Chương 1: Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý báo chí - cơ sở lý luận. Chương 2: Công tác lãnh đạo, quản lý báo chí trong 25 năm đổi mới đất nước. Chương 3: Nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác lãnh đạo, quản lý báo chí. Nguyễn Văn Dững, Cơ sở lý luận báo chí, Nxb Thông tin và Truyền thông, Hà Nội, 2018 [11] tổng hợp cơ sở lý luận - thực tiễn báo chí - truyền thông hiện đại, nhằm hình thành cho người đọc thế giới quan, phương pháp luận và ý thức tự giác về hoạt động nghề nghiệp báo chí cho người đọc.
Cuốn sách đề cập đến những quan điểm khác nhau về báo chí, bám sát các quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản và Nhà nước Việt Nam về báo chí; những kiến thức cơ bản về cơ chế tác động của báo chí, về các chức năng và nguyên tắc cơ bản của hoạt động báo chí, về chủ thể hoạt động báo chí, vấn đề tự do báo chí… Cuốn sách được chia thành 9 chương: Khái quát về truyền thông, Quan điểm chung về báo chí; Tổng quan các loại hình báo chí; Công chúng báo chí; Chức năng xã hội cơ bản của báo chí; Các nguyên tắc cơ bản của hoạt động báo chí; Tự do báo chí; Lao động báo chí và chương cuối cùng đề cập tới Nhà báo - chủ thể của hoạt động Báo chí. Giáo trình Cơ sở lý luận báo chí chủ yếu tiếp cận báo chí từ quan điểm hệ thống, đặt báo chí trong môi trường chính trị - kinh tế - văn hóa - xã hội và truyền thông giúp người đọc hình thành hệ thống kiến thức chuyên nghiệp, làm cơ sở tiếp nhận những kiến thức và kỹ năng cơ bản, có khả năng thích ứng tốt với yêu cầu thực tế của hoạt động nghề nghiệp báo chí, truyền thông, PR… Hà Minh Đức, Cơ sở lý luận báo chí - Đặc tính chung và phong cách, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2000 [18] trình bày những khái niệm công cụ trong cơ sở lý luận báo chí (truyền thông, truyền thông đại chúng, truyền thông đa phương tiện, phương tiện truyền thông, phương tiện truyền thông đại 13 chúng), chức năng của hoạt động báo chí và những nguyên lí cơ bản của hoạt động báo chí, vấn đề tự do ngôn luận, đạo đức của người làm báo. Tác giả đưa ra khái niệm truyền thông là một quá trình liên tục trao đổi hoặc chia sẻ thông tin, tình cảm, kỹ năng bằng một hệ thống ký hiệu, quy ước nhằm tạo sự liên kết lẫn nhau để dẫn tới sự thay đổi trong hành vi và nhận thức. Phương tiện truyền thông là khái niệm chỉ các phương tiện vật chất mà con người dùng để thông tin - giao tiếp với nhau.
Dương Xuân Sơn, Các loại hình báo chí truyền thông, Nxb Thông tin và Truyền thông, 2014 [53] cung cấp cho người đọc những hiểu biết cơ bản, có hệ thống về khái niệm, đặc trưng, đặc điểm của truyền thông và truyền thông đại chúng hiện đại. Ngoài ra nội dung cuốn sách cũng trình bày lịch sử ra đời và phát triển, những ưu điểm và hạn chế, nguyên tắc và phương pháp sáng tạo, xu hướng phát triển riêng của từng loại hình nhằm phát huy tốt vai trò, sức mạnh của các loại hình báo chí truyền thông trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước. Ngoài các sách đã xuất bản nêu trên còn có bài viết trên tạp chí, kỷ yếu hội thảo khoa học, luận án tiến sĩ liên quan: Lê Thị Anh Đào, Vai trò của báo chí trong kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam một số vấn đề cơ bản, Tạp chí Khoa học chính trị, số 5, 2018 [17] đánh giá trong hệ thống kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam, báo chí được xác định là một trong những chủ thể kiểm soát có vai trò quan trọng. Thông qua việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình, báo chí là diễn đàn thực hiện quyền tự do ngôn luận của nhân dân; là nơi để công dân góp ý kiến, phê bình, kiến nghị, khiếu nại, tố cáo; hoạt động đấu tranh phòng, chống các hành vi vi phạm pháp luật và các hiện tượng tiêu cực trong xã hội.
Với nhiều hình thức tổ chức và thực tiễn hoạt động phong phú, vai trò của báo chí trong kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam được thể hiện sâu sắc và được thực hiện hiệu quả. 14 Lê Ngọc Hùng, Các lý thuyết truyền thông về dư luận xã hội và vận dụng trong nghiên cứu dư luận xã hội vùng dân tộc thiểu số, Tạp chí Lý luận chính trị, số 1, 2019 [24] nhận định dư luận xã hội là một chỉ báo quan trọng để nhận biết, lý giải và dự báo về sự vật, hiện tượng trong môi trường sống luôn biến đổi của con người. Các nghiên cứu về dư luận xã hội luôn gắn liền với các nghiên cứu về truyền thông và góp phần xây dựng một số lý thuyết truyền thông về dư luận xã hội. Các lý thuyết truyền thông đều chỉ ra vai trò của truyền thông đối với sự hình thành dư luận xã hội.
Cơ chế truyền thông cho biết dư luận xã hội hình thành trong quá trình thông tin từ người này đến người khác. Lý thuyết chức năng và cơ chế giải quyết vấn đề cho biết dư luận xã hội xuất hiện và biến đổi trong quá trình giải quyết vấn đề. Do vậy, để định hướng dư luận xã hội, người lãnh đạo quản lý cần đảm bảo cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác, kịp thời để dư luận xã hội có thể tập trung vào bàn luận và đề xuất cách giải quyết cần thiết cho những vấn đề đặt ra. Bài báo làm sáng tỏ những điều này thông qua nghiên cứu dư luận xã hội vùng dân tộc thiểu số.
Đỗ Văn Quân, Phát huy vai trò của thiết chế truyền thông - báo chí trong đấu tranh chống tham nhũng, Tạp chí Lý luận chính trị, số 8, 2020 [50] nhận định truyền thông - báo chí có vai trò đặc biệt quan trọng không thể thiếu trong công cuộc phòng, chống tham nhũng. Trong bài viết, tác giả làm rõ nhiệm vụ của thiết chế truyền thông - báo chí trong đấu tranh chống tham nhũng, chỉ ra những hạn chế và đề xuất các giải pháp phát huy vai trò của thiết chế truyền thông - báo chí trong đấu tranh chống tham nhũng ở Việt Nam. Nguyễn Thị Trường Giang, Vai trò của báo chí, truyền thông trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, Tạp chí Lý luận chính trị, số 536, 2022 [20] phân tích vai trò của báo chí, truyền thông trong thực hiện Nghị quyết 35-NQ/TW của Bộ Chính trị, chỉ ra những hạn chế, từ đó đề xuất một số giải pháp phát huy sức mạnh của báo chí, truyền thông trong công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. 15 Kỷ yếu Hội thảo “Vai trò của báo chí, xuất bản trong công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch ở Việt Nam hiện nay” khẳng định ở Việt Nam, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, cốt lõi là chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, có ý nghĩa sống còn đối với sự tồn vong của chế độ và sự phát triển đất nước [21].
Hiện nay, tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, xu hướng chuyển đổi số đặt ra nhiều vấn đề mới, đặc biệt là an ninh trên không gian mạng. Các thế lực cơ hội, thù địch đã và đang đẩy mạnh thực hiện âm mưu diễn biến hòa bình, chuyển hóa về tư tưởng, thông qua việc truyền bá những thông tin, quan điểm sai trái, phản động trên các phương tiện thông tin đại chúng. Trong bối cảnh đó, vai trò của báo chí, xuất bản Việt Nam càng trở nên quan trọng đối với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phê phán các quan điểm sai trái, thù địch. Cao Thị Dung trong luận án tiến sĩ chuyên ngành Chính trị học “Báo chí tham gia phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam hiện nay”, 2019 [6] đã chỉ rõ những kết quả và hạn chế trong thực tiễn báo chí tham gia phòng, chống tham nhũng tại Việt Nam.
Từ đó tác giả đề xuất các giải pháp phát huy vai trò của báo chí bao gồm đổi mới thể chế, xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, phát huy vai trò lãnh đạo của các cơ quan báo chí, bồi dưỡng năng lực người làm báo, tăng cường cơ sở vật chất. Một số công trình nghiên cứu ở ngoài nước Marshall McLuhan, Understanding Media: The Extensions of man (Nhận định về truyền thông mở rộng khả năng con người), MIT Press, 1996 [84] đề cập đến một số quan niệm cơ bản về truyền thông, những cơ hội và thách thức đang đặt ra cho truyền thông với tư cách một hoạt động cơ bản cấu thành đời sống của xã hội hiện đại. Tác giả luận chứng cho 26 hình thức, hoạt động và phương tiện truyền thông khác nhau với tính cách là hệ thống các hình thức, công cụ, phương tiện của hoạt động truyền tải - tiếp nhận các thông điệp của con người và xã hội. Công trình này có giá trị tham khảo về phát huy vai trò con người là trung tâm, là chủ thể của các hoạt động truyền thông.
Hallin và Paolo Mancini, Comparing Media Systems: Three Models of Media and Politics (So sánh các hệ thống phương tiện truyền thông: Ba mô hình quan hệ giữa phương tiện truyền thông và chính trị, Cambridge University Press, 2004 [78] giới thiệu các khái niệm nhìn từ góc độ chính trị so sánh và xã hội học chính trị về hệ thống phương tiện truyền thông; đưa ra một số giả thuyết về các biến số của chính trị có liên quan của hệ thống phương tiện truyền thông; phân tích ba mô hình về mối quan hệ giữa hệ thống phương tiện truyền thông và một số hệ thống chính trị điển hình ở Bắc Mỹ và Tây Âu. Shirley Biagi, Media/Impact: An introduction to mass media (Giới thiệu về phương tiện truyền thông đại chúng), Thomson, 2005 [71] khái lược lịch sử truyền thông; các vấn đề pháp lý, đạo đức, xã hội trên phạm vi toàn cầu của truyền thông đại chúng hiện nay; về truyền thông hội tụ - phương thức truyền thông đại chúng giao thoa với nhau; nội dung, cách thức thích ứng với môi trường truyền thông đại chúng mới; các xu hướng phát triển của truyền thông đại chúng. Joseph Turow, Media today: An introduction to mass communication (Phương tiện truyền thông ngày nay: Giới thiệu về truyền thông đại chúng), Routledge, 2009 [94].