Xây Dựng Hội Thoại Cho Giáo Trình Tiếng Việt Thực Hành Dưới Góc Nhìn Của Lý Thuyết Tương Tác

Luận án tiến sĩ kỹ thuật nghiên cứu xây dựng hội thoại cho giáo trình tiếng việt thực hành dưới góc nhìn của lý thuyết tương tác hội, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Nguyễn Kim Yến
• Người hướng dẫn: PGS.TS Vũ Văn Thi
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Xây Dựng Hội Thoại Trong Giáo Trình Tiếng Việt Thực Hành
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hội Thoại Tiếng Việt Thực Hành Trong Giáo Trình

Giáo trình tiếng Việt thực hành đóng vai trò quan trọng trong việc trang bị kỹ năng giao tiếp cho người nước ngoài. Việc xây dựng hội thoại tiếng Việt thực hành hiệu quả trong giáo trình giúp học viên tự tin ứng dụng vào thực tế. Nhu cầu học tiếng Việt thực hành của người nước ngoài ngày càng tăng, đòi hỏi giáo trình phải được cập nhật và thiết kế khoa học. Giáo trình là tài liệu đầu tiên người học tiếp xúc, ảnh hưởng đến khả năng sử dụng tiếng Việt sau này. Việc biên soạn giáo trình có tầm quan trọng đặc biệt.

1.1. Tầm quan trọng của hội thoại tiếng Việt trong giáo trình

Bài hội thoại tiếng Việt trong giáo trình đóng vai trò cầu nối giữa lý thuyết và thực hành. Thông qua các tình huống hội thoại, học viên có cơ hội luyện tập kỹ năng hội thoại tiếng Việt, làm quen với ngữ cảnh hội thoại thực tế và áp dụng từ vựng tiếng Việt theo chủ đề. Bài hội thoại giao tiếp tiếng Việt giúp học viên tự tin hơn trong giao tiếp hàng ngày.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng giáo trình tiếng Việt

Nội dung giáo trình tiếng Việt cần được biên soạn phù hợp với trình độ của người học. Bố cục giáo án tiếng Việt thực hành cần khoa học, dễ hiểu, có tính sư phạm cao. Tính cập nhật của giáo trình tiếng Việt cũng rất quan trọng, cần phản ánh được những thay đổi trong ngôn ngữ và văn hóa giao tiếp hiện đại. Cần có các bài tập hội thoại tiếng Việt đa dạng và thú vị để giúp học viên luyện tập.

II. Thách Thức Khi Xây Dựng Bài Hội Thoại Tiếng Việt Hấp Dẫn

Một trong những thách thức lớn nhất là làm thế nào để xây dựng bài hội thoại tiếng Việt vừa đảm bảo tính sư phạm, vừa phản ánh được sự tự nhiên, sinh động của hội thoại giao tiếp tiếng Việt trong thực tế. Các mẫu hội thoại tiếng Việt trong giáo trình hiện nay đôi khi còn khô cứng, thiếu tính tương tác và chưa thực sự gần gũi với đời sống. Việc lựa chọn tình huống hội thoại phù hợp với văn hóa Việt Nam cũng là một vấn đề cần được quan tâm.

2.1. Thiếu tính tự nhiên trong hội thoại tiếng Việt thực hành

Các hội thoại tiếng Việt thường quá khuôn mẫu, thiếu sự linh hoạt và biến đổi thường thấy trong giao tiếp thực tế. Người học cảm thấy khó khăn khi áp dụng những gì đã học vào tình huống hội thoại thật sự. Cần có sự nghiên cứu sâu sắc về văn hóa giao tiếp Việt Nam để xây dựng hội thoại tiếng Việt phù hợp.

2.2. Khó khăn trong việc lựa chọn chủ đề hội thoại tiếng Việt phù hợp

Chủ đề hội thoại tiếng Việt cần phù hợp với trình độ, sở thích và nhu cầu của người học. Đồng thời, cần tránh những chủ đề nhạy cảm hoặc gây khó khăn cho người học. Ngữ cảnh hội thoại cần được xây dựng một cách chân thực và hấp dẫn. Các ví dụ hội thoại tiếng Việt cần phong phú và đa dạng.

III. Phương Pháp Xây Dựng Hội Thoại Theo Lý Thuyết Tương Tác

Lý thuyết tương tác hội thoại cung cấp một nền tảng vững chắc để xây dựng hội thoại tiếng Việt hiệu quả. Thay vì chỉ tập trung vào ngữ pháp và từ vựng, phương pháp này nhấn mạnh vào vai trò của tương tác, sự hợp tác và chia sẻ thông tin giữa các bên tham gia đối thoại tiếng Việt. Việc áp dụng lý thuyết tương tác giúp thiết kế bài hội thoại trở nên sinh động, tự nhiên và gần gũi hơn với thực tế.

3.1. Tầm quan trọng của tương tác trong hội thoại tiếng Việt

Tương tác là yếu tố then chốt tạo nên sự thành công của một cuộc hội thoại tiếng Việt. Các bên tham gia cần lắng nghe, phản hồi và điều chỉnh ngôn ngữ để đạt được sự hiểu biết chung. Cần khuyến khích người học chủ động tham gia vào hội thoại tiếng Việt, thay vì chỉ là người nghe thụ động. Phương pháp xây dựng bài hội thoại theo hướng tương tác sẽ giúp người học phát triển kỹ năng hội thoại tiếng Việt một cách toàn diện.

3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến tương tác hội thoại tiếng Việt

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến tương tác hội thoại tiếng Việt, bao gồm: ngữ cảnh hội thoại, vai giao tiếp, văn hóa giao tiếp Việt Nam, và trình độ ngôn ngữ của các bên tham gia. Cần xem xét kỹ lưỡng các yếu tố này khi thiết kế bài hội thoại, để đảm bảo rằng hội thoại tiếng Việt diễn ra một cách suôn sẻ và hiệu quả.

IV. Nguyên Tắc Xây Dựng Hội Thoại Tiếng Việt Thực Hành Hiệu Quả

Việc xây dựng hội thoại trong giáo trình tiếng Việt thực hành cần tuân thủ các nguyên tắc xây dựng hội thoại như: tính mục đích, tính liên kết, tính mạch lạc, và tính lịch sự. Đồng thời, cần chú trọng đến việc lựa chọn từ ngữ phù hợp với trình độ của người học và văn hóa giao tiếp Việt Nam. Cấu trúc hội thoại tiếng Việt cũng cần được thiết kế một cách rõ ràng và dễ hiểu.

4.1. Đảm bảo tính mục đích và tính liên kết trong hội thoại tiếng Việt

Mỗi hội thoại tiếng Việt cần có một mục đích rõ ràng, ví dụ: hỏi đường, mua hàng, giới thiệu bản thân. Các câu nói trong hội thoại tiếng Việt cần liên kết chặt chẽ với nhau, tạo thành một mạch truyện logic. Cần tránh những câu nói lạc đề hoặc không liên quan đến mục đích của hội thoại giao tiếp tiếng Việt.

4.2. Chú trọng đến tính lịch sự và văn hóa giao tiếp Việt Nam

Văn hóa giao tiếp Việt Nam rất coi trọng sự lịch sự và tôn trọng người khác. Cần hướng dẫn người học sử dụng các từ ngữ và cấu trúc câu thể hiện sự lịch sự, ví dụ: ạ, vâng, xin lỗi, cảm ơn. Cần tránh những câu nói có thể gây hiểu lầm hoặc xúc phạm người khác. Nên đưa các yếu tố văn hóa giao tiếp Việt Nam vào hội thoại tiếng Việt để người học hiểu rõ hơn.

V. Ứng Dụng Thực Tế Nghiên Cứu Về Xây Dựng Hội Thoại

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp xây dựng hội thoại hiện đại có thể cải thiện đáng kể khả năng giao tiếp của người học. Các ví dụ hội thoại tiếng Việt trong giáo trình cần được cập nhật thường xuyên, phản ánh những thay đổi trong ngôn ngữ và văn hóa giao tiếp hiện đại. Việc sử dụng các công cụ hỗ trợ như video, audio, và hình ảnh có thể làm cho bài hội thoại tiếng Việt trở nên sinh động và hấp dẫn hơn.

5.1. Kết quả khảo sát về hiệu quả của hội thoại tiếng Việt trong giáo trình

Khảo sát ý kiến của người học về mức độ ứng dụng hội thoại tiếng Việt trong giáo trình vào thực tế. Thống kê các lỗi giao tiếp thường gặp và đề xuất giải pháp khắc phục. Đánh giá mức độ hài lòng của người học về nội dung và phương pháp giảng dạy kỹ năng hội thoại tiếng Việt.

5.2. Đề xuất cải tiến giáo án tiếng Việt thực hành dựa trên kết quả nghiên cứu

Xây dựng các giáo án tiếng Việt thực hành tích hợp hội thoại tiếng Việt theo chủ đề, giúp người học dễ dàng tiếp thu và ứng dụng. Sử dụng các tình huống hội thoại gần gũi với đời sống, khuyến khích người học tham gia vào các hoạt động giao tiếp thực tế. Phát triển các bài tập luyện tập kỹ năng hội thoại tiếng Việt đa dạng và thú vị.

VI. Kết Luận Về Tương Lai Của Giáo Trình Tiếng Việt Thực Hành

Việc xây dựng hội thoại tiếng Việt trong giáo trình tiếng Việt thực hành cần tiếp tục được nghiên cứu và cải tiến để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người học. Sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn, giữa truyền thống và hiện đại sẽ tạo nên những giáo trình tiếng Việt chất lượng cao, giúp người học tự tin giao tiếp và hòa nhập vào cuộc sống tại Việt Nam. Nghiên cứu sâu hơn về phương pháp xây dựng hội thoại hiệu quả.

6.1. Xu hướng phát triển của giáo trình tiếng Việt thực hành trong tương lai

Tích hợp công nghệ thông tin vào giáo trình tiếng Việt, tạo ra các bài học tương tác trực tuyến. Phát triển các ứng dụng học tiếng Việt trên điện thoại di động, giúp người học luyện tập mọi lúc mọi nơi. Chú trọng đến việc cá nhân hóa quá trình học tập, đáp ứng nhu cầu riêng của từng người học.

6.2. Tầm quan trọng của việc đào tạo giáo viên tiếng Việt chuyên nghiệp

Giáo viên cần được trang bị kiến thức chuyên môn vững vàng và kỹ năng hội thoại tiếng Việt thành thạo. Cần cập nhật thường xuyên kiến thức và phương pháp giảng dạy mới nhất. Giáo viên cần tạo ra môi trường học tập thân thiện và khuyến khích người học chủ động tham gia vào các hoạt động giao tiếp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung chính của luận án gồm 3 chương: Chƣơng 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận 11 (LUAN.thoai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Trong chương này, luận án trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu về nội dung tương tác hội thoại trong phân tích hội thoại trên thế giới và những ứng dụng vào việc nghiên cứu tương tác hội thoại tiếng Việt trong thực tế giao tiếp cũng như ứng dụng vào việc giảng dạy tiếng Việt như một ngôn ngữ thứ hai. Luận án cũng trình bày những cơ sở lý luận phục vụ cho đề tài bao gồm: lý thuyết tương tác hội thoại trong phân tích hội thoại, lý thuyết về hành động ngôn từ và lý thuyết về việc giảng dạy ngôn ngữ thứ hai. Chƣơng 2: Khảo sát về tƣơng tác hội thoại trong thực tế và trong các giáo trình tiếng Việt thực hành – những dữ liệu định hƣớng Trong chương này luận án tiến hành khảo sát hội thoại trong giao tiếp thực tế, khảo sát hội thoại trong các giáo trình ở các trình độ về bối cảnh giao tiếp, vai giao tiếp, hành vi giao tiếp và so sánh với hội thoại thực tế. Chƣơng 3: Thiết kế xây dựng hội thoại trong các giáo trình tiếng Việt và đề xuất phƣơng pháp giảng dạy kỹ năng hội thoại tiếng Việt Trong chương này, luận án đưa ra những đề xuất xây dựng hội thoại cho các giáo trình ở các trình độ cũng như đề xuất phương pháp giảng dạy hội thoại giáo trình và phương pháp giảng dạy phát triển kỹ năng hội thoại cho học viên nước ngoài với những nội dung có khảo nghiệm thực tế.thoai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu tương tác hội thoại và Phân tích hội thoại – Conversation Analysis (CA) trên thế giới Hội thoại là sự tương tác bằng lời, là hình thức giao tiếp thường xuyên, phổ biến và quan trọng nhất của sự hành chức ngôn ngữ. Nghiên cứu về hội thoại là một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu của ngữ dụng học từ cuối thế kỷ XX. Phân tích hội thoại (Conversation Analysis) ra đời vào những năm 60 và 70 của thế kỷ XX, dựa trên nền tảng tư tưởng của ngành nghiên cứu những phương pháp mà người dân bản địa sử dụng hàng ngày để ứng xử trong cuộc sống xã hội - ethnomethodology do Harold Garfinkel sáng lập và quan điểm về trật tự tương tác của Evring Goffman.

Người được xem là cha đẻ của CA là nhà xã hội học Harvey Sacks và hai cộng sự là Emanuel Schegloff và Gail Jefferson. CA nghiên cứu ngôn ngữ được sử dụng trong tương tác xã hội. Thông qua ngôn ngữ, nhà nghiên cứu có thể hiểu được các tương tác xã hội hay các hành vi tạo ra các hoạt động xã hội. Các nhà phân tích hội thoại sẽ xem xét những hội thoại ghi được từ cuộc sống không chỉ về mặt nội dung và hình thức mà còn về một lượng lớn các nội dung ẩn chứa bên trong những lời nói đó.

Như vậy, có thể thấy phân tích hội thoại xuất phát từ những tương tác xã hội để từ đó phân tích và mô tả những gì mà người dân bản địa sử dụng để tạo ra tương tác và từ đó tái tạo lại những cơ chế tương tác. Trên cơ sở đó, các nhà nghiên cứu đã dành sự quan tâm nhiều hơn đến ngôn ngữ lời nói mà cụ thể hơn là ngôn ngữ hội thoại với những tên tuổi như N.P Grice, trong đó, phải kể đến cuốn “Logic and Conversation” của Grice với rất nhiều nội dung được coi là kim chỉ nam cho nhiều nhà nghiên cứu sau này ở cả trên thế giới và Việt Nam. Trong cuốn sách kinh điển này, lần đầu tiên, Grice đã đề cập đến những kết quả nghiên cứu về nguyên lý hội thoại, tương tác hội thoại hay liên kết hội thoại. Trong khi đó, bàn về một nội dung khác và khá phức tạp của hội thoại là hàm ý hội thoại, G.Yule (1986) đã chỉ ra được những đặc tính của hàm ý hội thoại trong mối quan hệ tương tác giữa các nhân vật giao tiếp và những nội dung về lịch sự và tương tác.

Có cùng mối quan tâm, Liddicoat Anthony J. (2007) với cuốn sách 13 (LUAN.thoai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] “An Introduction to Conversation Analysis” (tạm dịch là “Dẫn luận phân tích hội thoại” được tái bản và bổ sung năm 2011) không chỉ đã tổng hợp được nhiều kết quả nghiên cứu về phân tích hội thoại nói chung và tương tác hội thoại trong đời thường nói riêng của các nhiều nhà nghiên cứu như Sacks (1984), Psathas (1995), Schegloff (1996, 1997), Ten Have (2007) mà còn đề xuất nhiều nội dung tương tác hội thoại mới mẻ, có tính ứng dụng cao vào tiến trình dạy tiếng được chúng tôi lựa chọn làm cơ sở lý thuyết chính cho luận án này. Quan điểm chính của Liddicoat về phân tích hội thoại là: xuất phát từ quan điểm cho rằng mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu phân tích hội thoại là miêu tả và giải thích khả năng sử dụng ngôn ngữ của một người bình thường; dựa vào khả năng này, người đó tham gia các cuộc tương tác thông thường. Phân tích hội thoại nhằm tìm hiểu những quy trình chung mà người tham gia tương tác sử dụng để tạo ra và nhận diện những hành động có nghĩa trong cuộc thoại.

Liddicoat quan tâm nhiều đến bối cảnh tương tác, cách thu thập và xử lý dữ liệu hội thoại, triển khai phân tích dữ liệu và so sánh dữ liệu. Liddicoat cũng nhấn mạnh vai trò của nhà nghiên cứu trong quá trình phân tích tương tác hội thoại là không được áp đặt trước những định kiến chủ quan của mình mà phải nhìn nhận từ góc độ của người tham gia cuộc tương tác, từ đó, tìm ra những nội dung tương tác xuất hiện ngay trong chính các cuộc tương tác và do người tham gia tương tác tạo ra. Một số trường hợp tương tác bị coi là “lệch chuẩn” vẫn được tác giả coi như một đặc thù của tương tác hội thoại trong giao tiếp đời thường chứ không phải là những trường hợp vi phạm nguyên tắc giao tiếp. Trước đó, Goodwin (2000) cũng đã quan tâm đến vấn đề này khi đưa ra một tập hợp các nghiên cứu phân tích hội thoại về cách mà con người sử dụng ngôn ngữ trong các tình huống giao tiếp đời thường mà tiêu biểu là những nghiên cứu về tương tác trong gia đình (Family Speak), tuy nhiên, những nghiên cứu này chỉ thực hiện trong phạm vi hẹp là bối cảnh tương tác trong các gia đình nhập cư ở nước Mỹ.

Ngoài ra, cũng có rất nhiều các nhà nghiên cứu khác đề cập đến nội dung tương tác hội thoại trong mối quan hệ với những lĩnh vực khác như tương tác và ngữ pháp, tương tác và tập quán ngôn ngữ, các trình tự trong sự tương tác hội thoại. Một xu hướng khác trong nghiên cứu phân tích hội thoại là nghiên cứu hoạt động tương tác hội thoại trong những bối cảnh giao tiếp cụ thể, có tính cố định và 14 (LUAN.thoai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] quy chuẩn hơn như hội thoại trong lĩnh vực tư pháp, các cuộc gọi điện thoại khẩn cấp, tương tác giáo viên và học sinh trên lớp, các cuộc tương tác giữa người mua và người bán. Những nghiên cứu này được thực hiện ngay từ giai đoạn phát triển đầu tiên (từ 1968 đến 1990) của CA. Có thể kể ra một số công trình nghiên cứu tiêu biểu là nghiên cứu của Schegloff (1968) về tương tác giữa cảnh sát trực điện thoại và những người thực hiện các cuộc gọi yêu cầu hỗ trợ khẩn cấp, nghiên cứu của Stubbs (1986) về mô hình tương tác phổ biến giữa giáo viên và học viên trên lớp học, nghiên cứu của Cazden (2001) về chiến lược dạy học được giáo viên và học sinh sử dụng hay nghiên cứu của Liddicoat (2011) về những nội dung tương tác mới nảy sinh từ trục trặc trong cuộc tương tác giữa giáo viên dạy ngoại ngữ và sinh viên… Những kết quả nghiên cứu về phân tích hội thoại đặc biệt là nội dung tương tác trong phân tích hội thoại đã được các giáo viên dạy tiếng Anh như một ngôn ngữ thứ hai ứng dụng rất nhiều vào quá trình giảng dạy.

Kế thừa những nghiên cứu của những nhà ngôn ngữ học theo quan điểm của <ethnomethodology> như Jefferson (1972), Sacks (1972), Schegloff (1972), Goffman (1976) và các nhà ngôn ngữ học triết học như Austin (1962), Searle (1969) và Grice (1975), Sze Paul (The Chinese University of Hongkong) đã có những nhận định, đánh giá về sự khác biệt giữa hội thoại tự nhiên và hội thoại đã được đưa vào giảng dạy. Tác giả cũng phân biệt rõ ràng dạy kỹ năng nói và kỹ năng hội thoại đồng thời chủ trương đưa các dạng hội thoại tự nhiên của cuộc sống vào giảng dạy. Trong khi đó, hai tác giả Wong Jean (The College of New Jersy) và Zhang Hansun (Teachers College, Columbia University) lại dành sự quan tâm đến một nội dung trọng tâm của CA là các hoạt động tương tác cụ thể trong cuộc thoại và đưa ra phương thức tạo lập hội thoại bắt đầu từ việc tạo ra cặp thoại – đơn vị cơ bản của cuộc thoại. Một số giáo viên dạy tiếng Anh như một ngôn ngữ thứ hai khác tại các trường đại học trên thế giới như Oksana Ye.

Milova (Boris Grinchenko Kyiv University, Kyiv) hay Ngowannanchai Jumjin (Graduate School of English, Assumption University, Bangkok, Thailand) cũng theo quan điểm của CA khi đều coi các cuộc thoại tự nhiên với bối cảnh, tình huống cụ thể như những mô hình bài học để dạy kỹ năng giao tiếp tiếng Anh trên lớp học. Việc vận dụng lý thuyết phân 15 (LUAN.thoai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tích hội thoại vào dạy kỹ năng hội thoại vẫn được các giáo viên dạy tiếng Anh như một ngôn ngữ thứ hai trên khắp thế giới bàn luận sôi nổi cho đến ngày nay. Nói tóm lại, phân tích hội thoại nói chung và những nội dung về tương tác hội thoại nói riêng trong phân tích hội thoại từ khi ra đời đã không ngừng được giới ngôn ngữ học ứng dụng quan tâm và phát triển. Những công trình nghiên cứu không chỉ bao hàm những vấn đề lý thuyết đại cương mà còn có những nội dung đi sâu về ứng dụng.

Những kết quả nghiên cứu về tương tác trong phân tích hội thoại là một trong những nền tảng quan trọng xây dựng nên những bài hội thoại trong các giáo trình dạy tiếng nước ngoài nói chung và giáo trình tiếng Việt như một ngoại ngữ nói riêng nhằm đảm bảo cả tính lý thuyết và tính ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ.