Vai trò của vốn con người đối với việc nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam

Vốn con người đóng vai trò quan trọng trong nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam qua các chính sách vĩ mô và vi mô hiệu quả.

• Tác giả: Trần Thị Thùy Linh
• Người hướng dẫn: TS. Võ Trí Thành
• Trường học: Viện Nghiên Cứu Quản Lý Kinh Tế Trung Ương
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Vai Trò Vốn Con Người Đối Với Việc Nâng Cao Chất Lượng Tăng Trưởng Kinh Tế Việt Nam: Cách Tiếp Cận Vĩ Mô Và Vi Mô
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do nghiên cứu đề tài luận án
• 1.2. Mục đích nghiên cứu đề tài luận án
• 1.3. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của việc nghiên cứu đề tài luận án
• 1.4. Phương pháp luận nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 1.6. Kết cấu của luận án
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ VAI TRÒ CỦA VỐN CON NGƯỜI ĐỐI VỚI TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VÀ CHẤT LƯỢNG TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án
• 1.1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố ở nước ngoài
• 1.1.2. Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố trong nước
• 1.1.3. Những vấn đề thuộc đề tài luận án chưa được các nghiên cứu đã công bố giải quyết
• 1.2. Phương hướng giải quyết các vấn đề nghiên cứu của luận án
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu đề tài luận án
• 1.2.2. Các câu hỏi nghiên cứu của đề tài luận án
• 1.2.3. Đối tượng và giới hạn phạm vi nghiên cứu của đề tài luận án
• 1.2.4. Cách tiếp cận, mô hình nghiên cứu đề tài luận án
• 3. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ VỐN CON NGƯỜI ĐỐI VỚI NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ
• 2.1. Vốn con người
• 2.1.1. Khái niệm và đặc điểm của vốn con người
• 2.1.2. Tiêu chí đo lường vốn con người
• 2.2. Chất lượng tăng trưởng kinh tế
• 2.2.1. Các quan niệm về chất lượng tăng trưởng kinh tế
• 2.2.2. Khái niệm chất lượng tăng trưởng kinh tế
• 2.2.3. Các chỉ tiêu đo lường chất lượng tăng trưởng kinh tế: cách tiếp cận vĩ mô và vi mô
• 2.3. Vai trò của vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế: cách tiếp cận vĩ mô và vi mô
• 2.3.1. Vai trò của vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế: cách tiếp cận vĩ mô
• 2.3.2. Vai trò của vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế: cách tiếp cận vi mô
• 2.4. Mô hình phân tích, đánh giá nhân tố vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế: cách tiếp cận vĩ mô và vi mô
• 2.4.1. Mô hình phân tích, đánh giá nhân tố vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế: cách tiếp cận vĩ mô
• 2.4.2. Mô hình phân tích, đánh giá nhân tố vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế: cách tiếp cận vi mô
• 2.5. Các nhân tố tác động đến vai trò của vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế
• 2.5.1. Các nhân tố vĩ mô
• 2.5.2. Các nhân tố vi mô
• 4. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA VỐN CON NGƯỜI ĐỐI VỚI NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2000-2014
• 3.1. Khái quát thực trạng tăng trưởng kinh tế và chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam
• 3.1.1. Khái quát thực trạng tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 2000-2014
• 3.1.2. Thực trạng chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam: cách tiếp cận vĩ mô
• 3.1.3. Thực trạng chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam: cách tiếp cận vi mô
• 3.2. Thực trạng vốn con người Việt Nam: cách tiếp cận vĩ mô và vi mô
• 3.2.1. Thực trạng vốn con người Việt Nam theo cách tiếp cận vĩ mô (cách tiếp cận giáo dục)
• 3.2.2. Thực trạng vốn con người Việt Nam: cách tiếp cận vi mô (cách tiếp cận chi phí)
• 3.3. Thực trạng vai trò vốn con người đối với chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam: cách tiếp cận vĩ mô và vi mô
• 3.3.1. Thực trạng vai trò vốn con người đối với chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam: cách tiếp cận vĩ mô
• 3.3.2. Thực trạng vai trò vốn con người đối với chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam: cách tiếp cận vi mô
• 3.4. Ước lượng và kiểm định vai trò của vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam: cách tiếp cận vĩ mô và vi mô
• 3.4.1. Ước lượng và kiểm định vai trò của vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam: cách tiếp cận vĩ mô
• 3.4.2. Ước lượng và kiểm định vai trò của vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam: cách tiếp cận vi mô
• 3.5. Đánh giá chung thực trạng vai trò của vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam
• 3.5.1. Đánh giá những mặt tích cực của vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam
• 3.5.2. Đánh giá những mặt hạn chế của vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam
• 3.5.3. Nguyên nhân giải thích cho những mặt hạn chế của vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam
• 5. CHƯƠNG 4: ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN VỐN CON NGƯỜI NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2025
• 4.1. Bối cảnh và những yêu cầu đặt ra đối với phát triển vốn con người nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam đến năm 2025
• 4.2. Những điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức đối với phát triển vốn con người đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam đến năm 2025
• 4.2.1. Thách thức
• 4.3. Quan điểm, mục tiêu và phương hướng phát triển vốn con người đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam đến năm 2025
• 4.3.1. Các quan điểm phát triển vốn con người đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam đến năm 2025
• 4.3.2. Các mục tiêu phát triển vốn con người đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam đến năm 2025
• 4.3.3. Phương hướng phát triển vốn con người đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam đến năm 2025
• 4.4. Các giải pháp phát triển vốn con người nhằm đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam đến năm 2025
• 4.4.1. Giải pháp phát triển vốn con người ở cấp độ vĩ mô (quốc gia)
• 4.4.2. Giải pháp phát triển vốn con người ở cấp độ vi mô (hộ gia đình)
• 4.5. Điều kiện đảm bảo thực hiện các giải pháp
• 4.5.1. Về phía chính phủ
• 4.5.2. Về phía Bộ Giáo dục và Đào tạo
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Vốn Con Người Tăng Trưởng Kinh Tế

Nghiên cứu về mối liên hệ giữa vốn con người và tăng trưởng kinh tế ngày càng được quan tâm. Nhiều nghiên cứu đã được thực hiện để tìm ra mối liên hệ giữa trình độ giáo dục, kỹ năng, sức khỏe và tăng trưởng kinh tế. Các nghiên cứu này tiếp cận theo hai hướng chính: vĩ mô và vi mô. Ở cấp độ vĩ mô, các nghiên cứu tập trung vào tác động của vốn con người đến tổng sản phẩm quốc nội (GDP), năng suất lao động và khả năng cạnh tranh của quốc gia. Ở cấp độ vi mô, các nghiên cứu tập trung vào ảnh hưởng của vốn con người đến thu nhập, năng suất và sự hài lòng trong công việc của cá nhân và hộ gia đình. Tài liệu gốc chỉ ra rằng tăng trưởng kinh tế là vấn đề mà tất cả quốc gia, đặc biệt là các nước đang phát triển đều quan tâm. Tăng trưởng cao là mục tiêu mà các nước đang phát triển như Việt Nam hướng tới.

1.1. Nghiên Cứu Quốc Tế Về Tác Động Của Vốn Con Người

Nhiều nghiên cứu lý thuyết và thực tế ở nước ngoài đã chỉ ra mối liên hệ giữa trình độ giáo dục và tăng trưởng kinh tế, ví dụ, nghiên cứu của Nelson-Phelps (1966) nhấn mạnh vai trò của vốn con người trong việc lan tỏa công nghệ và thúc đẩy tăng trưởng. Nghiên cứu này khẳng định rằng lượng vốn con người là động lực quan trọng cho sự phát triển kinh tế. Các nghiên cứu khác cũng tập trung vào việc đo lường tác động của giáo dục và đào tạo đến năng suất lao động và hiệu quả kinh tế.

1.2. Nghiên Cứu Trong Nước Chất Lượng Tăng Trưởng Vốn Con Người

Các nghiên cứu trong nước gần đây đã bắt đầu quan tâm đến vấn đề chất lượng tăng trưởng kinh tế và vai trò của vốn con người trong việc nâng cao chất lượng này. Các nghiên cứu này thường tập trung vào phân tích các yếu tố như năng suất lao động, đổi mới sáng tạo và cơ cấu kinh tế. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu vẫn còn thiếu sự phân tích sâu sắc về vai trò của vốn con người theo cả cách tiếp cận vĩ mô và vi mô.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Vốn Con Người Tăng Trưởng Việt Nam

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về vai trò của vốn con người đối với tăng trưởng kinh tế, vẫn còn nhiều vấn đề chưa được giải quyết. Một trong những thách thức lớn nhất là đo lường chính xác vốn con người và tác động của nó đến chất lượng tăng trưởng. Ngoài ra, cần có những nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa vốn con người, đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Tài liệu gốc cũng chỉ ra những vấn đề tồn tại như năng suất lao động ở mức rất thấp so với khu vực.

2.1. Thiếu Hụt Nghiên Cứu Về Tiếp Cận Vĩ Mô Vi Mô

Một số nghiên cứu về vốn con người và tăng trưởng kinh tế chỉ dừng lại ở phân tích vĩ mô, bỏ qua các yếu tố vi mô như trình độ kỹ năng của người lao động, điều kiện làm việc và quản trị doanh nghiệp. Việc thiếu phân tích toàn diện này có thể dẫn đến những đánh giá không đầy đủ về vai trò thực sự của vốn con người.

2.2. Đo Lường Đánh Giá Chất Lượng Tăng Trưởng Kinh Tế

Việc đo lường chất lượng tăng trưởng kinh tế vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Các chỉ số truyền thống như GDP thường không phản ánh đầy đủ các khía cạnh quan trọng như phát triển bền vững, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường. Do đó, cần có những phương pháp đo lường và đánh giá toàn diện hơn để có thể đánh giá chính xác chất lượng tăng trưởng.

III. Phương Pháp Tiếp Cận Vĩ Mô Vi Mô Mô Hình Phân Tích

Để giải quyết những thách thức trên, luận án này sẽ sử dụng cả hai phương pháp tiếp cận vĩ mô và vi mô để phân tích vai trò của vốn con người đối với chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Phương pháp vĩ mô sẽ tập trung vào phân tích các chỉ số kinh tế tổng thể và chính sách của nhà nước. Phương pháp vi mô sẽ tập trung vào khảo sát và phân tích dữ liệu từ các doanh nghiệp và hộ gia đình. Luận án sẽ xây dựng các mô hình kinh tế lượng để ước lượng tác động của vốn con người đến tăng trưởng kinh tế và chất lượng cuộc sống.

3.1. Phân Tích Vĩ Mô Chính Sách Tác Động Đến Nền Kinh Tế

Phân tích vĩ mô sẽ tập trung vào việc đánh giá tác động của các chính sách kinh tế, giáo dục và đào tạo, y tế và sức khỏe đến tăng trưởng kinh tế. Các chỉ số chính được sử dụng bao gồm GDP, năng suất lao động, lạm phát và tỷ lệ thất nghiệp. Nghiên cứu cũng sẽ xem xét tác động của hội nhập kinh tế quốc tế đến vốn con người.

3.2. Nghiên Cứu Vi Mô Khảo Sát Doanh Nghiệp Hộ Gia Đình

Nghiên cứu vi mô sẽ thực hiện khảo sát các doanh nghiệp và hộ gia đình để thu thập dữ liệu về trình độ kỹ năng của người lao động, điều kiện làm việc, thu nhập và chi phí đầu tư cho giáo dục. Các dữ liệu này sẽ được sử dụng để phân tích mối quan hệ giữa vốn con người và năng suất lao động, hiệu quả kinh doanh và chất lượng cuộc sống.

3.3. Xây Dựng Mô Hình Đo Lường Tác Động Vốn Con Người

Mô hình kinh tế lượng sẽ được xây dựng để ước lượng tác động của vốn con người đến chất lượng tăng trưởng kinh tế. Mô hình này sẽ bao gồm các biến số đại diện cho giáo dục, sức khỏe, kỹ năng và các yếu tố khác có liên quan. Các kết quả ước lượng sẽ giúp xác định tầm quan trọng của vốn con người đối với tăng trưởng kinh tế và đưa ra những khuyến nghị chính sách phù hợp.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Giải Pháp Phát Triển Vốn Con Người

Trên cơ sở phân tích thực trạng và ước lượng tác động của vốn con người, luận án sẽ đề xuất các giải pháp nhằm phát triển vốn con người ở Việt Nam, qua đó góp phần nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế. Các giải pháp này sẽ tập trung vào các lĩnh vực như giáo dục và đào tạo, y tế và sức khỏe, thị trường lao động và đổi mới sáng tạo. Đặc biệt, sẽ nhấn mạnh đến việc xây dựng một hệ thống giáo dục chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động và khuyến khích học tập suốt đời.

4.1. Giáo Dục Đào Tạo Nâng Cao Chất Lượng Nguồn Nhân Lực

Giải pháp cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo ở tất cả các cấp độ. Cần có những cải cách sâu rộng trong chương trình giảng dạy, phương pháp dạy học và hệ thống đánh giá. Ngoài ra, cần tăng cường đầu tư cho giáo dục và tạo điều kiện cho mọi người dân được tiếp cận giáo dục chất lượng cao, đặc biệt là ở vùng sâu vùng xa.

4.2. Y Tế Sức Khỏe Đầu Tư Vào Con Người Toàn Diện

Để có một lực lượng lao động khỏe mạnh và năng động, cần tăng cường đầu tư cho y tế và sức khỏe. Cần có những chính sách nhằm cải thiện hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu, phòng chống dịch bệnh và nâng cao nhận thức về sức khỏe cho người dân. Bên cạnh đó, cần có những biện pháp nhằm đảm bảo an toàn vệ sinh lao động và cải thiện điều kiện làm việc.

4.3. Chính Sách Hỗ Trợ Tạo Động Lực Phát Triển Vốn Con Người

Chính phủ đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển vốn con người. Các chính sách hỗ trợ có thể bao gồm: hỗ trợ tài chính cho giáo dục, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào đào tạo, tạo điều kiện cho người lao động học tập và nâng cao kỹ năng, và xây dựng hệ thống thông tin thị trường lao động hiệu quả.

V. Kết Luận Tương Lai Vốn Con Người Cho Tăng Trưởng Bền Vững

Luận án này hy vọng sẽ đóng góp vào việc nâng cao nhận thức về vai trò quan trọng của vốn con người đối với chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Việc đầu tư vào vốn con người không chỉ là một yếu tố quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, mà còn là một yếu tố then chốt để đảm bảo phát triển bền vững và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Trong tương lai, cần có những nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến vốn con người và tác động của nó đến các lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Đầu Tư Vào Con Người

Đầu tư vào vốn con người không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, mà còn có những tác động tích cực đến xã hội. Một lực lượng lao động có trình độ học vấn cao, kỹ năng tốt và sức khỏe tốt sẽ góp phần giảm nghèo đói, tăng cường công bằng xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Vốn Con Người

Trong tương lai, cần có những nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến vốn con người, chẳng hạn như vai trò của công nghệ, văn hóa và thể chế. Ngoài ra, cần có những nghiên cứu so sánh quốc tế để học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác trong việc phát triển vốn con người.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình khoa học mang tiêu đề "Vai trò vốn con người đối với việc nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam: cách tiếp cận vĩ mô và vi mô" do nghiên cứu sinh Trần Thị Thùy Linh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Võ Trí Thành và TS. Ngô Minh Hải, bảo vệ năm 2016 tại Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương. Luận án thuộc chuyên ngành Kinh tế phát triển, mã số đào tạo 62 31 01 05.

Tính cấp thiết và bối cảnh nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên bối cảnh nền kinh tế Việt Nam sau gần ba thập kỷ đẩy mạnh tốc độ tăng trưởng kinh tế đã bộc lộ nhiều hạn chế về chất lượng tăng trưởng:

1. Năng suất lao động của Việt Nam duy trì ở mức thấp; theo báo cáo World of Work Report: Developing with Jobs (2014) của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), năng suất lao động của Việt Nam chỉ bằng 1/15 năng suất lao động của Singapore.
2. Hiệu quả sử dụng vốn đầu tư thấp, thể hiện qua sự gia tăng của hệ số ICOR, cao hơn gần gấp đôi so với nhiều quốc gia trong khu vực.
3. Đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế còn rất khiêm tốn; trong giai đoạn 2011–2014, mức độ đóng góp của TFP vào tăng trưởng GDP của Việt Nam ở mức dưới 25,82%, trong khi chỉ số này ở Thái Lan, Indonesia và Philippines đều đạt trên 40%.
4. Nền kinh tế phải đối mặt với các vấn đề xã hội và môi trường như ô nhiễm môi trường, tệ nạn xã hội và tình trạng tham nhũng.

Theo các nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới về chất lượng tăng trưởng, các quốc gia trên thế giới vận hành theo ba kiểu tăng trưởng: (1) Tăng trưởng không bền vững với các giai đoạn tăng nhanh nhưng giảm dần và dẫn tới trì trệ; (2) Tăng trưởng méo mó dựa trên khai thác tài nguyên tự nhiên, ít đầu tư vào vốn nhân lực và chú trọng trợ cấp vốn hiện vật; (3) Tăng trưởng bền vững thông qua tích lũy tài sản cân bằng, phát triển giáo dục cơ sở, y tế công cộng, bảo vệ tài nguyên và đầu tư vào vốn con người để thúc đẩy sáng tạo công nghệ cùng tăng trưởng TFP. Tại Việt Nam, vốn con người được xác định là nguồn lực cốt lõi có khả năng thay thế tài nguyên tự nhiên nhằm chuyển dịch mô hình tăng trưởng từ dựa vào vốn hiện vật sang dựa vào con người.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát: Làm rõ cơ sở khoa học của việc đề xuất các giải pháp nhằm phát huy vai trò của vốn con người đối với việc nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam.

Các mục tiêu cụ thể:

• (i) Hệ thống hóa và luận giải rõ khung lý thuyết phân tích và đánh giá vai trò của vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế theo cách tiếp cận vĩ mô và vi mô.
• (ii) Phân tích cụ thể thực trạng vốn con người, chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam và thực trạng vai trò của vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế của Việt Nam theo cách tiếp cận vĩ mô và vi mô.
• (iii) Đưa ra những đánh giá tổng quát về những mặt tích cực, hạn chế của vai trò vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam và chỉ ra nguyên nhân của các hạn chế.
• (iv) Xác định phương hướng và quan điểm về phát triển vốn con người đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam đến năm 2025.
• (v) Đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm phát triển vốn con người đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam đến năm 2025.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án tập trung giải quyết bốn câu hỏi nghiên cứu:

1. Các tiêu chí (thước đo) đánh giá thực trạng vốn con người và chất lượng tăng trưởng kinh tế cho trường hợp Việt Nam theo cách tiếp cận vĩ mô và vi mô là gì?
2. Vốn con người có vai trò như thế nào đối với việc nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế của Việt Nam theo cách tiếp cận vĩ mô?
3. Vốn con người có vai trò như thế nào đối với việc nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế của Việt Nam theo cách tiếp cận vi mô?
4. Cần có các giải pháp gì để phát huy vai trò của vốn con người đối với việc nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế của Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Vai trò của vốn con người đối với việc nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào khía cạnh giáo dục và đào tạo của vốn con người (kiến thức, kỹ năng), không đi sâu vào khía cạnh sức khỏe và thể lực; chất lượng tăng trưởng vĩ mô đánh giá qua năng suất lao động, hệ số ICOR và TFP (lấy năng suất lao động làm biến đại diện chính); chất lượng tăng trưởng vi mô đánh giá qua thu nhập cá nhân và hộ gia đình.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ nền kinh tế Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Số liệu phân tích thực trạng tập trung trong giai đoạn 2000–2014; các quan điểm, định hướng và giải pháp đề xuất cho giai đoạn 2015–2025.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Luận án tổng hợp các công trình quốc tế theo hai hướng tiếp cận chính:

Cách tiếp cận vĩ mô:

• Nelson và Phelps (1966) với nghiên cứu "Investment in Human, Technological Diffusion and Economic Growth" khẳng định trữ lượng vốn con người là động lực chính thúc đẩy tăng trưởng thông qua sự lan tỏa công nghệ. Mô hình thứ nhất của Nelson - Phelps chỉ ra độ trễ ứng dụng kỹ thuật mới là hàm giảm dần của kết quả giáo dục; mô hình thứ hai chỉ rõ tốc độ ứng dụng công nghệ phụ thuộc vào trình độ giáo dục và khoảng cách giữa trình độ công nghệ lý thuyết với thực tế.
• Lucas (1988) trong "On the Mechanics of Economic Development" phân tích cơ chế tăng trưởng qua ba mô hình: tích lũy vốn hiện vật - công nghệ, tích lũy vốn con người qua giáo dục đào tạo, và tích lũy qua kinh nghiệm (learning by doing).
• Mankiw, Romer và Weil (1992) trong "A Contribution to the Empirics of Economic Growth" mở rộng mô hình Solow bằng cách đưa thêm biến vốn con người $H(t)$ vào hàm sản xuất: $Y(t) = K(t)^\alpha H(t)^\beta (A(t)L(t))^{1-\alpha-\beta}$, sử dụng tỷ lệ dân số trong độ tuổi lao động theo học trung học cơ sở từ dữ liệu UNESCO làm biến đại diện.
• Hanushek và Wößmann (2007) trong "The Role of Education Quality in Economic Growth" sử dụng mô hình hồi quy tốc độ tăng thu nhập bình quân giai đoạn 1960–2000 theo số năm đi học và điểm kiểm tra trung bình, chứng minh chất lượng giáo dục tác động mạnh hơn ở các nước đang phát triển và thu nhập thấp.
• Các nghiên cứu hạch toán tăng trưởng của Bosworth và Collins (2003, 2013), Abed (2004), Easterly và Levine (2001) khẳng định sự gia tăng đơn thuần của các nhân tố đầu vào không thể giải thích hết tăng trưởng, mà TFP phản ánh chất lượng lao động có vai trò quyết định.
• Altinok (2007) sử dụng dữ liệu mảng (1960–2005) trên 120 quốc gia (bao gồm 27 nước châu Phi cận Sahara) với các chỉ tiêu đánh giá năng lực toán học, khoa học và đọc hiểu. Bas van Leeuwen (2005) áp dụng kiểm định đồng kết hợp Johansen cho thấy mối quan hệ đồng kết hợp giữa giáo dục và thu nhập tại Indonesia, Ấn Độ (theo Lucas) và Nhật Bản (theo Romer sau năm 1950).
• Các nghiên cứu tại Trung Quốc: Xue Fu và cộng sự kết hợp mô hình Lucas và phân tích I/O, chỉ ra vốn con người đóng góp 2,6% vào tăng trưởng khu vực sản xuất thứ cấp; Changzheng và Jim (2010) dùng kiểm định nhân quả Granger chứng minh mối quan hệ đồng biến giữa bình đẳng giáo dục (hệ số Gini giáo dục) và TFP; Whalley và Zhao (2010) áp dụng tiếp cận chi phí cơ hội của Schultz (1960), xác định vốn con người đóng góp 38,1% vào tăng trưởng kinh tế Trung Quốc giai đoạn 1978–2008.
• Các nghiên cứu tại Pakistan và Ấn Độ: Khan (2005), Abbas (2000) hồi quy phương trình tăng trưởng và thu hút đầu tư qua tỷ lệ nhập học THCS/THPT và tuổi thọ. Sala-i-Martin (2004) chỉ ra không có nhân tố đơn lẻ nào quyết định tăng trưởng, thu nhập khởi điểm và độ mở kinh tế có vai trò lớn trong khi quan hệ giữa vốn con người và tăng trưởng phụ thuộc vào thể chế.

Cách tiếp cận vi mô:

• Mincer (1981) trong "Human Capital and Economic Growth" phân tích vốn con người ở cấp độ cá nhân (gia tăng thu nhập) và cấp độ quốc gia (kết hợp với vốn hiện vật làm tăng sản lượng).

Các hướng nghiên cứu trong nước

• Các công trình đánh giá tổng hợp chất lượng tăng trưởng kinh tế: Lê Huy Đức (2004), Trương Thị Minh Sâm (2004), Nguyễn Thị Tuệ Anh và Lê Xuân Bá (2005), Phương Minh Ngọc (2006), Trung tâm Thông tin và Dự báo Kinh tế - Xã hội Quốc gia (2006), Trần Thọ Đạt (2009), Phạm Thị Thu Hương (2009).
• Nghiên cứu về vốn con người và tăng trưởng vĩ mô: Trần Thọ Đạt và Đỗ Tuyết Nhung (2008, 2010) đánh giá tác động của số năm đi học bình quân, chi phí giáo dục và thu nhập đến GDP cấp tỉnh/thành phố; Trần Thọ Đạt (2010) sử dụng hàm Cobb-Douglas ước lượng hệ số co giãn của số năm đi học bình quân đối với GDP nằm trong khoảng 0,10 đến 0,14, và đối với GDP/lao động trong khoảng 0,10 đến 0,16; Bùi Quang Bình (2009) phân tích vốn con người dưới góc độ kỹ năng và kiến thức sáng tạo.
• Nghiên cứu vi mô về thu nhập: Moock và cộng sự (1998) sử dụng dữ liệu Khảo sát mức sống dân cư (VHLSS) 1992–1993 chỉ ra giáo dục tác động đến thu nhập ở khu vực nhà nước mạnh hơn khu vực tư nhân và mạnh hơn ở nữ giới; Nguyễn Nguyệt Nga (2002) dùng số liệu VHLSS 1993 và 1998 khẳng định trình độ THCS làm tăng thu nhập cá nhân nhưng dạy nghề chưa cho thấy tác động rõ rệt; Bùi Quang Bình (2008) phân tích hệ số tương quan dương giữa số năm đi học của chủ hộ với thu nhập hộ trồng cà phê Tây Nguyên; Thái Thành Phúc (2014) nghiên cứu vai trò của vốn con người đối với giảm nghèo bền vững.

Khoảng trống nghiên cứu

Tác giả chỉ ra 5 khoảng trống tri thức mà các công trình trước chưa giải quyết:

1. Thiếu sự đánh giá mang tính hệ thống về vốn con người trước khi phân tích tác động tới chất lượng tăng trưởng.
2. Các chỉ tiêu đo lường vốn con người chưa nhất quán và toàn diện, chủ yếu dựa trên các giá trị trung bình quốc gia (số năm đi học, tỷ lệ biết chữ) mà bỏ qua yếu tố lao động chất lượng cao và môi trường sử dụng lao động.
3. Các nghiên cứu định lượng tại Việt Nam chủ yếu giới hạn ở phạm vi hẹp cấp tỉnh/thành phố, thiếu phân tích ở cấp độ quốc gia.
4. Rất ít công trình tích hợp đồng thời cả hai cách tiếp cận vĩ mô và vi mô; các nghiên cứu vi mô sử dụng dữ liệu điều tra mức sống hộ gia đình tại Việt Nam bị gián đoạn từ sau năm 2004.
5. Chưa có hệ thống giải pháp và chính sách cụ thể, đồng bộ về phát triển vốn con người nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Khái niệm vốn con người: Luận án kế thừa quan điểm từ Adam Smith (1776), Schultz (1960), Becker (1964), Từ điển Penguin, Laroche và cộng sự (1999), Liên Hợp Quốc (1997), OECD (2001), Mankiw (2002), Bùi Quang Bình (2009) và Bong (2009). Luận án định nghĩa vốn con người là toàn bộ kiến thức, kỹ năng và phẩm chất của con người được tích lũy chủ yếu thông qua quá trình đầu tư suốt đời cho giáo dục đào tạo cũng như quá trình tích lũy kinh nghiệm.
• Mối quan hệ với vốn xã hội: Tiếp cận theo Bourdieu (1986) và khung phân tích của OECD (2001), vốn con người là đặc tính của từng cá nhân cấu thành nên vốn xã hội, trong khi vốn xã hội đóng vai trò bổ sung, tương tác cùng thể chế để nâng cao phúc lợi và tăng trưởng GDP.
• Đặc điểm của vốn con người: Luận án dẫn 5 đặc trưng theo Laroche và cộng sự (1999) gồm: (1) Không có khả năng thương mại; (2) Cá nhân khó kiểm soát toàn bộ các kênh hình thành; (3) Bao hàm cả mặt lượng và mặt chất; (4) Chứa đựng yếu tố cộng đồng lẫn cá biệt; (5) Có tính ngoại ứng tích cực. Tác giả bổ sung 2 đặc điểm: (6) Quá trình đầu tư có độ trễ thời gian lớn; (7) Không chịu sự chi phối của quy luật lợi suất giảm dần khi được đưa vào sử dụng.

Phương pháp và chỉ tiêu đo lường

Cách tiếp cận	Tiêu chí / Chỉ tiêu đo lường	Cơ sở lý thuyết & Công thức
Tiếp cận Vĩ mô (Giáo dục)	- Tỷ lệ người lớn (trên 15 tuổi) biết chữ - Tỷ lệ đi học ròng và tổng các cấp - Số năm đi học trung bình của lực lượng lao động	Phương pháp Psacharopoulos (1986): $S = \sum L_i D_i$ (với $L_i$ là tỷ lệ lao động ở cấp học $i$, $D_i$ là số năm quy định của cấp học $i$)
Tiếp cận Vi mô (Chi phí & Thu nhập)	- Chi tiêu cho giáo dục bình quân 1 nhân khẩu/tháng - Mức thu nhập trung bình của cá nhân/hộ gia đình	Lý thuyết Mincer (1958, 1981) và Becker (1964) về đầu tư vốn nhân lực trong suốt vòng đời

Mô hình phân tích định lượng

• Mô hình vĩ mô: Dựa trên hàm sản xuất tân cổ điển mở rộng của Mankiw, Romer và Weil (1992): $$Y = K^\alpha (A H)^{1-\alpha}$$ Đánh giá mối quan hệ giữa các biến số vốn con người (số năm đi học, tỷ lệ biết chữ, tỷ lệ nhập học) với năng suất lao động và tăng trưởng GDP.
• Mô hình vi mô: Dựa trên phương trình thu nhập Mincer (1958): $$\ln y = \ln y_0 + rS + \beta_1 X - \beta_2 X^2$$ (trong đó $y$ là thu nhập, $S$ là số năm đi học/trình độ học vấn, $X$ là kinh nghiệm làm việc, $X^2$ là bình phương kinh nghiệm).

Phương pháp nghiên cứu cụ thể và nguồn dữ liệu

• Phương pháp luận: Vận dụng phép duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
• Phương pháp thu thập và xử lý: Phân tích thống kê mô tả, thống kê so sánh kết hợp phân tích kinh tế lượng (hồi quy).
• Nguồn dữ liệu: Số liệu thứ cấp thu thập từ Tổng cục Thống kê, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Giáo dục và Đào tạo, các cuộc Khảo sát mức sống hộ gia đình Việt Nam (VHLSS), cùng cơ sở dữ liệu quốc tế từ UNESCO, Ngân hàng Thế giới (WB), Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), Tổ chức Năng suất Châu Á (APO), OECD.

---

Nội dung chính theo từng chương

Cấu trúc tổng thể của luận án

Chương	Tên chương trong văn bản	Trọng tâm nội dung
Chương 1	Tổng quan các nghiên cứu về vai trò của vốn con người đối với tăng trưởng kinh tế và chất lượng tăng trưởng kinh tế	Tổng thuật y văn trong và ngoài nước, xác định 5 khoảng trống nghiên cứu, mục tiêu, 4 câu hỏi nghiên cứu và khung tiếp cận vĩ mô - vi mô.
Chương 2	Cơ sở lý luận về vai trò vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế	Xác lập các khái niệm, 7 đặc điểm của vốn con người, các tiêu chí đo lường vĩ mô (giáo dục) và vi mô (chi phí), khung đánh giá chất lượng tăng trưởng và mô hình Mankiw, Mincer.
Chương 3	Thực trạng vai trò của vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 2000–2014	Đánh giá thực trạng tăng trưởng, NSLĐ, ICOR, TFP, giáo dục, chi tiêu giáo dục hộ gia đình; kết quả hồi quy mô hình vĩ mô và vi mô; chỉ ra thành tựu, hạn chế và nguyên nhân.
Chương 4	Đề xuất giải pháp phát triển vốn con người nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam đến năm 2025	Phân tích bối cảnh, ma trận SWOT, xác định quan điểm, mục tiêu, định hướng và các nhóm giải pháp vĩ mô (quốc gia), vi mô (hộ gia đình) cùng điều kiện thực thi.

Chương 1: Tổng quan các nghiên cứu về vai trò của vốn con người đối với tăng trưởng kinh tế và chất lượng tăng trưởng kinh tế

Chương này trình bày chi tiết các cơ sở học thuyết quốc tế từ mô hình lan tỏa công nghệ của Nelson - Phelps, lý thuyết tăng trưởng nội sinh của Lucas, mô hình Mankiw - Romer - Weil, đến các nghiên cứu thực nghiệm tại châu Á, Trung Quốc, Pakistan, Ấn Độ. Tác giả phân tích các nghiên cứu thực nghiệm trong nước của Trần Thọ Đạt, Đỗ Tuyết Nhung, Bùi Quang Bình, Moock, Nguyễn Nguyệt Nga, Thái Thành Phúc; từ đó làm rõ 5 khoảng trống nghiên cứu và xác định mô hình nghiên cứu tích hợp hai cấp độ vĩ mô và vi mô.

Chương 2: Cơ sở lý luận về vai trò vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế

Nội dung chương 2 tập trung xây dựng cơ sở khái niệm và đo lường:

• Phân tích bản chất của vốn con người gồm ba cấu phần: năng lực bẩm sinh, năng lực chuyên môn qua đào tạo chính quy, cùng kỹ năng và kinh nghiệm tích lũy (kỹ năng cứng và kỹ năng mềm).
• Phân tích ưu - nhược điểm của các chỉ tiêu đo lường giáo dục vĩ mô (tỷ lệ biết chữ, tỷ lệ đi học tổng/ròng, số năm đi học trung bình theo công thức Psacharopoulos) và chỉ tiêu chi phí vi mô (chi tiêu giáo dục hộ gia đình theo Mincer, Becker, Kendrick, Eisner).
• Xây dựng hệ thống tiêu chí chất lượng tăng trưởng vĩ mô (NSLĐ, ICOR, TFP) và vi mô (thu nhập, bất bình đẳng thu nhập).
• Thiết lập khung phân tích hồi quy kinh tế lượng theo mô hình hàm sản xuất Mankiw et al. (1992) cho cấp độ vĩ mô và phương trình Mincer (1958) cho cấp độ vi mô.

Chương 3: Thực trạng vai trò của vốn con người đối với nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 2000–2014

Chương 3 triển khai toàn diện việc phân tích số liệu thực chứng của Việt Nam giai đoạn 2000–2014:

• Thực trạng tăng trưởng và chất lượng tăng trưởng vĩ mô: Đánh giá tốc độ tăng trưởng GDP, năng suất lao động trong tương quan so sánh với châu Á; biến động hệ số ICOR toàn nền kinh tế và theo 3 khu vực sở hữu (nhà nước, ngoài nhà nước, FDI); mức đóng góp của TFP giai đoạn 1996–2014 và so sánh với khu vực.
• Thực trạng chất lượng tăng trưởng vi mô: Phân tích biến động thu nhập bình quân đầu người 1 tháng, khoảng cách phân hóa thu nhập giữa thành thị và nông thôn, cũng như giữa nhóm thu nhập thấp nhất với nhóm cao nhất qua các kỳ điều tra VHLSS.
• Thực trạng phát triển vốn con người: Đánh giá các chỉ tiêu tỷ lệ người lớn biết chữ (giai đoạn 1989–2009), tỷ lệ nhập học THPT (2000–2011), tỷ lệ nhập học đúng tuổi (2009), số năm đi học trung bình của người trưởng thành, cơ cấu lao động theo trình độ chuyên môn kỹ thuật và nghề nghiệp, số lượng bằng phát minh sáng chế năm 2011 so với Đông Nam Á; thống kê chi tiêu giáo dục bình quân nhân khẩu theo nhóm thu nhập và khu vực địa lý.
• Kết quả ước lượng định lượng:
  • Mô hình vĩ mô (Bảng 3.13, Bảng 3.14): Ước lượng tác động của các biến số giáo dục (tỷ lệ biết chữ, số năm đi học trung bình, tỷ lệ nhập học THPT) đến năng suất lao động giai đoạn 1990–2013.
  • Mô hình vi mô (Bảng 3.15, Bảng 3.16): Hồi quy tác động của chi tiêu giáo dục và trình độ học vấn đến mức thu nhập trung bình của cá nhân và hộ gia đình từ dữ liệu VHLSS.
• Đánh giá tổng hợp: Xác định những mặt tích cực, các hạn chế còn tồn tại của vốn con người trong việc nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế và phân tích các nguyên nhân trực tiếp, gián tiếp.

Chương 4: Đề xuất giải pháp phát triển vốn con người nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam đến năm 2025

Chương 4 xây dựng hệ thống giải pháp trên cơ sở phân tích thực trạng:

• Đánh giá bối cảnh hội nhập quốc tế (AEC, TPP, cam kết quốc tế) và các yêu cầu đặt ra cho phát triển vốn con người.
• Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức (SWOT) đối với vốn con người Việt Nam.
• Đề xuất quan điểm, mục tiêu và phương hướng phát triển vốn con người đến năm 2025.
• Xác lập hệ thống giải pháp ở hai cấp độ:
  • Cấp độ vĩ mô (quốc gia): Đổi mới quản lý nhà nước về giáo dục - đào tạo, tái cơ cấu mạng lưới giáo dục đại học và dạy nghề gắn với nhu cầu thị trường, tăng cường đầu tư R&D và thúc đẩy sáng chế công nghệ.
  • Cấp độ vi mô (hộ gia đình, cá nhân): Tạo điều kiện tài chính cho hộ nghèo tiếp cận giáo dục, khuyến khích đầu tư chi tiêu cho học tập suốt đời, cải thiện chế độ đãi ngộ lao động.
• Xác định điều kiện đảm bảo thực thi từ phía Chính phủ và Bộ Giáo dục và Đào tạo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Hệ thống hóa và hoàn thiện khung lý thuyết phân tích vai trò của vốn con người đối với chất lượng tăng trưởng kinh tế thông qua việc kết hợp đồng thời hai cách tiếp cận: vĩ mô (tiếp cận giáo dục gắn với hàm sản xuất tân cổ điển) và vi mô (tiếp cận chi phí gắn với hàm thu nhập cá nhân Mincer).
2. Bổ sung hai đặc tính lý luận của vốn con người: độ trễ thời gian lớn của các khoản đầu tư giáo dục và khả năng không chịu quy luật lợi suất giảm dần khi được đưa vào khai thác sử dụng.
3. Làm rõ các tiêu chí đo lường chất lượng tăng trưởng kinh tế theo nghĩa hẹp tập trung vào hiệu quả sử dụng đầu vào (năng suất lao động, ICOR, TFP) ở cấp độ vĩ mô và thu nhập cá nhân/hộ gia đình ở cấp độ vi mô.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện về thực trạng vốn con người và chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 2000–2014, chỉ rõ những nút thắt về năng suất lao động thấp, hệ số ICOR cao và tỷ trọng đóng góp khiêm tốn của TFP.
2. Kiểm định định lượng thành công tác động của vốn con người ở cấp độ quốc gia (vĩ mô) và cấp độ hộ gia đình/cá nhân (vi mô) dựa trên chuỗi số liệu kinh tế vĩ mô và dữ liệu điều tra mức sống dân cư VHLSS.
3. Đề xuất hệ thống giải pháp và điều kiện thực thi có phân định cấp độ (quốc gia và hộ gia đình) phù hợp với bối cảnh phát triển kinh tế Việt Nam định hướng đến năm 2025.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về phạm vi nội dung: Luận án tập trung chủ yếu vào khía cạnh giáo dục và kỹ năng tích lũy của vốn con người, chưa tích hợp đầy đủ các yếu tố sức khỏe, thể lực, dinh dưỡng và môi trường văn hóa - xã hội vào mô hình định lượng.
• Hạn chế về dữ liệu: Các phân tích định lượng vi mô phụ thuộc vào chu kỳ và cấu trúc bảng hỏi của các cuộc điều tra mức sống hộ gia đình (VHLSS), một số chỉ tiêu quốc tế về kỹ năng chuyên sâu chưa có chuỗi số liệu liên tục cho Việt Nam.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu vốn con người đa chiều (kết hợp giáo dục và sức khỏe); lượng hóa sâu hơn tác động lan tỏa của vốn xã hội và chất lượng thể chế đến hiệu quả sử dụng vốn con người trong giai đoạn hội nhập sâu rộng.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp khung phương pháp luận kết hợp phân tích vĩ mô và vi mô, phương pháp xây dựng chỉ tiêu số năm đi học trung bình của Psacharopoulos, cách ứng dụng hàm sản xuất Mankiw - Romer - Weil và hàm Mincer trong nghiên cứu kinh tế lượng.
• Đối với giảng viên và cơ sở đào tạo: Tài liệu tham khảo cho các học phần Kinh tế phát triển, Kinh tế lao động, Kinh tế học giáo dục và Quản lý kinh tế.
• Đối với các cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp căn cứ thực tế cho Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương trong việc xây dựng chiến lược phát triển nguồn nhân lực và chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án trích dẫn ba kiểu tăng trưởng kinh tế nào theo nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới?

Theo luận án trích dẫn từ nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới, có 3 kiểu tăng trưởng:

• Kiểu 1 (Tăng trưởng không bền vững): Tăng trưởng nhanh qua một số giai đoạn nhưng tỷ lệ giảm dần, cuối cùng rơi vào trì trệ.
• Kiểu 2 (Tăng trưởng méo mó): Dựa vào khai thác tài nguyên tự nhiên, chú trọng trợ cấp vốn hiện vật và ít đầu tư vào vốn con người.
• Kiểu 3 (Tăng trưởng bền vững): Tích lũy cân bằng các nguồn tài sản, có sự hỗ trợ của nhà nước phát triển giáo dục cơ sở, y tế công và bảo vệ tài nguyên; chú trọng đầu tư vốn con người để tạo tiến bộ công nghệ và tăng trưởng TFP.

2. Thực trạng chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn trước năm 2015 được tác giả nêu ra qua những chỉ số nào?

Văn bản chỉ rõ 4 thực trạng:

• Năng suất lao động rất thấp, chỉ bằng 1/15 Singapore theo báo cáo ILO năm 2014.
• Hiệu quả sử dụng vốn thấp, hệ số ICOR cao gần gấp đôi nhiều nước trong khu vực.
• Đóng góp của TFP vào GDP giai đoạn 2011–2014 dưới 25,82%, thấp hơn mức trên 40% của Thái Lan, Indonesia và Philippines.
• Ô nhiễm môi trường, tệ nạn xã hội và tham nhũng còn phức tạp.

3. Tác giả luận án bổ sung những đặc điểm nào về vốn con người so với nghiên cứu của Laroche và cộng sự (1999)?

Bên cạnh 5 đặc trưng của Laroche và cộng sự (1999), tác giả bổ sung 2 đặc điểm:

• Đầu tư tích lũy vốn con người có độ trễ thời gian lớn, diễn ra trong thời gian dài mới thu được kết quả.
• Vốn con người không chịu sự chi phối của quy luật lợi suất giảm dần; khi được sử dụng càng nhiều thì giá trị và khả năng tạo thu nhập càng tăng lên.

4. Hai mô hình kinh tế lượng chính được sử dụng trong luận án ở cấp độ vĩ mô và vi mô là gì?

• Cấp độ vĩ mô: Hàm sản xuất tân cổ điển mở rộng của Mankiw, Romer và Weil (1992): $Y = K^\alpha (A H)^{1-\alpha}$.
• Cấp độ vi mô: Phương trình thu nhập của Mincer (1958): $\ln y = \ln y_0 + rS + \beta_1 X - \beta_2 X^2$.

5. Những khoảng trống nghiên cứu cụ thể nào tại Việt Nam được luận án xác định để giải quyết?

Luận án chỉ ra 5 khoảng trống: (1) Thiếu đánh giá hệ thống về vốn con người trước khi phân tích tác động; (2) Chỉ tiêu đo lường vốn con người chưa toàn diện; (3) Nghiên cứu định lượng tại Việt Nam chủ yếu ở cấp tỉnh/thành phố, thiếu cấp quốc gia; (4) Thiếu sự kết hợp đồng thời giữa tiếp cận vĩ mô và vi mô, dữ liệu VHLSS vi mô bị gián đoạn từ sau năm 2004; (5) Chưa có hệ thống chính sách cụ thể, đồng bộ về phát triển vốn con người để nâng cao chất lượng tăng trưởng.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Thị Thùy Linh là công trình nghiên cứu hệ thống về vai trò của vốn con người đối với chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 2000–2014. Bằng việc kết hợp đồng thời phương pháp phân tích vĩ mô (tiếp cận giáo dục và năng suất) và vi mô (tiếp cận chi phí và thu nhập hộ gia đình), luận án đã kiểm định thực chứng mối quan hệ giữa tích lũy nguồn nhân lực và hiệu quả tăng trưởng kinh tế. Các kết quả định lượng và phân tích thực trạng cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc đề xuất các giải pháp phát triển vốn con người và đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế của Việt Nam định hướng đến năm 2025.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ VAI TRÒ CỦA VỐN CON NGƯỜI ĐỐI VỚI TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VÀ CHẤT LƯỢNG TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ 1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án 1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố ở nước ngoài Nhiều nghiên cứu lý thuyết và thực tế được thực hiện nhằm tìm ra mối liên hệ giữa trình độ giáo dục hay rộng hơn là vốn con người và tăng trưởng kinh tế hay chất lượng tăng trưởng kinh tế. Theo cách tiếp cận vĩ mô, nhiều nghiên cứu về vấn đề này được thực hiện về m t lý thuyết cũng như thực tiễn ở nhiều quốc gia. Nghiên cứu Investment in Human, Technological Diffusion and Economic Growth” của Nelson-Phelps (1966) về mối quan hệ giữa đầu tư vào vốn con người, sự lan tỏa công nghệ và tăng trưởng kinh tế đã chỉ ra rằng lượng vốn con người (stock of human capital) là động lực chính của tăng trưởng kinh tế [44].

Nghiên cứu này nhấn mạnh sự khác nhau về tốc độ tăng trưởng giữa các quốc gia được quyết định bởi sự khác nhau về lượng vốn con người và do đó được quyết định bởi khả năng tạo ra các tiến bộ công nghệ. Trong nghiên cứu của mình, Nelson và Phelps dựa trên giả định về tiến bộ kỹ thuật trung tính của Harrod đã đưa ra 2 mô hình về sự lan tỏa công nghệ: + Mô hình thứ nhất phát biểu rằng độ trễ về thời gian giữa việc tạo ra kỹ thuật mới và việc áp dụng nó là một hàm giảm dần của chỉ số về kết quả giáo dục (hay mức độ vốn con người được sử dụng). Kết luận quan trọng của mô hình này là: nếu các yếu tố khác không thay đổi, kết quả giáo dục tăng lên s làm gia tăng tốc độ tiến bộ công nghệ hay nói một cách khác khi vốn con người tăng lên s làm giảm độ trễ về m t thời gian giữa việc phát minh ra công nghệ và ứng dụng công nghệ từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh hơn. 7 + Mô hình thứ hai phát biểu rằng tốc độ tiến bộ công nghệ mới nhất được ứng dụng trong thực tế phụ thuộc vào hai yếu tố: (i) trình độ giáo dục (vốn con người) và (ii) khoảng cách giữa trình độ công nghệ về m t lý thuyết và trình độ công nghệ trong thực tế.

Như vậy, nghiên cứu của Nelson và Phelps đã đưa đến kết luận là có mối liên hệ giữa giáo dục (vốn con người) và tăng trưởng kinh tế thông qua mối quan hệ giữa trình độ giáo dục và sự lan tỏa công nghệ. Công trình nghiên cứu On the Mechanics of Economic Development của Lucas (1988) chủ yếu dựa trên mô hình tăng trưởng tân cổ điển đã nghiên cứu về cơ chế của phát triển kinh tế thông qua việc xem xét 3 mô hình: + Mô hình thứ nhất nhấn mạnh đến mối quan hệ giữa tích lũy vốn hiện vật và tiến bộ công nghệ + Mô hình thứ hai nhấn mạnh đến quá trình tích lũy vốn con người thông qua giáo dục đào tạo. Thông qua mô hình này Lucas đã kết luận đầu tư cho giáo dục có tác động rõ rệt đến năng suất của người lao động + Mô hình thứ ba nhấn mạnh đến quá trình tích lũy vốn con người thông qua tích lũy kinh nghiệm (learning by doing) Nghiên cứu của Mankiw, Romer và Neil (1992) A Contribution to the Empirics of Economic Growth dựa trên mô hình tăng trưởng của Solow nhưng bổ sung yếu tố vốn con người. Mô hình của Solow coi tỷ lệ tiết kiệm, tỷ lệ tăng dân số và tiến bộ công nghệ là những yếu tố ngoại sinh.

Đầu vào của sản xuất bao gồm 2 yếu tố là vốn và lao động. Hàm sản xuất trong mô hình của Solow có dạng Y (t )  K (t ) ( A(t ) L(t ))1 0   1 Trong đó Y là sản lượng, K là vốn, L là lao động và A là trình độ công nghệ. L và A được giả định là tăng trưởng một cách ngoại sinh. 8 Sau khi bổ sung yếu tố vốn con người, hàm sản xuất có dạng Y (t )  K (t ) H (t )  ( A(t ) L(t ))1   ở đó H là lượng vốn con người, còn các biến số khác vẫn như trong mô hình của Solow [41].

Khi ứng dụng hàm sản xuất trên vào nghiên cứu thực tế, các tác giả đã giới hạn đầu tư cho vốn con người vào giáo dục và bỏ qua đầu tư cho sức khỏe. M c dù vấn đề đã được giới hạn nhưng việc đo lường vốn con người vẫn g p nhiều khó khăn. Khi dùng dữ liệu thực tế để đưa vào mô hình phân tích định lượng, các tác giả đã lấy tỷ lệ dân số trong độ tuổi lao động đang theo học trung học cơ sở (THCS) là đại diện cho tỷ lệ tích lũy vốn con người. Dữ liệu sử dụng để phân tích định lượng được lấy từ Niên giám của UNESCO.

Phương trình hồi quy trong nghiên cứu có dạng: Log(GDP bình quân trên người trong độ tuổi lao động) = a 1 + a2log(tỷ lệ đầu tư) + a3log(tỷ lệ tăng dân số+tỷ lệ tăng trưởng +tỷ lệ khấu hao)+ a 3log(tỷ lệ dân số đang theo học THCS). Phân tích định lượng được tiến hành với 3 nhóm nước: (i) các nước không xuất khẩu dầu mỏ. Kết quả là biến số đo lường vốn con người đều có ý nghĩa ở cả 3 nhóm. Nghiên cứu Hanushek và öβmann (2007) thông qua nghiên cứu The Role of Education Quality in Economic Growth” đã khẳng định vai trò của vốn con người đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế.

Để có được kết luận này, Hanushek và öβmann đã sử dụng mô hình kinh tế lượng để tìm ra mối liên hệ giữa các biến số về giáo dục với tốc độ tăng thu nhập bình quân đầu người là đại diện cho tăng trưởng kinh tế. Phương trình hồi quy cụ thể trong nghiên cứu này có dạng như sau: 9 Tốc độ tăng trưởng hàng năm trung bình của thu nhập bình quân đầu người giai đoạn 1960-2000 = a1 + a2GDP bình quân đầu người tại năm 1960 + Số năm đi học trung bình tại năm 1960 +a3 Điểm kiểm tra trung bình Phương trình hồi quy trên được áp dụng phân tích theo 2 cách: Cách 1: Chia mẫu nghiên cứu thành 2 nhóm là các nước OECD và các nước ngoài OECD. Kết quả là ảnh hưởng của chất lượng giáo dục đối với tăng trưởng kinh tế ở các nước ngoài OECD là lớn hơn, tuy nhiên mức độ khác biệt không nhiều. Cách 2: Chia mẫu nghiên cứu thành 2 nhóm là các nước thu nhập thấp và thu nhập cao.

Tiêu chí phân nhóm ở đây là so sánh thu nhập của các nước so với mức thu nhập trung bình của tất cả các nước vào thời điểm năm 1960. Kết quả là ảnh hưởng của chất lượng giáo dục đối với tăng trưởng kinh tế là rõ ràng ở cả hai nhóm nước, trong đó ảnh hưởng của chất lượng giáo dục là lớn hơn đối với nhóm các nước thu nhập thấp. Từ hai cách nghiên cứu trên, các tác giả đã đưa đến kết luận là đối với các nước đang phát triển, chất lượng giáo dục có ảnh hưởng nhiều hơn đến tăng trưởng kinh tế so với các nước phát triển. Thông qua kết luận này, một ý nghĩa quan trọng có thể rút ra rằng các nước đang phát triển cần chú trọng hơn đến đầu tư cho giáo dục để có thể đảm bảo được tăng trưởng kinh tế ổn định và lâu dài [36].

Một số nghiên cứu khác sử dụng cách tiếp cận hạch toán tăng trưởng (growth accounting approach) để phân tích sự khác biệt giữa các quốc gia về vấn đề tăng trưởng như các nghiên cứu củaBosworth và Collins (2013) và Abed (2004)cho thấy chỉ sự gia tăng các nhân tố sản xuất không thôi thì không thể giải thích được tăng trưởng kinh tế [49], [53]. Hay nghiên cứu của Easterly và Levine (2001) trong It’s not Factor Accumulation Stylized Facts and Growth Models đã đưa yếu tố A trong hàm sản xuất Cobb-Douglas chuẩn có dạng Yt= At f(Kt, Lt) là nhân tố 10 quan trọng đối với tăng trưởng, ở đó Y là sản lượng, K là vốn hiện vật và L là số lượng lao động và A thường được coi là TFP. Một phần đáng kể trong sự khác biệt về tăng trưởng giữa các quốc gia được giải thích bởi sự khác biệt về TFP. TFP cũng phản ánh chất lượng của lao động.

Lao động được đào tạo và có kỹ năng s có khả năng tạo ra mức sản lượng lớn hơn lực lượng lao động không có trình độ [35]. Dựa trên một cách tiếp cận khác về vốn con người Altinok (2007) trong Human Capital Quality and Economic Growth đã tiến hành nghiên cứu mối quan hệ giữa chất lượng vốn con người và tăng trưởng kinh tế. Nghiên cứu được tiến hành dựa vào các tiêu chí đánh giá mới về vốn con người bao gồm một tập hợp các khảo sát quốc tế về đánh giá năng lực học sinh. Đây được xem là đại diện cho chất lượng vốn con người.

Các tiêu chí này bao gồm các kỹ năng về các môn toán học, khoa học và đọc hiểu. Trước hết, tác giả đã sử dụng dữ liệu chéo (cross data) bao gồm 120 quốc gia và dữ liệu mảng (panel data) bao gồm dữ liệu về rất nhiều quốc gia trong giai đoạn từ 1960-2005. Nghiên cứu đã chỉ ra tác động tích cực của chất lượng vốn con người đến tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn 1960-2000. Đây là nghiên cứu đầu tiên có đưa yếu tố chất lượng giáo dục khi sử dụng dữ liệu mảng.

Một đóng góp quan trọng của nghiên cứu này là xét đến thêm nhiều quốc gia hơn bao gồm cả các nước có thu nhập trung bình ho c thấp (trong khi đó hầu hết các nghiên cứu trước đó chỉ tập trung vào nhóm nước thu nhập cao). Cụ thể, trong nghiên cứu này có xem xét đến 27 nước Châu Phi ở vung cận Sahara [26]. Trong một nghiên cứu cho khu vực Châu Á về mối quan hệ giữa vốn con người và tăng trưởng kinh tế Human Capital and Economic Growth in Asia 1890- 2000: a time-series analysis , Bas van Leeuwen (2005) đã dựa trên các nghiên cứu của Lucas (1988) và Romer (1989) đã đưa ra một số kết luận về vai trò của vốn con người đối với tăng trưởng kinh tế. Sử dụng kiểm định Johansen, nghiên cứu đã chỉ ra đối với trường hợp Indonesia và Ấn Độ, trình độ giáo dục đồng kết hợp (cointegration) với thu nhập trong suốt thế kỷ 20.

Kết luận này phù hợp với kết quả 11 nghiên cứu của Lucas (1988).