mở đầu, kết luận, đanh mục các bài viết của tác giả đã công bố có liên quan đến luận án, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận án bao gồm 4 chương, 13 tiết và kết luận các chương. TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU LIEN QUAN DE TAI LUAN AN 1. Những công trình nghiên cứu liên quan đến cơ sở hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh Về điều kiện hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh, phần lớn các công trình nghiên cứu đều thống nhất cho rằng, xã hội Việt Nam từ cuối thé kỷ XVIII đến đầu thế ky XIX dang trải qua một cuộc khủng hoảng chính trị - xã hội. Tác giả Trần Văn Giàu trong công trình Si phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thé kỷ XIX đến cách mạng tháng tam, Tập 1, NXB Chính trị quốc gia xuất bản năm 1996 đã nhận định tình hình xã hội Việt Nam thé kỷ XIX là “khủng hoảng xã hội, khủng hoảng chế độ”.
Trong các chương sách, tắc giả đưa ra những biểu hiện tiêu cực của một xã hội khủng hoảng toàn diện như: Triều đình chuyên chế, bảo thủ, nạn quan lại hà khắc, cường hào cướp bóc của dân, ngay khi mới thành lập triều Nguyễn đã bị nhân dân phản kháng, khởi nghĩa nông dân liên miên, kinh tế sa sút, mặc dầu các vua Nguyễn có chú trọng việc chọn người tài nhưng nhân tài vẫn thiếu vắng, nền văn hóa giáo dục Nho học bề tắc, khủng hoảng do không có nội dung và phương pháp gì mới. Có thé thấy tác giả Trần Văn Giàu đã đặt chế độ phong kiến triều Nguyễn trong mối tương quan với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản — đại điện cho xu hướng vận động của xã hội đương thời. Chính vì thế mà sự bất cập, lạc hậu của triều đại này đã được bộc lộc rõ khi không đáp ứng được yêu cầu đổi mới, bảo vệ độc lập dân tộc. Chúng tôi kế thừa luận điểm trên của học giả Trần Văn Giàu trong khi nghiên cứu điều kiện hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh.
Tuy nhiên, chúng tôi còn xem xét tiên trình vận động lịch sử tư tưởng Việt Nam từ cuối thế kỷ XVIII đến đầu thé kỷ XIX để nhìn nhận rõ hơn quá trình hình thành tư tưởng của Minh Mệnh. Tác giả Lê Thành Khôi trong sách Lịch sử Việt Nam từ nguồn góc đến giữa thế kỷ XX, Nxb Nhã Nam và Nxb Thế giới Thế giới xuất bản năm 2014 đã cho rằng triều Nguyễn đã xây dựng nền quân chủ chuyên chế mang tính “bat động”. Su bat động thé hiện ở việc nhà nước không khai thác các trào lưu mới của thế giới để nâng cao đời sống người dân, kinh tế trì trệ, tư tưởng hướng về quá khứ. Tác giả phân tích bối cảnh thế giới và trong nước, cho rằng trong khi xu hướng tư bản chủ nghĩa đang phát triển mạnh mẽ thì nhà Nguyễn lai bó hẹp trong ý thức hệ Nho giáo: Từ đầu thế kỷ, sự phát triển của chủ nghĩa tư bản tiếp theo sau cuộc cách mạng kỹ nghệ đã đưa các cường quốc Tây phương tới chỗ chinh phực các thị trường thế giới.) Nhưng triều đình Huế, thờ ơ đối với diễn tiến của các biến có thế giới, mặc dù chiến tranh Nha phiến đã nỗ ra như hôi còi báo động, do coi thường những “tên man di” và hồ nghi đối với các kỹ thuật của họ, vẫn tiếp tục duy trì đất nước trong sự cô lập được tô vẽ một cách lộng lẫy [46, tr.
Một số học giả nghiên cứu về triều Nguyễn cũng có cùng quan điểm với học giả Lê Thành Khôi trên đây. Đặc biệt khi lý giải nguyên nhân chậm cải cách, canh tân đất nước của nhà Nguyễn trước đây, hầu hết các nghiên cứu đều cho rằng, đó là do triều Nguyễn có hệ tư tưởng Nho giáo là bảo thủ, cố chấp, hạn chế nên thành kiến với các nước phương Tây. Triều Nguyễn từ thờ ơ, lạnh nhạt đến khước từ các đề nghị cải cách cũng như khước từ việc đặt 10 quan hệ ngoại giao với các nước phương Tây. Tuy nhiên, từ sau Đổi mới qua hội thảo về triều Nguyễn, một số nghiên cứu mới đã chỉ ra rằng, nhà Nguyễn đã có những cố gắng nhất định trong việc thực thi tư tưởng cải cách như cho người đi học tập nước ngoài, tìm hiểu các kỹ nghệ phương Tây, ví dụ như đóng thuyền theo kiểu phương Tây, cử người sang các nước phương Tây học hỏi.
Trong luận án, chúng tôi kế thừa quan điểm của các nhà nghiên cứu trong đó có học giả Lê Thành Khôi dé tiếp tục xem xét đầy đủ hơn bối cảnh lịch sử mà Minh Mệnh trị vì. Có thể thấy thời đại mà Minh Mệnh sống ở trên thế giới và khu vực đang có những biến chuyển mạnh mẽ. Sự phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đã đưa các nước Âu Mỹ tiến bộ nhanh chóng để trở thành chủ nghĩa đế quốc đồng thời đe dọa sự ton tại của các nước phong kiến phương Đông. Trước tình thế đó, các quốc gia phương Đông, trong đó có Việt Nam buộc phải có những lựa chọn tự vệ xác đáng dé phan ứng kịp thời với diễn biến của thời đại.
Tuy nhiên, theo chúng tôi, khi nghiên cứu về triều Nguyễn cũng cần phải phân tách các tương quan giai đoạn lịch sử cụ thé dé thay được thái độ, tư tưởng, chính sách ứng đối trước thời cuộc của từng vị vua triều Nguyễn là khác nhau. Căn cứ vào các tài liệu mới được bố sung khá nhiều về triều Nguyễn tiến sát với thực tế lịch sử cho thấy không phải triều nào cũng co cụm, “bat động” trước thời cuộc. Do đó, tiếp cận từ góc độ chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, trong luận án này, chúng tôi tập trung làm rõ hơn các đường lối chính trị chỉ đạo sự kiện lịch sử nổi bật diễn ra vào thời Minh Mệnh và xem xét phản ứng với thời cuộc trong mối tương tác giữa Minh Mệnh với các vị vua triều Nguyễn khác. II Về tiền đề hình thành tư tưởng chính trị - xã hội Minh Mệnh, trong tác phẩm của Trần Văn Giàu chú ý nhiều đến sự tiếp thu tư tưởng Hán, Tống Nho.
Các nhà nghiên cứu như Nguyễn Duy Hinh trong “Hệ tư tưởng Nguyễn”, Tap chí Nghiên cứu Lịch sử (3-4), 1989 cũng tán thành với quan điểm đó. Cùng quan điểm với hai tác giả trên đây, Lê Sỹ Thang trong công trình Lich sử tu tưởng Việt Nam tập 2, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội cũng khẳng định ảnh hưởng mạnh mẽ của Nho giáo trong tư tưởng của Minh Mệnh. Tuy nhiên, tác giả cũng khang định rang, mặc dù vẫn lay Nho giáo làm nòng cốt nhưng với tác phẩm Minh Mệnh chính yếu, Minh Mệnh đã thê hiện “ý thức xây dựng hệ tư tưởng chính thống của vương triều họ Nguyễn. Đó là một hệ tư tưởng hoàn chỉnh, được sáng tạo để đáp ứng các yêu cầu của thực tiễn đất nước và vương triều, có tham khảo đến một mức nào đó kinh nghiệm lịch sử của dân tộc và của Bắc sử” [140, tr.
Học giả Du Minh Khiêm trong hai bài viết “Tư tưởng triết học của hoàng dé Minh Mệnh triều Nguyễn Việt Nam” và “Minh Mệnh” đăng trên Zruyén bình về các nhà triết học nồi tiếng phương Đông, NXB Nhân dân Sơn Đông, 2000, tr. 215 - 234 cho rằng tư tưởng trị nước của Minh Mệnh là sự kết hợp giữa tư tưởng kính trời và thiên nhân giao cảm, của vô vi và hữu vi. Tác giả còn cho rằng Minh Mệnh là một ông vua rất tôn sùng Nho giáo, chú trọng lịch sử và chuyên cần chính sự. Do đó dấu ấn Nho giáo trong tư tưởng của ông khá rõ nét.
Đây cũng là quan điểm đã được đông đảo học giả Việt Nam thừa nhận. Nhưng khía cạnh đặc sắc riêng của tư tưởng Minh Mệnh chưa được chú ý làm nổi bật. Trong luận án chúng tôi sẽ đi sâu hơn về khía cạnh đó. Lê Cảnh Vững (2012), “Tu tưởng dé cao Nho giáo của vua Minh Mệnh 12 trong Minh Mệnh chính yếu”, Tạp chí Khoa học, Đại học Huế, tập 72A, sỐ 3.
Theo quan điểm của tác giả, Minh Mệnh đã vận dụng, kế thừa các nội dung của tư tưởng chính trị Nho giáo. Cụ thé như, Minh Mệnh chịu anh hưởng của tư tưởng “Thiên nhân tương cảm” và “Thiên nhân tương đữ” của Đồng Trọng Thư đời Hán. Bên cạnh đó, tác giả khang định tư tưởng Đức Trị của Nho giáo đã được Minh Mệnh vận dụng trong quá trình tri vì đất nước, thể hiện ở các luận điểm “ái dân”, “vua sáng tôi hiền” và “Dé cao vai trò của giáo dục và cầu người hiền tài”. Có thể nói, bài viết của tác giả Lê Cảnh Vững đã chỉ ra được các ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo đến sự hình thành tư tưởng chính trị của Minh Mệnh.
Tuy nhiên, trong bài viết tác giả thể hiện sự mâu thuẫn trong lập luận. Một mặt ở phần đầu bai viết, tác giả khang định Minh Mệnh chịu ảnh hưởng tư tưởng Thiên mệnh của Đồng Trọng Thư và Đức Tri của Không Tử, Mạnh Tử nhưng ở phần kết luận, tác giả lại cho rằng Nho giáo mà vua Minh Mệnh tiếp thu cơ bản là Tống Nho với nhiều nội dung bảo thủ. Trong khi đó hầu như ảnh hưởng của Tống Nho và các nhân tố tư tưởng chính trị - xã hội của truyền thong Việt Nam trong tư tưởng của Minh Mệnh không được tác giả chỉ ra trong bai viết. Kế thừa thành quả nghiên cứu trên đây của các nhà nghiên cứu nhất là từ luận điểm của Lê Sỹ Thắng, luận án sẽ tiếp tục đi sâu phân tích nội dung và ảnh hưởng của Nho giáo trong tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh trong động cơ nhằm xây dựng ý thức hệ cho triều Nguyễn độc lập.
Đồng thời luận án cũng tiếp tục đi sâu, góp phần làm rõ hơn các yếu tố tư tưởng chính trị - xã hội của truyền thong dân tộc, mang mau sắc văn hóa Việt Nam có vai trò quan trọng đến sự hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh mà tác giả đã đề cập trên đây. Những công trình nghiên cứu liên quan đến nội dung tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh Thông qua khảo cứu tư liệu liên quan đề tài chúng tôi nhận thấy, hầu hết các công trình nghiên cứu mới chỉ đề cập đến một số nội dung tư tưởng chính trị - xã hội liên quan đến Nho giáo trong tư tưởng Minh Mệnh mà chưa đi sâu hệ thống hóa nội dung đặc sắc trong tư tưởng thé hiện ở sự nghiệp của ông.