Chương 1 TONG QUAN TAI LIEU 1.1 Tổng quan về cây nhãn 1.1 Nguồn gốc và phân bố Cây nhãn có tên khoa học là Dimocarpus longan Lour, nguồn gốc của cây nhãn nằm trong vùng trải dài từ Bắc Myanmar tới Nam Trung Quốc. Nhưng cũng có tác giả cho là nó trải dài tới tận miền Tây Nam An Độ và Sri Lanka. Tại Trung Quốc, Ke và ctv cho là nhãn có nguồn gốc ở Yunnan và các trung tâm phát sinh phụ là Guangdong, Guangxi và dao Hainan. Nhan phan bố ở các nước như Trung Quốc, Thái Lan, Ấn Độ, Việt Nam, Malaysia.
Đến thé ki 19 nhãn được trồng ở châu Mỹ, châu Phi, châu Dai Dương và A nhiệt đới. Theo Vũ Công Hậu (1996), tại Việt Nam tìm thấy các vườn nhãn đại ở vùng ven biển gần Cà Ná, cách Phàn Rang 30 km về phía nam.2 Đặc điểm thực vật học R On Dựa vào chức năng của rễ, với cây nhãn được chia làm 3 loại: rễ hút, rễ quá độ và rễ vận chuyên. Đối với rễ hút có đặc điểm phình to màu trắng, không có lông hút cộng sinh với một số nam. Than, cành Cây nhãn cao trung bình từ 5-10 m.
Mầm ngọn hay mầm nách của nhãn đều có thê phát triển thành cành. Khi cây ngừng sinh trưởng mầm ngọn ở đỉnh được các lá kép rất non bọc lấy, gặp điều kiện ngoại cảnh thuận lợi thì các mamở đỉnh này sẽ kéo đài ra. Lá Lá nhãn thuộc loại lá kép lông chim 14 đơn mọc đối xứng hay so le. Đại bộ phận các giống nhãn có từ 3 đến 5 đôi lá, có giống có từ 1 - 2 đôi, thường gặp là 4 đôi lá, 7 đôi trở lên là hiếm thấy.
Lá nhãn hình mác, mặt lá xanh đậm, lưng lá xanh nhạt, cuống lá ngắn, gân chính và gan phụ nồi rõ. Lá non màu đỏ, tím hay đỏ nâu tuỳ giống va thay đổi theo thời tiết. Mặt lá bằng có biên lá hoi quan (Trần Thế Tục, 2003). Hoa Phat hoa là chum tụ tan ở ngọn cành mọc trên các coi dot mới sinh ra từ mùa cắt tỉa sau thu hoạch, vì vậy hàng năm cần bam dot sửa cảnh.
Chiều dai phát hoa từ 8 đến 40 cm. Cấu tạo hoa gồm 5 - 6 tai lá (lá đài), 5 — 6 cánh hoa hẹp, 6 - 10 nhị đực, noan sảo 2 - 3 thùy. Trái Tùy thuộc vào giống, trái nhãn sẽ có màu vàng nhạt, vàng sậm, hoặc ửng hồng,. Về kích thước trái nhãn có đường kính 1,25 — 3,5 em.
Có tử y trắng đục, vi ngọt, mùi thơm, thịt quả màu trắng đục chứa nhiều nước. Thời gian thu hoạch trái nhãn tùy thuộc vào giống. Riêng đối với giống nhãn xuồng cơm vàng thời gian thu hoạch từ 75 — 90 ngày. Giá trị dinh dưỡng trái nhãn Nhãn rất giàu giá trị dinh dưỡng như năng lượng cao, giàu protein, đường gluco, các loại vitamin và chất khoáng, axit hữu cơ, chất xơ, có lợi cho hệ thần kinh, tiêu hóa, tuân hoàn.1 Thành phần dinh dưỡng của một số chất trong 100g /nhãn tươi ăn được Dinh dưỡng Hàm lượng Dinh dưỡng Hàm Lượng calo 48 kcal Sat 0,4 mg Độ am 72,4 — 80.0% Photpho 12 mg Protein 0,9 g Kém 0,29 mg Carbohydrate 10,9 g Magie 10 mg Lipid 0,1 g Thiamin (Vit, B1) 0,03 mg Chat xo lg Riboflavin (Vit, B2) 0,14 mg Canxi 21 mg Niacin( Vit,B3) 0.3 mg Mangan 0,1 mg Vitamin C 59 mg (Nguồn: Fao.3 Điều kiện ngoại cảnh Nhiệt độ Nhãn sinh trưởng tốt ở vùng có nhiệt độ 20°C cho hiệu quả cao về năng suất và kinh tế.
Nhiệt độ tối hảo dé cây nhãn phát triển ra hoa và qua từ 20 — 25°C. Vào thời kỳ ra hoa nhiệt độ 15 — 22°C là tốt, trên 40°C quả sẽ bị hại va bi rụng. Hoa nhãn nở yêu cầu nhiệt độ cao 20 — 27°C dé có thé phụ phan. Trong khi rễ chỉ chịu được mức nhiệt độ từ 10 — 34°C.
Lượng mưa và độ âm Lượng mưa tôi thiểu khoảng 1. Độ ẩm thích hợp dé nhãn sinh trưởng và phát triển 70 — 80%. Nhãn là một loài cây chịu hạn cao, ưa nước nhưng không chịu được ung nước trong thời gian ngắn, cây chỉ có thé chịu ngập ung từ 3 — 5 ngày. Ánh sáng Nhãn yêu cầu ánh sáng trực xạ, có thể trồng cây dày vì nhãn cũng quang hợp tốt trong ánh sáng tán xạ, nhất là thời kỳ cây con nên có cây che bóng dé cây sinh trưởng z A tot.
Dat trồng Nhãn là một cây chịu hạn, chịu ngập ung, trồng được trên đất chua, đất nghèo dinh dưỡng ở vùng gò đôi và vùng đồng bằng dat thấp (Tran Thế Tục, 2005). Nhãn ưa dat thịt (phù sa ven sông) và thịt pha cát. Vì vậy một số nông dân ở Việt Nam khi trồng trên đất sét nặng đã bôi cát vào gôc cây hàng năm.4 Đặc điểm vùng sinh thai trồng nhãn Edor va Xuồng cơm vàng Nhãn Edor được trồng nhiều nhất ở huyện Xuyên Mộc tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Day là một huyện có diện tích tự nhiên lớn nhất tỉnh với nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú và đa dạng.
Về tài nguyên đất đai căn cứ vào địa hình và thổ nhưỡng có thể chia thành các loại đất: đất phù sa mới, đất đen, đất đỏ bazan.Về phân bố khí hậu, huyện Xuyên Mộc nằm trong vùng khí hậu cận xích đạo, gió mùa nóng, 4m và ôn định quanh năm, ít bão lụt, chịu ảnh hưởng trực tiếp của biển Đông nên khí hậu ôn hòa, mát mẻ hơn. Nhiệt độ trung bình từ 26 đến 27°C. Biên độ nhiệt dao động thấp, từ 3 đến 5°C. Tháng tư là tháng nóng nhất, nhiệt độ trung bình cũng chỉ vào khoảng 28°C.
Nhãn Xuồng cơm vàng được trồng nhiều nhất ở huyện Dat Đỏ tinh Ba Rịa — Vũng Tàu với địa hình bán trung du khá phong phú, là vùng đôi núi thấp, bậc thềm phù sa cố, địa hình đồi bát úp đỉnh đổi bằng phẳng. Xung quanh là ruộng lúa và đồng bang có nhiêu ngọn núi tạo cảnh quan sinh động. Vé tài nguyên dat đai căn cứ vào địa hình 6 va thô nhưỡng có thê chia thành các loại dat: dat phù sa mới, dat đen, dat đỏ bazan. Khí hậu mang đặc điêm chung của khí hậu vùng Đông Nam Bộ, nam trong vùng có khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo, có nên nhiệt độ cao đêu quanh năm, ít gió bão, không có mùa đông lạnh.5 Giống nhãn nhãn Edor và Xuồng cơm vàng Nhãn Xuông Cơm Vang là giống nhãn đặc sản của tỉnh Ba Rịa — Vũng Tàu với diện tích trồng trên 800 ha tập trung tại huyện Xuyên Mộc và huyện Dat Đỏ, hiện nay đang mở rộng phát triển tại huyện Tân Thành.
Ngoài giống nhãn Xuôồng, nông dân Ba Rịa — Vũng Tàu trong những năm vừa qua còn phát triển sản xuất mạnh loại nhãn Edor và tiêu đa bò tại huyện Tân Thành, Đất Đỏ và Xuyên Mộc với diện tích toan tinh năm 2017 khoảng 318 ha. Diện tích trồng nhãn toàn tỉnh năm 2017 khoảng 1. Cả 3 giống nhãn Xuồng Cơm Vang, Edor và tiêu đa bò đều là loại nhãn có chất lượng cao được người tiêu dùng ưa chuộng. Nhãn Xuôồng Cơm Vàng cho trái sau 3 đến 4 năm với năng suất cao và ôn định nếu thực hiện chế độ chăm sóc đúng với hướng dẫn.
Đặc điểm của nhãn Xuồng Cơm Vàng là ít bị nhiễm bệnh so với các giống nhãn khác, cùi dày, có vi và mùi thơm đặc biệt. Nhãn ra hoa vào tháng 4, thu hoạch vào tháng 8 với tỷ lệ ra hoa trên 80%, trung bình mỗi phát hoa có 1.514 hoa, trong đó có 20% là hoa cái và lưỡng tính. Tỷ lệ đậu trái tương đối thấp ~13%, hiện tượng rụng trái non tập trung trong giai đoạn 30 ngày sau khi đậu trái. Trái nhãn phát triển trong 12 tuần, trọng lượng trái tăng nhanh từ tuần thứ 6 - 11 do sự phát triển của thịt trái, mỗi trái có trọng lượng 21,9 + 0,5 g, trong đó thịt trái chiếm tỉ lệ 62%.
Giống nhãn Edor là giống nhãn có nguồn gốc từ miền bắc Thái Lan chiếm khoảng 73% diện tích của nước này. Được du nhập vào Việt Nam từ cuối thập niên 90 của thế ki 20 được trồng phổ biển tại các tỉnh Đồng bằng Sông Cửu Long như tại các tỉnh Tiền Giang, Bến Tre, Vĩnh Long, Đồng Tháp, Sóc Trăng, Cần Thơ để thay thế cho giống nhãn tiêu da bò bị bệnh chối rồng nặng. Đây là một trong những giống nhãn xuất khẩu chủ lực của Việt Nam sang các thị trường Trung Quốc, Mỹ. Với đặc điểm là giống ra hoa vào tháng 12 cho trái vào cuối tháng 6 đầu tháng 7 nên dễ xuất khâu.
Quả có dạng hình cầu, cuối trái lõm, vỏ mỏng hạt lớn, cơm dày, ráo cơm. Trọng lượng trái trung bình 15 g với thịt quả ăn 71%, 14% khối lượng hạt và 15% khối lượng vỏ. Ở thời điểm thu hoạch trái nhãn Edor có chiều dai trái là 25,3 + 0,13 mm 7 và chiều rộng trái là 28,4 + 0,12 mm. Đường kính quả dao động từ 1,2 — 3,0 em.
Thời gian thu hoạch trái từ khi đậu trái đến khi thu hoạch là 119 - 126 ngày khi thu hái ở 133 ngày sau đậu trái sẽ cho tỷ lệ thối hỏng cao nhất (Nguyễn Thanh Tùng, 2017). Nhãn Edor cho năng suất từ 17 - 18 tan trai/ha (cây 7 — 8 năm tuổi) với năng suất trung bình mỗi cây 250kg/cây. Khả năng cho năng suất 25 — 30 tắn/ha (đối với cây từ trên 10 năm tuổi) có thé xử lý kéo đài thời gian thu hoạch của cây mà không ảnh hưởng đến chất lượng trái. Cây có năng suất cao và 6n định, không bị hiện tượng cách niên, không nhiễm bệnh chéi rồng.
Tuy nhiên trái nhãn Xuồng Cơm Vang và Edor có thời gian bảo quản rất ngắn sau thu hoạch đặc biệt là tình trạng hóa nâu thối trái do vỏ mỏng dé bị các tác nhân bên ngoài xâm nhiễm và gây hại. Khi trái đủ chín cần thu hái ngay để hạn chế tối đa các sâu bệnh hại tan công, gây mat phẩm chat. Đây là giống nhãn mang lại nhiều giá trị về năng suất và kinh tế, cần có những giải pháp để kéo đài thời gian bảo quản và có thể xuất khâu nhãn Xuồng Cơm Vàng và nhãn Edor.2 Bệnh hại nhãn phố biến do nam gây ra 1.1 Bệnh hại phố biến trên cây 1.1 Bệnh thối rễ do nam Fusarium sp. Tác nhan gây hại: Ngoài Fusarium sp.
còn có nam Rhizoctonia cùng phá hại cô rễ và làm rễ cây khô héo nhanh. Bảo tử có thê tồn tại rất lâu trong đất, xâm nhập vào rễ hoặc cổ rễ thông qua các vết thương đo gió lay động hoặc do côn trùng cắn phá. Triệu chứng gây hại: Bệnh gây hại ở rễ và chỗ cô rễ giáp mặt đất.