CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ PHƯƠNG THỨC THANH TOÁN BẰNG THƯ TÍN DỤNG (L/C) VÀ TÍNH ĐỘC LẬP CỦA L/C VỚI HỢP ĐỒNG 1. Khái quát về phương thức thanh toán bằng thư tín dụng 1. Khái niệm về thư tín dụng Cùng với sự phát triển của thương mại quốc tế, L/C xuất hiện từ rất sớm trong nền văn minh cổ đại (Ai Cập, Lưỡng Hà, Hy Lạp)3, tồn tại qua thời kỳ Trung Cổ tại Châu Âu4 và trở thành một công cụ thanh toán phổ biến trong kinh doanh quốc tế ngày nay. Theo Điều 2 UCP 600, L/C được hiểu là “một thỏa thuận, dù cho được mô tả hay được đặt tên như thế nào, nhưng không thể hủy bỏ và do đó là một cam kết chắc chắn của ngân hàng phát hành về một thanh toán cho một xuất trình phù hợp”.
Như vậy, bản chất của L/C là một “cam kết trả tiền” được lập thành văn bản bởi ngân hàng theo yêu cầu của NXK, ghi nhận nghĩa vụ thanh toán khi và chỉ khi NNK (người thụ hưởng L/C) xuất trìnhbộ chứng từ (BCT) phù hợp với những điều khoản mà L/C quy định. Khi các bên trong hợp đồng xuất nhập khẩu lựa chọn phương thức thanh toán bằng thư tín dụng, L/C đảm bảo chắc chắn rằng NXK - nếu hoàn thành việc giao hàng - sẽ được ngân hàng thanh toán ngay, trả chậm hoặc chấp nhận hối phiếu do người này ký phát (với điều kiện có BCT hợp lệ). Đây là yếu tố bắt buộc trong phương thức thanh toán tín dụng chứng từ, được ghi nhận tại UCP 600 như sau: - Trả ngay khi xuất trình, nếu tín dụng có giá trị thanh toán ngay; - Cam kết trả sau và trả tiền khi đáo hạn, nếu tín dụng có giá trị thanh toán về sau; - Chấp nhận hối phiếu đòi nợ do người thụ hưởng ký phát và trả tiền khi đáo hạn, nếu tín dụng có giá trị thanh toán bằng chấp nhận5., “The Law Merchant and the Letter of Credit”, Harvard Law Review, 1948, No.SA, “Documentary Credits in the International Commercial Transaction with Special Focus on Fraud Rule”, Current International Trade Law Journal, 2001, No. 8 Với sự tồn tại có ràng buộc của L/C, NXK và NNK sẽ yên tâm hơn khi thực hiện nghĩa vụ giao hàng – thanh toán khi tiến hành mua bán xuyên biên giới (hàng hóa - tiền hàng không được trao đổi cùng một lúc).
Nhờ vào ưu điểm này, L/C ngày càng được ưa chuộng trong thanh toán quốc tế, là “giải pháp mang tính cách mạng” giúp các bên khắc phục rủi ro trước xu hướng gia tăng, phức tạp hóa của giao dịch kinh doanh quốc tế. Nguồn luật điều chỉnh phương thức thanh toán tín dụng chứng từ 1. Nguồn luật điều chỉnh ở góc độ quốc tế Từ thế kỷ XX trở về trước, nguồn luật chủ yếu điều chỉnh phương thức thanh toán bằng L/C là các tập quán thương mại6. Cho đến ngày nay, chúng ta cũng chưa thể tìm thấy một điều ước quốc tế nào chính thức điều chỉnh L/C.
Song, để có thể chuẩn hóa thông lệ trong thanh toán tín dụng chứng từ, Phòng Thương mại Quốc tế (ICC) đã ban hành bộ Quy tắc Thực hành thống nhất Tín dụng Chứng từ, gọi tắt là UCP. Đồng thời, ICC cũng ICC soạn thảo và thông qua Tiêu chuẩn thực hành Ngân hàng Quốc tế (ISBP) nhằm hướng dẫn cho các chủ thể cách thức áp dụng UCP trong thanh toán quốc tế. Trong xu hướng phát triển của hoạt động thanh toán trực tuyến, Bản Phụ trương UCP 600 về việc xuất trình chứng từ điện tử (eUCP) cũng được ICC công bố, tạo thuận lợi cho việc xử lý các loại hồ sơ điện tử. UCP UCP được phát hành lần đầu vào năm 1933, là “bộ quy tắc tư nhân về thương mại thành công nhất từ trước đến nay”7 khi được áp dụng bởi các hệ thống ngân hàng đến từ hơn 175 quốc gia, điều chỉnh các vấn đề về tín dụng chứng từ trong giao dịch thương mại với tổng giá trị trên 1 tỷ USD8.
Sau 06 lần sửa đổi, UCP 600 - phiên bản mới nhất ra mắt vào năm 2007 – đang là “luật mềm” dưới hình thức tập quán thương 6 Charles Clark trong vụ tranh chấp East Girard Sav. Citizen Nat’l Bank & Trust Co. Dẫn từ: Hamed Alavi (2018), Exception to the Principle of Independence in Documentary Letters of Credits, Thesis for the degree of the Doctor of Philosophy in Law, Autonomous University of Barcelona, p. 7 Chữ dùng trong Lời nói đầu của UCP 600.
8 “Global Rules”, ICC, xem tại: https://iccwbo.org/global-issues-trends/banking-finance/global-rules/ (truy cập ngày 18/05/2022) 9 mại quốc tế và thường xuyên được áp dụng khi các bên liên quan thỏa thuận chọn trong hợp đồng9. Mặc dù UCP có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong hoạt động thanh toán quốc tế, các bên trong giao dịch thương mại quốc tế không bị ràng buộc phải áp dụng UCP, bởi lẽ (i) UCP không phải là Điều ước Quốc tế, và (ii) ICC là một tổ chức tư nhân, không phải là cơ quan chính phủ hay tổ chức liên chính phủ (như Liên Hợp Quốc), do đó không thể ban hành các văn kiện pháp lý có giá trị ràng buộc. Nói cách khác, UCP được xem là tập quán thương mại quốc tế, và chỉ được điều chỉnh các giao dịch thanh toán khi các bên thỏa thuận sẽ áp dụng nó trong hợp đồng của họ10. eUCP Để phục vụ cho nhu cầu thanh toán và xuất trình chứng từ điện tử, UCP đã ban hành Bản phụ trương eUCP, có hiệu lực chính thức từ ngày 01/04/2002.
Bản Diễn giải 1.1) là phiên bản mới nhất được ICC công bố vào năm 2007. Nội dung eUCP xoay quanh việc điều chỉnh các chứng từ điện tử, đưa ra định nghĩa, điều kiện xuất trình, kiểm tra, sửa đổi chứng từ điện tử, v.v… Cần phải nhấn mạnh rằng, với vai trò là bản bổ sung (“phụ trương”) cho quy định trong UCP, eUCP có mối quan hệ không thể tách rời với UCP gốc. Nếu có L/C tham chiếu eUCP thì “cũng là tham chiếu UCP mà không cần phải diễn đạt thêm là bộ phận của UCP” 11. Như vậy, khi các bên thỏa thuận lựa chọn áp dụng eUCP trong một L/C, thì L/C này đương nhiên chịu sự điều chỉnh đồng thời của eUCP và UCP.
ISBP Trước khi ISBP ra đời, có tới 60 - 70% lần xuất trình chứng từ đầu tiên đòi tiền theo L/C bị từ chối thanh toán, vì vậy ICC thấy cần thiết ban hành một tập quán quốc tế để diễn giải và hướng dẫn áp dụng các điều khoản của UCP12. Theo đó, ISBP 9 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, Giáo trình Luật Thương mại quốc tế - Phần II, NXB Hồng Đức - Hội Luật gia Việt Nam, Hồ Chí Minh, 2020, tr. 10 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, tlđd (9), tr. 11 Mục b Điều e1 eUCP: “eUCP sẽ được áp dụng như là bản phụ trương của UCP, nếu Thư tín dụng nêu rõ là tham chiếu eUCP”.
12 Đinh Xuân Trình và Đặng Thị Nhàn, “Một số vấn đề pháp lý cần lưu ý khi sử dụng Tập quán ngân hàng Tiêu chuẩn quốc tế về kiểm tra chứng từ theo UCP 600 (ISBN745 ICC 2013)”, Tạp chí Kinh tế đối ngoại, 10 lần đầu được công bố vào 2002, với 185 mục nội dung, nhằm giải thích, hướng dẫn áp dụng các quy tắc của UCP vào thực tiễn thanh toán bằng L/C, tạo nên một hành lang pháp lý cho các ngân hàng tiến hành kiểm tra chứng từ. Cho đến khi UCP 600 - phiên bản UCP mới nhất xuất hiện, ICC tiếp tục ban hành ISBP 681 vào năm 2007, và sau đó là ISBP 745 vào năm 2013 “nhằm diễn giải và hướng dẫn áp dụng các điều khoản của UCP600, trong phạm vi của các điều khoản và điều kiện của thư tín dụng hoặc bất cứ các sửa đổi thư tín dụng kèm theo”13, gắn liền và không sửa đổi hay hủy bỏ các điều khoản của UCP600. Trên tinh thần đó, văn bản này đã trở thành nguồn trợ giúp đắc lực cho các ngân hàng, doanh nghiệp, chuyên gia logistics và công ty bảo hiểm trên phạm vi toàn cầu, hạn chế tranh chấp không đáng có phát sinh từ giao dịch thanh toán quốc tế mà UCP điều chỉnh. Nguồn luật điều chỉnh ở góc độ quốc gia Bên cạnh các bộ quy tắc, tiêu chuẩn quốc tế, pháp luật quốc gia cũng là một trong những nguồn luật điều chỉnh trực tiếp phương thức thanh toán bằng L/C.
Tuy nhiên, vì bản chất của giao dịch kinh doanh quốc tế là sự thỏa thuận, tự nguyện giữa các chủ thể, pháp luật quốc gia thường hạn chế điều chỉnh về vấn đề này14; cho phép các bên được tự do lựa chọn luật áp dụng (ghi nhận trong L/C). Một trong các quốc gia sớm ban hành luật điều chỉnh phương thức thanh toán bằng L/C là Hoa Kỳ. Điều 5 Đạo luật Thương mại Thống nhất (UCC) của Hoa Kỳ quy định một cách chi tiết đối với các vấn đề liên quan đến L/C; được tiếp nhận bởi tất cả các Bang của Hoa Kỳ và được áp dụng phổ biến khi giải quyết tranh chấp về L/C, trên cơ sở có sự điều chỉnh để tương thích với điều kiện của từng Bang15. Hiện nay, pháp luật Việt Nam vẫn chưa có một văn bản quy phạm chính thức điều chỉnh các vấn đề về L/C.
Tuy nhiên, trong Nghị định 64/2001/NĐ-CP về hoạt 2014, số 61/2014, tr. 13 Chữ dùng trong Lời nói đầu của UCP 600. 14 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, tlđd (9), tr. Mueller, “Letters of Credit with focus on the UCP 600 and the exceptions to the Principle of Autonomy with emphasis on the “Fraud Rule” under the laws of the USA, the UK and the RSA”, Mini Thesis for the degree of L.M, University of the Western Cape, 2013, p.
11 động thanh toán qua các tổ chức tín dụng thanh toán, khoản 2 Điều 4 đã quy định: “Các bên tham gia hoạt động thanh toán quốc tế có thể thoả thuận áp dụng tập quán quốc tế nếu tập quán đó không trái pháp luật nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam”16. Khoản 2 Điều 5 Bộ luật Dân sự 2015 cũng quy định rằng: “Trường hợp các bên không có thỏa thuận và pháp luật không quy định thì có thể áp dụng tập quán nhưng tập quán áp dụng không được trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự”. Trên cơ sở đó, thực tiễn xét xử tại Việt Nam đã cho thấy Tòa án công nhận rằng UCP 600 “không trái với nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam”, và cho phép áp dụng nó như một tập quán quốc tế trong việc giải quyết tranh chấp liên quan đến phương thức thanh toán bằng L/C17. Nội dung cơ bản của thư tín dụng UCP 600 không quy định một cách cụ thể về các nội dung bên trong một L/C.
