CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ MÂU THUẪN VÀ XUNG ĐỘT XÃ HỘI 1. KHÁI NIỆM VÀ PHÂN LOẠI MÂU THUẪN 1. Khái niệm mâu thuẫn, mặt đối lập và sự đấu tranh, thống nhất giữa chúng a. Khái niệm mâu thuẫn Trong thế giới hiện thực, bất kỳ sự vật hiện tượng nào cũng chứa đựng trong chính bản thân nó những mặt, những thuộc tính, những đặc điểm, những tính quy định có khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau.
Sự đấu tranh chuyển hoá các mặt đối lập trong những điều kiện cụ thể tạo thành mâu thuẫn, là nguồn gốc, động lực bên trong của sự phát triển. Mâu thuẫn là sự tác động qua lại giữa các mặt đối lập bên trong của sự vật hoặc giữa các sự vật độc lập với nhau. Các mặt đối lập vừa thống nhất vừa đấu tranh với nhau. Mâu thuẫn là hiện tượng phổ biến tồn tại bên trong mỗi sự vật hiện tượng ở tất cả mọi lĩnh vực của thế giới.
Trong mỗi sự vật hiện tượng không chỉ có một mâu thuẫn mà có nhiều mâu thuẫn và mỗi mâu thuẫn đều có đặc trưng riêng, có vai trò riêng đối với sự vận động và phát triển.Ăngghen viết: “Nếu bản thân sự di động một cách máy móc đơn giản đã chứa đựng mâu thuẫn, thì tất nhiên những hình thức vận động cao hơn của vật chất và đặc biệt là sự sống hữu cơ lại càng phải chứa đựng mâu thuẫn như vậy. Sự sống trước hết là ở chỗ một sinh vật trong mỗi lúc vừa là nó nhưng lại vừa là cái khác” [39]. Khái niệm mặt đối lập Mặt đối lập là khái quát những mặt, những thuộc tính, những khuynh 8 hướng trái ngược nhau trong một chỉnh thể làm nên sự vật hiện tượng. Mỗi mâu thuẫn ít nhất có hai mặt đối lập, nhưng không phải bất kỳ mặt đối lập nào cũng tạo thành mâu thuẫn.
Chỉ những mặt đối lập cùng nằm trong một chỉnh thể có liên hệ khăng khít với nhau, tác động lẫn nhau mới tạo thành mâu thuẫn. Mâu thuẫn mà quy luật nói đến là một chỉnh thể, trong đó hai mặt đối lập vừa thống nhất với nhau, vừa đấu tranh với nhau. Mâu thuẫn biện chứng Mâu thuẫn biện chứng là khái niệm triết học dùng để chỉ sự liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau, bài trừ, phủ định lẫn nhau của các mặt đối lập biện chứng. Mâu thuẫn biện chứng tồn tại khách quan và phổ biến trong tự nhiên, xã hội và tư duy.
Mâu thuẫn biện chứng trong tư duy là sự phản ánh mâu thuẫn biện chứng trong hiện thực khách quan và là nguồn gốc phát triển của nhận thức. Hai mặt đối lập tạo thành mâu thuẫn biện chứng tồn tại trong sự thống nhất của các mặt đối lập. Sự thống nhất của các mặt đối lập Sự thống nhất của các mặt đối lập trong quy luật mâu thuẫn có nghĩa là hai mặt đối lập liên hệ với nhau, ràng buộc nhau và quy định lẫn nhau, mặt này lấy mặt kia làm tiền đề tồn tại cho mình (theo nghĩa này mà quy luật còn được gọi là quy luật đồng nhất) [48, Tr. Sự thống nhất không tách rời sự khác nhau, sự đối lập, trong thống nhất bao hàm cả sự khác nhau, sự đối lập nhau, sự đấu tranh lẫn nhau.
Sự thống nhất các mặt đối lập cụ thể nào cũng đều có tính tương đối, tạm thời, tức nó chỉ tồn tại trong một thời gian nhất định. Sự thống nhất của các mặt đối lập là nguyên nhân của trạng thái đứng im tương đối, tạm thời của thế giới. Lênin viết: “Sự thống nhất của các mặt đối lập là có điều kiện, tạm thời, thoáng qua, tương đối. Sự đấu tranh của các mặt đối lập bài trừ lẫn nhau là tuyệt đối, cũng như sự phát triển, sự vận động là tuyệt đối.
9 "Thống nhất "của các mặt đối lập được hiểu không phải chúng đứng bên cạnh nhau mà là nương tựa vào nhau, tạo ra sự phù hợp cân bằng như liên hệ phụ thuộc, quy định mà ràng buộc lẫn nhau. Mặt đối lập này lấy mặt đối lập kia làm tiền đề cho sự tồn tại của chính mình và ngược lại. Nếu thiếu một trong hai mặt đối lập chính tạo thành sự vật thì nhất định không có sự tồn tại của sự vật. Bởi vậy sự thống nhất của các mặt đối lập là điều kiện không thể thiếu cho sự tồn tại của bất kỳ sự vật hiện tượng nào.
Sự thống nhất này do những đặc điểm riêng có của bản thân sự vật tạo nên. Ở phương diện bản thể luận, khái niệm "thống nhất", "đồng nhất" của các mặt đối lập được dùng để chỉ mối quan hệ giữa các mặt đối lập, chúng không tồn tại một cách cô lập, tách rời nhau mà gắn bó, xâm nhập, quy định, là tiền đề cho nhau, chúng không phải là những "đối cực" loại trừ nhau một cách vĩnh viễn mà có những điểm chung với nhau, và vì thế chúng có thể chuyển hoá cho nhau trong những điều kiện nhất định. Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập Đấu tranh giữa các mặt đối lập có nghĩa là các mặt đối lập bài trừ lẫn nhau, phủ định lẫn nhau. Các mặt đối lập vẫn luôn có xu hướng phát triển trái ngược nhau, không thể nằm yên bên nhau nhưng tồn tại trong mối liên hệ quy định ràng buộc nhau.
Sự đấu tranh của các mặt đối lập là một quá trình phức tạp chia ra nhiều giai đoạn. Phép biện chứng duy vật khẳng định đấu tranh giữa các mặt đối lập quy định một cách tất yếu sự phát triển của mâu thuẫn. Lúc mới xuất hiện, mâu thuẫn chỉ là sự khác nhau căn bản của các măt đối lập, dần dần chúng xung đột nhau gay gắt và khi đủ điều kiện, chúng chuyển hóa nhau, mâu thuẫn được giải quyết. Cũng nhờ đó mà thể thống nhất cũ được thay thế bằng thể thống nhất mới, sự vật cũ mất đi, sự vật mới ra đời thay thế sự vật cũ.
Sự phát triển của sự vật diễn ra một cách thường xuyên như thế. Vì vậy, đấu 10 tranh giữa các mặt đối lập là nguồn gốc, động lực bên trong của sự vận động và phát triển. Sự đấu tranh của các mặt đối lập là tuyệt đối, nó diễn ra liên tục trong suốt quá trình ổn định cũng như trong lúc chuyển hóa của các mặt đối lập dẫn tới sự vật mới thay thế cho sự vật cũ. Tính tuyệt đối, liên tục của sự đấu tranh của các mặt đối lập là nguyên nhân của trạng thái tự thân vận động và phát triển không ngừng của thế giới.
Sự đứng im tương đối, tạm thời của sự vật hiện tượng cũng là vận động trong thế cân bằng của các mặt đối lập. Đấu tranh giữa các mặt đối lập là nhằm giải quyết mâu thuẫn. Việc giải quyết mâu thuẫn thực hiện bằng chuyển hóa lẫn nhau giữa các mặt đối lập. Sự chuyển hóa được thực hiện ở giai đoạn chín muồi của mâu thuẫn và phải có điều kiện cụ thể tùy theo từng sự vật, diễn ra dưới nhiều hình thức.
Hai khuynh hướng khái quát nhất của sự chuyển hóa là: Mặt đối lập này được chuyển hóa thành mặt đối lập kia và thành lập ngay cho mình mặt đối lập mới để tiếp tục đấu tranh với nhau trong sự vật mới; Hai mặt đối lập cũ cùng mất đi và hình thành hai mặt đối lập mới trong sự vật mới ở tính chất, trình độ cao hơn. Khi bàn về mối quan hệ giữa thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập Lênin chỉ ra rằng: Mặc dù thống nhất chỉ là điều kiện để sự vật tồn tại với ý nghĩa nó chính là nó nhờ có sự thống nhất của các mặt đối lập mà chúng ta nhận biết được sự vật hiện tượng tồn tại trong thế giới khách quan. Song bản thân của sự thống nhất chỉ là sự tương đối và tạm thời, đấu tranh giữa các mặt mới là tuyệt đối vĩnh viễn. Nó diễn ra thường xuyên liên tục trong suốt quá trình tồn tại của sự vật kể cả trạng thái sự vật ổn định, cũng như sự chuyển hoá nhảy vọt về chất [48, Tr.
Lênin viết: "Sự thống nhất của mặt đối lập là có điều kiện tạm thời thoáng qua tương đối. Sự đấu tranh của các mặt đối lập bài trừ lẫn nhau là tuyệt đối cũng như sự phát triển sự vận động là tuyệt đối" [53]. Phân loại mâu thuẫn Mâu thuẫn tồn tại ở các sự vật, hiện tượng, trong mọi lĩnh vực với những hình thức đa dạng. Tính đa dạng của mâu thuẫn được quy định một cách khách quan bởi đặc điểm của các mặt đối lập, bởi điều kiện mà trong đó sự tác động qua lại giữa các mặt đối lập được triển khai, bởi trình độ tổ chức của sự vật trong đó mâu thuẫn tồn tại [48, Tr.
Có thể phân chia mâu thuẫn thành nhiều loại tùy thuộc vào căn cứ mà chúng ta sử dụng để phân loại mâu thuẫn. Mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài Mâu thuẫn bên trong là những mâu thuẫn nằm ngay bên trong bản thân sự vật hiện tượng. Nó có vai trò là nhân tố quyết định sự vận động và phát triển của sự vật hiện tượng. Nó là nguồn gốc, động lực bên trong của sự vận động và phát triển.
Mâu thuẫn bên ngoài là mâu thuẫn giữa các sự vật hiện tượng với nhau. Nó không giữ vai trò quyết định nhưng có ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển của sự vật hiện tượng. Sự ảnh hưởng này muốn phát huy tác dụng phải thông qua các mâu thuẫn bên trong. Sự phân biệt mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài chỉ có ý nghĩa tương đối, nó hoàn toàn tùy thuộc các mối quan hệ cụ thể.
Mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản Mâu thuẫn cơ bản là mâu thuẫn xuất hiện, tồn tại và phát triển cùng sự xuất hiện, tồn tại và phát triển của sự vật hiện tượng. Nó quyết định sự phát triển của sự vật hiện tượng từ khi hình thành cho đến khi kết thúc. Khi mâu thuẫn cơ bản được giải quyết thì sự vật hiện tượng có sự thay đổi về chất. Mâu thuẫn không cơ bản là mâu thuẫn xuất hiện, tồn tại và phát triển cùng sự xuất hiện, tồn tại và phát triển của sự vật hiện tượng nhưng không giữ vai trò quyết định mà chỉ ảnh hưởng đến sự vận động và phát triển của sự vật hiện tượng.
Mâu thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn không chủ yếu Mâu thuẫn chủ yếu nổi lên hàng đầu ở mỗi giai đoạn phát triển nhất định của sự vật hiện tượng [30]. Nó giữ vai trò quyết định đối với những mâu thuẫn khác trong cùng giai đoạn của quá trình phát triển.