pháp tích cực thay thế cho dạy học truyền thống cũng đã cho phép HS chủ động quan sát, tiếp thu kiến thức và xem xét các hiện tượng dưới một cách nhìn tổng thể, khách quan, cũng từ đó phát huy được những ưu điểm, hình thành nên một con người toàn diện hơn, đáp ứng được xu thế của thời đại mới. Từ đó thông qua hoạt động dạy học mà HS có thể tiết kiệm thời gian học tập mà vẫn có được hiệu quả nhận thức, đồng thời còn phát triển ở HS lối tư duy biện chứng, có khả năng thông hiểu và vận dụng kiến thức một cách linh hoạt, vì thế việc nắm kiến thức sẽ sâu sắc, hệ thống và bền vững hơn. Theo đó, dạy học theo những phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực là sự định hướng một cách chính xác về nội dung và các phương pháp dạy học mà trong đó GV là người tổ chức, hướng dẫn, lồng ghép những nội dung giáo dục vào các môn học có sẵn để HS thông qua nhiều lĩnh vực khác nhau, thu thập và chọn lọc thông tin nhằm giải quyết được các nhiệm vụ học tập, từ đó hình thành nên các kiến thức, kỹ năng mới, phát triển được những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống. Chính vì vậy, việc dạy học theo những phương pháp tích cực là một điều cấp thiết trong dạy học theo chương trình mới, giúp cho việc học tập của HS trở nên có ý nghĩa hơn, phát triển một cách toàn diện những năng lực và phẩm chất cần thiết, tiểu biểu như năng lực giải quyết vấn đề, đáp ứng được yêu cầu đổi mới của giáo dục hiện nay.
Khái niệm dạy học theo chủ đề Dạy học theo chủ đề là hình thức tìm tòi khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề,. có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các SVTH: Phan Lê Bích Thùy Trang 8 mối liên hệ về lý luận và thực tiễn dược đề cập đến trong các môn học hoặc trong các học phần của môn học đó (tức là con đường tích hợp từ những nội dung từ một số đơn vị, bài học, môn học có liên hệ với nhau) làm thành nội dung bài học trong một chủ đề có ý nghĩa hơn, thực tế hơn, nhờ đó học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn. Thay cho việc dạy học đang được thực hiện theo từng bài/tiết trong sách giáo khoa như hiện nay, các tổ/nhóm chuyên môn căn cứ vào chương trình và sách giáo khoa hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chủ đề dạy học phù hợp với việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong điều kiện thực tế của nhà trường. Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại, ở đó giáo viên không dạy học chỉ bằng cách truyền thụ kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn học sinh tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn.
Dạy học theo chủ đề được phân chia thành hai thành phần dựa vào đặc điểm chủ đề mà GV đưa ra: - Chủ đề đơn môn: Là các chủ đề được xây dựng bằng cách cấu trúc lại nội dung kiến thức theo môn học trên cơ sở nghiên cứu chương trình SGK hiện hành đảm bảo các yêu cầu về chuẩn kiến thức, kỹ năng, thái độ. - Chủ đề liên môn: Bao gồm các nội dung dạy học gần giống nhau, có liên quan chặt chẽ với nhau trong các môn học của chương trình hiện hành, biên soạn thành chủ đề liên môn. So sánh dạy học theo chủ đề và dạy học theo từng bài, tiết Dạy học theo cách tiếp cận truyền thống Dạy học theo chủ đề hiện nay Dạy theo từng bài riêng lẻ với một thời Dạy theo một chủ đề thống nhất được tổ lượng cố định. chức lại theo hướng tích hợp từ một phần trong chương trình học.
Kiến thức thu được rời rạc, một chiều Kiến thức thu được là các khái niệm trong một mối liên hệ mạng lưới với nhau. GV là trung tâm tiết học, HS lắng nghe, HS là trung tâm, GV là người định hướng, ghi nhớ những gì GV truyền thụ. gợi mở cho HS chủ động tìm hiểu kiến thức. SVTH: Phan Lê Bích Thùy Trang 9 Trình độ nhận thức sau quá trình học tập Trình độ nhận thức có thể đạt được ở mức thường theo trình tự và thường dừng lại ở độ cao: Phân tích, tổng hợp, đánh giá.
trình độ biết, hiểu và vận dụng. Cung cấp Cung cấp cho HS hệ thống kiến thức khoa kiến thức cho HS theo cách ghi nhớ thụ học toàn diện về tự nhiên và xã hội một động, máy móc. cách chủ động, tích cực. Phát triển kiến thức, kỹ năng của HS.
Phát triển năng lực, phẩm chất của HS. Kết thúc một chương học, học sinh không Kết thúc một chủ đề học sinh có một tổng có một tổng thể kiến thức mới mà có kiến thể kiến thức mới, tinh giản, chặt chẽ và thức từng phần riêng biệt hoặc có hệ thống khác với nội dung trong sách giáo khoa. kiến thức liên hệ tuyến tính theo trật tự các bài học. Kiến thức còn xa rời thực tiễn mà người Kiến thức gần gũi với thức tiễn mà học học đang sống do sự chậm cập nhật của sinh đang sống hơn do yêu cầu cập nhật nội dung sách giáo khoa.
thông tin khi thực hiện chủ đề. Kiến thức thu được sau khi học thường là Hiểu biết có được sau khi kết thúc chủ đề hạn hẹp trong chương trình, nội dung học. thường vượt ra ngoài khuôn khổ nội dung cần học do quá trình tìm kiếm, xử lý thông tin ngoài nguồn tài liệu chính thức của học sinh. Giáo dục nhân cách qua các môn học định Giáo dục nhân cách qua một quá trình hướng.
Không thể hướng tới nhiều mục tiêu nhân Có thể hướng tới, bồi dưỡng các kỹ năng văn quan trọng như: rèn luyện các kỹ năng làm việc với thông tin, giao tiếp, ngôn sống và làm việc: giao tiếp, hợp tác, quản ngữ, hợp tác. lý, điều hành, ra quyết định… Từ đó, chúng tôi có thể kết luận được, dạy học chủ đề là một phương pháp dạy học tích cực nhằm giúp HS nhìn nhận kiến thức một cách tổng quan, toàn diện, hệ thống được kiến thức theo một trình tự xác định cụ thể, hợp lý. Từ đó nâng cao khả năng thông tin, ngôn ngữ, suy nghĩ và biện luận cũng như các khả năng liên quan SVTH: Phan Lê Bích Thùy Trang 10 khác, hướng đến xây dựng một thế giới quan khoa học phát triển một cách toàn diện, chặt chẽ, phù hợp với mục tiêu đã đưa ra. Các bước xây dựng các chủ đề dạy học tích hợp: - Xác định chủ đề.
- Xác định mục tiêu cần đạt của chủ đề. - Xây dựng bảng mô tả. - Biên soạn câu hỏi/bài tập. - Xây dựng kế hoạch thực hiện chủ đề.
- Tổ chức thực hiện chủ đề. Tổng quan khái niệm tích hợp 1.