Chương 1: Lý luận chung về kế toán trong các công ty chứng khoán 1.1 Những vấn đề chung về Công ty chứng khoán 1.1 Quá trình hình thành và phát triển công ty chứng khoán Thị trường chứng khoán trong điều kiện của nền kinh tế hiện đại, được quan niệm là nơi diễn ra các hoạt động giao dịch mua bán chứng khoán trung và dài hạn. Việc mua bán này được tiến hành ở thị trường sơ cấp khi người mua mua được chứng khoán lần đầu từ những người phát hành, và ở những thị trường thứ cấp khi có sự mua đi bán lại các chứng khoán đã được phát hành ở thị trường sơ cấp. Như vậy, xét về mặt hình thức, thị trường chứng khoán chỉ là nơi diễn ra các hoạt động trao đổi, mua bán, chuyển nhượng các loại chứng khoán, qua đó thay đổi chủ thể nắm giữ chứng khoán. Từ những buổi sơ khai của thị trường chứng khoán, tính chất trung gian của nó đã được thể hiện thông qua chức năng của các nhà môi giới.
Đến khi thị trường phát triển hơn về cả quy mô và chất lượng hoạt động, vai trò của các nhà môi giới nhỏ lẻ này dần được thay thế bằng sự ra đời của các Công ty Chứng khoán. Cùng với sự phát triển không ngừng của thị trường chứng khoán, chức năng và vai trò của các CTCK ngày càng mở rộng, bao khắp các nghiệp vụ trên thị trường chứng khoán. Bởi vậy, nói một cách tổng quát nhất, Công ty chứng khoán là một loại hình định chế trung gian đặc biệt trên thị trường chứng khoán, thực hiện các hoạt động kinh doanh chứng khoán như ngành nghề kinh doanh chính. Vai trò của công ty chứng khoán Nhờ các CTCK mà các cổ phiếu, trái phiếu…lưu thông buôn bán tấp nập trên thị trường, qua đó một lượng vốn rất lớn được đưa vào đầu tư từ những nguồn vốn phân tán nhỏ lẻ trong công chúng tập hợp lại.
Vai trò của CTCK được thể hiện thông qua một số nội dung như huy động vốn, hình thành giá cả chứng khoán, thực thi tính hoán tệ của chứng khoán, tư vấn đầu tư và tạo ra sản phẩm mới. + Vai trò huy động vốn 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Công ty chứng khoán có vai trò làm chiếc cầu nối và là kênh dẫn cho vốn chảy từ một hay một số bộ phận nào đó của nền kinh tế có dư thừa vốn đến các bộ phận khác của nền kinh tế đang thiếu vốn. Các công ty chứng khoán thường đảm nhận vai trò này qua các hoạt động bảo lãnh phát hành và môi giới chứng khoán. + Vai trò hình thành giá cả chứng khoán Trên thị trường sơ cấp, khi thực hiện hoạt động bảo lãnh phát hành chứng khoán cho các tổ chức phát hành, công ty chứng khoán thực hiện vai trò hình thành giá cả chứng khoán thông qua việc xác định và tư vấn cho tổ chức phát hành mức giá phát hành hợp lý đối với chứng khoán trong các đợt phát hành.
Thông thường mức giá phát hành thường do các công ty chứng khoán xác định trên cơ sở tiếp xúc, tìm hiểu và thỏa thuận với các nhà đầu tư tiềm năng lớn trong đợt phát hành đó và tư vấn cho tổ chức phát hành. Trên thị trường thứ cấp, dù là thị trường đấu lệnh hay thị trường đấu giá, công ty chứng khoán luôn có vai trò giúp các nhà đầu tư đánh giá đúng thực tế và chính xác về giá trị các khoản đầu tư của mình. Ngoài ra, công ty chứng khoán còn có chức năng quan trọng khác là can thiệp trên thị trường, góp phần điều tiết giá cả chứng khoán. Theo quy định, công ty chứng khoán bắt buộc phải dành ra một tỷ lệ nhất định giao dịch của mình để mua chứng khoán vào khi giá chứng khoán trên thị trường đang giảm và bán ra khi giá chứng khoán cao.
+ Vai tò thực thi tính hoán tệ của Chứng khoán Các nhà đầu tư luôn muốn có khả năng chuyển tiền mặt thành chứng khoán và ngược lại trong một môi trường đầu tư ổn định. Các công ty chứng khoán đảm nhận được chức năng chuyển đổi này, giúp cho nhà đầu tư ít phải chịu thiệt hại nhất khi tiến hành đầu tư. + Thực hiện tư vấn đầu tư và tạo ra sản phẩm mới Các công ty chứng khoán không chỉ thực hiện mệnh lệnh của khách hàng mà còn tham gia vào nhiều dịch vụ tư vấn khác nhau thông qua việc nghiên cứu thị trường rồi cung cấp các thông tin đó cho các công ty và các cá nhân đầu tư. Dịch vụ tư vấn có thể bao gồm thu thập thông tin phục vụ cho 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mục đích của khách hàng; cung cấp thông tin về các khả năng đầu tư, triển vọng ngắn và dài hạn của các khoản đầu tư đó trong tương lai; cung cấp thông tin về chính sách tài chính tiền tệ của Chính Phủ có liên quan đến các khoản đầu tư mà khách hàng đang cân nhắc… 1.2 Hoạt động của công ty chứng khoán Hiện nay các công ty chứng khoán hầu hết đều hoạt động theo 2 mô hình tổ chức hoạt động kinh doanh đó là mô hình đa năng kinh doanh chứng khoán và tiền tệ; mô hình chuyên doanh chứng khoán và chủ yếu hoạt động kinh doanh dưới các hình thức tổ chức cơ bản các công ty hợp danh, công ty TNHH và các công ty cổ phần.
Theo mô hình đa năng kinh doanh chứng khoán và tiền tệ, các ngân hàng thương mại hoạt động với tư cách là chủ thể kinh doanh chứng khoán và kinh doanh tiền tệ. Mô hình này bao gồm 2 loại: - Loại đa năng toàn phần - Loại đa năng một phần Với nhiều loại hình nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán khác nhau thì cơ cấu tổ chức của các công ty chứng khoán cũng có nhiều điểm khác nhau. Tuy nhiên, chúng đều có đặc điểm chung là hệ thống các phòng ban chức năng. Cơ quan điều hành cao nhất của công ty chứng khoán là Hội đồng quản trị.
Hội đồng quản trị bổ nhiệm Ban giám đốc và Giám đốc điều hành công ty. Giúp việc cho Hội đồng quản trị có Ban kiểm soát với nhiệm vụ theo dõi và kiểm soát tất cả các giao dịch chứng khoán. Theo thông lệ quốc tế, cơ cấu tổ chức của một công ty chứng khoán gồm các phòng chủ yếu sau: - Phòng giao dịch: Thực hiện các giao dịch tại Sở giao dịch chứng khoán và thị trường OTC. Chức năng chính của phòng này là nhận và thực hiện giao dịch tại Sở đối với các lệnh giao dịch.
Thông thường phòng giao dịch bao gồm 3 bộ phận sau: + Bộ phận môi giới cho khách hàng + Bộ phận đầu tư chứng khoán + Bộ phận nghiên cứu và phân tích chứng khoán 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Phòng kế toán tài chính: Gồm hai bộ phận chính là bộ phận tài chính và bộ phận kế toán. - Phòng Marketing - Phòng quản trị hành chính - Phòng lưu ký, đăng ký, lưu trữ - Phòng quản lý tài sản Hoạt động nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán của công ty chứng khoán có thể là công ty chuyên dịch vụ như công ty chuyên môi giới, công ty chỉ thực hiện hoạt động tư vấn…hay là công ty đa dịch vụ thực hiện nhiều loại hình hoạt động kinh doanh chứng khoán tùy thuộc vào mô hình công ty chứng khoán mà các công ty lựa chọn. Thông thường các công ty chứng khoán thực hiện các hoạt động kinh doanh chủ yếu sau: Hoạt động Môi giới chứng khoán Môi giới chứng khoán là hoạt động trung gian, trong đó công ty chứng khoán tiến hành giao dịch chứng khoán nhân danh mình đại diện cho khách hàng. Nghiệp vụ môi giới là nghiệp vụ chủ yếu của công ty chứng khoán, nghiệp vụ này bao gồm: + Làm trung gian thực hiện lệnh mua bán chứng khoán theo yêu cầu của khách hàng tại các sàn giao dịch của Công ty.
+ Tư vấn cho khách hàng đưa ra lệnh mua bán hợp lý, hiệu quả. + Thực hiện lệnh mua bán chứng khoán thông qua hệ thống các đại lý và bằng nhiều hình thức giao dịch từ xa như điện thoại, fax, mạng internet; thanh toán và quyết toán các giao dịch. + Cung cấp kịp thời đến khách hàng thông tin giao dịch chứng khoán, thông tin về các tổ chức niêm yết, thông tin thị trường… Để thực hiện hoạt động môi giới chứng khoán đòi hỏi công ty chứng khoán phải được tín nhiệm, phải được khách hàng tin cậy, phải có năng lực kinh nghiệm nghề nghiệp, phải có khả năng phân tích tài chính các doanh nghiệp để tư vấn cho khách hàng của mình. Thực hiện nghiệp vụ môi giới này, công ty chứng khoán thu phí môi giới từ khách hàng.
Phí môi giới thường được tính theo tỷ lệ phần trăm của tổng giá trị giao dịch. Các công ty 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chứng khoán thực hiện giao dịch mua bán với cương vị người môi giới nên phải tuân thủ lệnh của khách hàng. Khách hàng có thể sử dụng 3 loại lệnh cơ bản: Lệnh thị trường, lệnh giới hạn và lệnh dừng để mua hoặc bán chứng khoán. Hoạt động đầu tư chứng khoán, góp vốn: Đây là hoạt động công ty chứng khoán tham gia đầu tư, mua bán chứng khoán cho chính mình, rủi ro từ hoạt động này do chính công ty chịu.
Hoạt động này bao gồm: + Đầu tư vào doanh nghiệp Nhà nước cổ phần hoá, các tổ chức phát hành chứng khoán. + Mua bán các loại công trái, trái phiếu Chính phủ, trái phiếu công ty, các cổ phiếu niêm yết và chưa niêm yết. + Đầu tư vào các doanh nghiệp đã niêm yết trên thị trường chứng khoán. Hoạt động mua bán chứng khoán của công ty chứng khoán có thể là giao dịch trực tíêp, giao dịch tay đôi giữa hai công ty chứng khoán, giữa công ty chứng khoán với khách hang qua thương lượng; hay có thể là giao dịch gián tiếp thông qua việc các công ty chứng khoán đặt cá lệnh mua bán của mình trên sở giao dịch và lệnh của họ sẽ thực hiện với bất cứ khách hàng nào không xác định trước.
Hoạt động Lưu kí chứng khoán Lưu ký chứng khoán là việc nhận chứng khoán do khách hàng gửi, bảo quản chứng khoán cho khách hàng và giúp khách hàng thực hiện các quyền của mình đối với chứng khoán, như: quyền bỏ phiếu, quyền nhận lãi, vốn gốc trái phiếu; quyền nhận cổ phiếu thưởng, cổ tức bằng cổ phiếu, cổ tức bằng tiền; quyền mua cổ phiếu phát hành thêm; quyền chuyển đổi trái phiếu chuyển đổi. Hệ thống lưu ký chứng khoán bao gồm Trung tâm Lưu ký chứng khoán và các thành viên lưu ký.