CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ VẤN ĐỀ ĐÓI NGHÈO 1.1 Vài nét về đói nghèo 1.1 Khái niệm "Đói nghèo" Khái niệm đói nghèo (poverty) là một khái niệm khá rộng với nhiều cách định nghĩa khác nhau. Đối với mỗi người, mỗi cách tiếp cận, đói nghèo lại được thể hiện các khía cạnh rất riêng của nó. Trong luận văn này, đói nghèo được hiểu là một từ chứ không phải hai từ vì đói và nghèo liên quan chặt chẽ đến nhau. "Đói" hiện nay là tình trạng cao nhất của đói nghèo và là tiêu điểm của sự quan tâm quốc tế; còn "nghèo" là trạng thái vật chất gắn chủ yếu với cá nhân và là đối tượng khắc phục của quốc gia.
Đói là biểu hiện cao nhất của nghèo, và ngược lại nghèo cũng là nguyên nhân dẫn đến đói. Thuật ngữ "đói nghèo" được sử dụng trong bài chính nhằm phản ánh mối quan hệ qua lại giữa "đói" và "nghèo". Đói nghèo ngày càng được coi là vấn đề toàn cầu bởi tính cách nhân đạo và hậu quả quốc tế của nó. Khái niệm đói nghèo được thể hiện một cách khá đầy đủ theo nghĩa rộng và hẹp: - Theo nghĩa hẹp, đói nghèo được hiểu là sự thiếu những nhu cầu cơ bản cần thiết cho sự tồn tại như các nhu cầu ăn, mặc, ở.
- Còn theo nghĩa rộng, đói nghèo là tình trạng thiếu thốn lương thực, thực phẩm về cả lượng lẫn chất một cách trầm trọng và kéo dài, cũng như thiếu các phương tiện để thoả mãn các nhu cầu cơ bản này. Theo định nghĩa của Ngân hàng Thế giới, Đói nghèo là tình trạng vô cùng thiếu thốn - do không có đủ nguồn lực đáp ứng các nhu cầu cá nhân cơ bản. Nghèo thường đi kèm với đói. Tình trạng đói nghèo cũng đồng nghĩa với không có chỗ ở, nước sạch.
Đói nghèo cũng làm cho người ốm không thể đi khám bác sĩ, người mù chữ không được đến trường, tình trạng thiếu công nhân lành nghề và thất nghiệp phổ biến. Đói nghèo cũng đồng nghĩa với việc lo sợ về tương lai, sống ngày nào biết ngày đấy. Nghèo đói làm cho mọi người cảm thấy không có quyền lực, cuộc sống của bản thân cũng không lo được, nói gì đến khả năng tác z động đến những yếu tố ảnh hưởng đến cuộc sống của họ. Đói nghèo là điều không ai muốn [8, tr.
Đói nghèo kìm hãm sự phát triển của cộng đồng, quốc gia, gây ra những tổn thất về kinh tế, ảnh hưởng đến vị thế chính trị của quốc gia trên trường quốc tế. Đói nghèo dẫn đến khoảng cách về trình độ phát triển giữa các nước, gây tác động ảnh hưởng đến sự phát triển chung của thế giới. Đói nghèo dẫn đến sự bất bình đẳng trong các mối quan hệ giàu-nghèo, dẫn đến những ảnh hưởng mang tính tiêu cực thậm chí cực đoan về chính trị và an ninh. Sự bất lực của nhà nước và cộng đồng trong việc triển khai những cơ chế nhằm giảm bớt hoặc hạn chế tối đa những rủi ro mà người nghèo gặp phải cũng là nguyên nhân gây ra nguy cơ dễ bị tổn thương của người nghèo.
Có thể nói, đói nghèo được hiểu là tình trạng mà con người muốn thoát khỏi, muốn vượt qua để được hưởng các điều kiện cơ bản của cuộc sống. Chúng ta đang sống trong một thế giới mất cân bằng, vừa giàu lại vừa nghèo. Để dễ hình dung, theo một nghiên cứu toàn diện của Viện nghiên cứu Kinh tế phát triển thế giới có trụ sở tại Helsinki, Phần Lan so sánh: "Sự mất bình đẳng này tương tự trong một nhóm mười người, có một người chiếm đến 99% chiếc bánh và chín người khác chia nhau 1% còn lại." Bất bình đẳng trong thu nhập giữa các nước trên thế giới đã tăng mạnh trong 20- 25 năm qua, mặt khác việc phân phối thu nhập không đồng đều lại đang làm chênh lệch giàu nghèo ngay trong bản thân những nước đó trở thành một vấn đề xã hội lớn [43]". Theo báo cáo của Tổ chức Nông lương Thế giới (FAO) trung bình một ngày có khoảng 25.000 người chết vì đói nghèo.
850 triệu người trên thế giới được xếp vào diện đói ăn, số người này nhiều hơn số dân của Mỹ, Canada và Liên minh Châu Âu. Chỉ ở các nước đang phát triển, con số người đói đã lên tới 815 triệu người, 1/3 trong số đố sống ở khu vực Châu Phi cận Sahara. "Tính đến tháng 3 năm 2005 của FAO, trên thế giới có 36 nước đang đối mặt với nạn z nghèo đói trong đó có 23 quốc gia Châu Phi, bảy quốc gia Châu Á/ Cận Đông, năm quốc gia Châu Mỹ La Tinh và một quốc gia Châu Âu [43]. Tình trạng nghèo đói cũng thúc giục mọi người hành động vì người nghèo, đòi hỏi thay đổi thế giới để ngày càng có nhiều người có cái ăn, chỗ ở, được chăm sóc y tế, tiếp cận giáo dục, có khả năng chống lại bạo lực và có tiếng nói trong cộng đồng.2 Phân loại đói nghèo Có nhiều cách phân loại đói nghèo khác nhau.
Căn cứ theo quy mô và thời gian tác động, người ta phân chia đói nghèo thành 4 loại cơ bản sau: - Đói nghèo chu kỳ (Cyclical poverty): Là loại đói nghèo trong toàn bộ dân cư nhưng diễn ra trong một thời gian hạn chế và có thể lặp đi lặp lại [19]. Cuộc đại suy thoái (Great Depression) trong những năm 1930 là một ví dụ tiêu biểu cho đói nghèo chu kỳ mà nguyên nhân chủ yếu là sự dao động trong chu kỳ kinh doanh, sự mất cân đối trong quan hệ cung cầu. Đói nghèo chu kỳ được khắc phục bằng nhiều biện pháp khác nhau như trợ cấp thất nghiệp, thành lập quỹ bình ổn giá cả, dự trữ lương thực, xây dựng các chính sách tài chính, các quy định và nhiều chính sách khác nhằm kích thích nền kinh tế, tạo công ăn việc làm cho người thất nghiệp. - Đói nghèo tập thể (Collective poverty): Khác với đói nghèo chu kỳ thường mang tính tạm thời, sự đói nghèo phổ biến hay đói nghèo tập thể liên quan đến sự thiếu thốn thường xuyên các phương tiện đảm bảo những nhu cầu cơ bản.
Tình trạng này có thể là chung cho mức sống bình quân trong xã hội hoặc có thể tập trung vào một nhóm đối tượng lớn trong một xã hội thịnh vượng. Đói nghèo tập thể diễn ra thường xuyên và thậm chí có thể truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác [19]. Ví dụ như tình trạng đói nghèo tập thể tương đối phổ biến và kéo dài ở nhiều nước Châu Á, Trung Đông và hầu hết Châu Phi, một phần lớn Nam Mỹ, Trung Mỹ. Nguyên nhân của đói nghèo tập thể thường liên quan đến trình độ kinh tế kém phát triển vì vậy giải pháp chính ở đây chính là cải thiện nền kinh z tế, tăng GNP thông qua phát triển nông nghiệp hoặc công nghiệp hoá, giảm dân số nhằm giảm gánh nặng cho xã hội.
- Đói nghèo tập thể tập trung (Concentrated collective poverty): Chính là đói nghèo tập thể nhưng khác với đói nghèo tập thể ở chỗ chỉ tập trung vào nhóm lớn của xã hội mà không phải chung cho toàn xã hội [19]. Đói nghèo tập thể tập trung cũng diễn ra trong nhiều nước công nghiệp hay các nước tương đối phát triển khác, thường tập trung ở dân cư sống tại các khu ổ chuột trong thành phố, tại các vùng không có công nghiệp hoặc vùng cả công nghiệp và nông nghiệp đều kém hiệu quả. Nguyên nhân thường do tình trạng phân hoá cao trong xã hội, những nhóm người này có địa vị kinh tế- xã hội thấp kém khiến cho họ không chỉ thiếu năng lực tiếp cận nguồn lương thực mà còn là nạn nhân của sự bất bình đẳng trong phân phối, thu nhập. Nhóm người này thường có tỷ lệ tử vong cao, y tế nghèo nàn, trình độ giáo dục thấp, đại bộ phận thất nghiệp hoặc làm các công việc không cần kỹ năng và công việc mang tính không ổn định.
- Đói nghèo điểm (Case poverty): Là hình thức đói nghèo giống với đói nghèo tập thể ở tính tương đối bền vững nhưng lại khác ở sự phổ biến. Đói nghèo điểm phản ánh sự thiếu khả năng của cá nhân hay gia đình để đảm bảo các nhu cầu tối thiểu thậm chí cả khi xã hội xung quanh là thịnh vượng. Đói nghèo điểm thường tập trung vào các đối tượng là những người già không nơi nương tựa, những người bị bệnh kinh niên, những người bị bệnh thần kinh, người mù, người gặp khó khăn về sức khỏe.nhìn chung phần lớn họ không có khả năng lao động để đảm bảo cuộc sống. Ngoài ra còn có một nhóm khác liên quan gồm những người có năng lực lao động bình thường nhưng vì nhiều lý do khác nhau mà trở nên đói nghèo như hoang phí, lười lao động, sa cơ lỡ vận, đông con, hay mắc phải các tệ nạn xã hội (cờ bạc, nghiện hút).
Giải pháp chung cho cả hai nhóm người đói nghèo điểm này thường là giáo dục, tạo công ăn việc làm thích hợp, hay tạo nơi cư trú, giúp đỡ về kinh tế, và các biện pháp mang tính từ thiện khác. z Trong cách phân loại trên, đói nghèo chu kỳ khác với đói nghèo tập thể, đói nghèo tập thể tập trung và đói nghèo điểm ở chỗ chỉ diễn ra theo chu kỳ, còn ba hình thức còn lại đều diễn ra lặp đi lặp lại và kéo dài liên tục về mặt thời gian. Đói nghèo chu kỳ và đói nghèo tập thể lại khác với đói nghèo tập thể tập trung và đói nghèo điểm về không gian. Bởi lẽ, nếu như đói nghèo chu kỳ và đói nghèo tập thể diễn ra trên một không gian rộng với số lượng người bị ảnh hưởng rất lớn thì đói nghèo tập thể tập trung và đói nghèo điểm chỉ diễn ra trong một không gian hẹp và ở một bộ phận dân cư nhất định.
Bên cạnh cách phân loại trên, căn cứ vào cấp độ của đói nghèo người ta chia đói nghèo thành: đói nghèo tuyệt đối và đói nghèo tương đối. - Đói nghèo tuyệt đối: Đói nghèo ở mức độ tuyệt đối là sống ở ranh giới ngoài cùng của tồn tại. Những người nghèo tuyệt đối là những người phải đấu tranh để sinh tồn trong các thiếu thốn tồi tệ, trong tình trạng bỏ bê và mất phẩm cách vượt quá sức tưởng tượng". Ngân hàng thế giới (World Bank) xem thu nhập 1 USD/ngày theo sức mua tương đương của địa phương so với đôla thế giới để thoả mãn như cầu sống như là chuẩn tổng quát cho nạn đói nghèo tuyệt đối.
- Đói nghèo tương đối: Trong những xã hội được gọi là thịnh vượng, đói nghèo được định nghĩa dựa vào hoàn cảnh xã hội của cá nhân.