Tư Tưởng Chính Trị - Pháp Lý Ở Làng Xã Cổ Truyền Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học nghiên cứu tư tưởng chính trị pháp lý ở làng xã cổ truyền và ảnh hưởng của nó đối với xã hội việt nam, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết,

• Tác giả: Nguyen Thi Viet Huong
• Người hướng dẫn: PTS. Đinh Ngọc Vượng
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Tư Tưởng Chính Trị - Pháp Lý Ở Làng Xã Cổ Truyền Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - PHÁP LÝ Ở LÀNG XÃ CỔ TRUYỀN: NHẬN DIỆN TỪ KHÍA CẠNH LỊCH SỬ
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - PHÁP LÝ Ở LÀNG XÃ CỔ TRUYỀN
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC CHIẾU TÁC ĐỘNG CỦA TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - PHÁP LÝ Ở LÀNG XÃ CỔ TRUYỀN ĐỐI VỚI XÃ HỘI VIỆT NAM
• MỞ ĐẦU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tư Tưởng Chính Trị Pháp Lý Làng Xã Việt Nam

Bài viết này khám phá sâu sắc tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyền Việt Nam, một chủ đề quan trọng để hiểu về bản sắc và sự phát triển của xã hội Việt Nam. Làng xã, đơn vị cơ sở của xã hội Việt Nam truyền thống, không chỉ là một cộng đồng cư dân mà còn là một thực thể chính trị - pháp lý đặc biệt. Nghiên cứu này giúp ta hiểu rõ hơn về hệ thống thiết chế chính trị làng xã cổ truyền, những quy tắc ứng xử và quản lý cộng đồng. Việc nghiên cứu tư tưởng chính trị làng xã Việt Nam giúp lý giải đời sống chính trị - pháp lý quá khứ và hiện tại, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng giải pháp cho công cuộc đổi mới. Theo tài liệu gốc, tìm hiểu tư tưởng chính trị - pháp lý còn là cần thiết để khẳng định tính thống nhất và đa dạng, đặc sắc của lịch sử tư tưởng chính trị - pháp lý truyền thống Việt Nam.

1.1. Nhận thức chung về tư tưởng chính trị và pháp lý

Để hiểu rõ tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã, cần định nghĩa rõ khái niệm này. Trong phạm vi nghiên cứu này, chính trị được hiểu là vấn đề tổ chức và sử dụng quyền lực, đặc biệt là quyền lực nhà nước, gắn liền với pháp lý. Phạm vi đối tượng nghiên cứu là những quan niệm về quyền lực nhà nước, pháp luật ở làng xã, cách tổ chức và thực hiện quyền lực, vai trò và phạm vi điều chỉnh của pháp luật. Những quan niệm này hình thành từ quá trình truyền tải tư tưởng, thể chế hành chính, pháp luật của nhà nước trung ương vào làng xã, và sự tích hợp suy ngẫm của người nông dân trong điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa cộng đồng. Việc nghiên cứu này giúp làm sáng tỏ mối liên hệ giữa tư tưởng chính trị - pháp lý với các đặc điểm thiết chế chính trị và pháp lý trong lịch sử.

1.2. Cơ sở tồn tại tư tưởng chính trị pháp lý làng xã

Sự tồn tại và phát triển của tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyền Việt Nam bắt nguồn từ những điều kiện kinh tế, xã hội và lịch sử đặc thù. Làng xã không chỉ là đơn vị hành chính cơ sở mà còn là đơn vị kinh tế tự cung tự cấp, có xu hướng biệt lập về xã hội và độc lập tương đối về chính trị. Mối quan hệ giữa Nhà nước và làng xã luôn tồn tại "độ vênh" nhất định, giữa "cái chính thống" và "cái phi chính thống". Thiết chế chính trị - pháp lý đặc biệt này không chỉ bị quy định bởi điều kiện kinh tế - xã hội mà còn là sản phẩm trực tiếp của quan niệm chính trị - pháp lý tồn tại lâu đời trong đời sống. Điều này tạo nên một hệ thống pháp luật mang tính địa phương cao, gắn liền với phong tục tập quán.

1.3. Bối cảnh lịch sử tư tưởng chính trị pháp lý truyền thống

Bối cảnh lịch sử của Việt Nam ảnh hưởng sâu sắc đến sự hình thành và phát triển của tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử với các chế độ chính trị khác nhau, làng xã vẫn duy trì được tính tự trị tương đối. Sự ảnh hưởng của các hệ tư tưởng như Nho giáo, Phật giáo và tín ngưỡng dân gian đã tạo nên một hệ thống giá trị và niềm tin phức tạp, chi phối hành vi và quan hệ xã hội trong làng xã. Trong đó, Nho giáo đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng trật tự xã hội, đề cao đạo đức và trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với cộng đồng. Tuy nhiên, tư tưởng pháp quyền cũng tồn tại trong làng xã, thể hiện qua các hương ước, lệ tục.

II. Cách Phép Vua Thua Lệ Làng Định Hình Chính Trị Việt

Câu tục ngữ "Phép vua thua lệ làng" phản ánh một thực tế quan trọng trong xã hội Việt Nam truyền thống: vai trò và quyền lực của làng xã trong đời sống chính trị - pháp lý. Làng xã có quyền tự quản, tự quyết định các vấn đề nội bộ, miễn là không trái với pháp luật của Nhà nước. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, lệ làng, hương ước, phong tục tập quán có thể mạnh hơn luật pháp, chi phối hành vi của người dân. Mối quan hệ phức tạp giữa "phép vua" và "lệ làng" tạo nên một hệ thống chính trị - pháp lý đa tầng, trong đó quyền lực của Nhà nước và quyền tự trị của làng xã song song tồn tại, đôi khi mâu thuẫn, đôi khi bổ sung cho nhau. Đây là một đặc điểm quan trọng của tổ chức tự quản làng xã.

2.1. Vai trò của hương ước và lệ tục trong quản lý làng xã

Hương ước và lệ tục là những công cụ quan trọng để duy trì trật tự và quản lý cộng đồng trong làng xã. Hương ước là những quy định do dân làng tự đặt ra, bao gồm các điều khoản về đạo đức, ứng xử, kinh tế, văn hóa, và các hình thức xử phạt đối với những hành vi vi phạm. Lệ tục là những thói quen, phong tục tập quán đã được hình thành từ lâu đời, được mọi người tuân thủ và truyền lại từ đời này sang đời khác. Hai yếu tố này, cùng với tín ngưỡng dân gian, tạo nên một hệ thống quy tắc ứng xử phong phú và đa dạng, chi phối đời sống của người dân.

2.2. Quyền lực của Hội đồng kỳ mục và chức năng của Hội đồng

Hội đồng kỳ mục là cơ quan quyền lực cao nhất trong làng xã, bao gồm những người có uy tín, địa vị trong cộng đồng, thường là những người cao tuổi, có học thức, hoặc có đóng góp cho làng xã. Hội đồng kỳ mục có quyền quyết định các vấn đề quan trọng của làng xã, như bầu cử trưởng làng, giải quyết tranh chấp, phân chia ruộng đất, tổ chức lễ hội. Chức năng của Hội đồng kỳ mục là bảo vệ quyền lợi của dân làng, duy trì trật tự xã hội, và đại diện cho làng xã trong quan hệ với Nhà nước. Hoạt động của hội đồng cũng chịu ảnh hưởng lớn từ ảnh hưởng của tư tưởng Nho Giáo.

2.3. Quan hệ giữa làng xã và nhà nước phong kiến

Mối quan hệ giữa làng xã và nhà nước phong kiến là một vấn đề phức tạp, đầy mâu thuẫn. Về mặt lý thuyết, làng xã là đơn vị hành chính cơ sở của Nhà nước, chịu sự quản lý và kiểm soát của chính quyền. Tuy nhiên, trên thực tế, làng xã có quyền tự trị tương đối, duy trì được sự độc lập và bản sắc riêng. Nhà nước cần làng xã để thu thuế, tuyển quân và duy trì trật tự xã hội, nhưng cũng lo ngại về sự tự trị quá mức của làng xã có thể đe dọa đến quyền lực của trung ương. Chính sách của nhà nước đối với làng xã thường là sự kết hợp giữa kiểm soát và dung hòa.

III. Ảnh Hưởng Nho Giáo Phật Giáo Đến Tư Tưởng Làng Việt

Tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyền Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc của các hệ tư tưởng lớn, đặc biệt là Nho giáo và Phật giáo, cùng với tín ngưỡng dân gian bản địa. Ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo thể hiện rõ qua việc đề cao trật tự, đạo đức, và trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với cộng đồng. Phật giáo, với tinh thần từ bi, hỷ xả, góp phần làm dịu bớt những mâu thuẫn trong xã hội, khuyến khích lòng nhân ái và sự hòa hợp. Tín ngưỡng dân gian, với các nghi lễ, phong tục thờ cúng tổ tiên, các vị thần bảo hộ làng xã, tạo nên một hệ thống giá trị và niềm tin phong phú, gắn kết cộng đồng. Sự hòa quyện của các hệ tư tưởng này tạo nên một bức tranh văn hóa đa dạng và độc đáo.

3.1. Vai trò của Nho giáo trong xây dựng trật tự xã hội

Nho giáo đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng trật tự xã hội ở làng xã. Tư tưởng Nho giáo đề cao các giá trị như trung, hiếu, tiết, nghĩa, nhấn mạnh sự phục tùng của người dưới đối với người trên, con đối với cha mẹ, thần dân đối với vua. Hệ thống luân lý Nho giáo được thể hiện qua các mối quan hệ ngũ luân: quân thần, phụ tử, phu phụ, huynh đệ, bằng hữu. Các giá trị này được truyền bá thông qua giáo dục, lễ nghi, và các hình thức tuyên truyền khác, góp phần tạo nên một xã hội ổn định và trật tự.

3.2. Ảnh hưởng của Phật giáo đến đạo đức và lối sống người dân

Ảnh hưởng của Phật giáo đến đạo đức và lối sống của người dân làng xã thể hiện qua tinh thần từ bi, hỷ xả, khuyến khích lòng nhân ái và sự hòa hợp. Phật giáo dạy con người sống thiện lương, tránh xa những điều ác, tu tâm dưỡng tính để đạt được sự giác ngộ. Các chùa chiền, am miếu là nơi sinh hoạt tôn giáo, văn hóa của người dân, là trung tâm giáo dục và truyền bá đạo đức. Nhiều phong tục tập quán của người Việt, như ăn chay, phóng sinh, cúng dường, chịu ảnh hưởng sâu sắc của Phật giáo.

3.3. Tín ngưỡng dân gian và sự gắn kết cộng đồng làng xã

Tín ngưỡng dân gian đóng vai trò quan trọng trong việc gắn kết cộng đồng làng xã. Người dân thờ cúng tổ tiên, các vị thần bảo hộ làng xã, như Thành hoàng, Thổ địa, Thần Nông, với mong muốn được phù hộ, bảo vệ khỏi những tai ương, dịch bệnh. Các lễ hội, nghi lễ truyền thống, như lễ hội đình làng, lễ hội cầu mùa, là dịp để người dân tụ họp, giao lưu, tăng cường tình đoàn kết. Tín ngưỡng dân gian cũng thể hiện sự tôn trọng đối với thiên nhiên, với các lực lượng siêu nhiên, và là một phần quan trọng của văn hóa làng xã.

IV. Giải Pháp Kế Thừa Giá Trị Hạn Chế Tiêu Cực Trong Tư Tưởng

Việc nghiên cứu tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyền Việt Nam không chỉ có ý nghĩa về mặt lịch sử mà còn có giá trị thực tiễn trong bối cảnh hiện nay. Cần kế thừa và phát huy những giá trị tích cực của tư tưởng này, như tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái, ý thức tự quản, và sự tôn trọng các giá trị đạo đức truyền thống. Đồng thời, cần hạn chế và khắc phục những yếu tố tiêu cực, như tư tưởng gia trưởng, bảo thủ, cục bộ, và sự phân biệt đối xử. Việc kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc văn hóa dân tộc và những giá trị tiến bộ của nhân loại, là chìa khóa để xây dựng một xã hội Việt Nam phồn vinh và hạnh phúc.

4.1. Phát huy dân chủ ở cơ sở và vai trò của luật pháp

Trong bối cảnh hiện nay, cần phát huy dân chủ ở cơ sở, tạo điều kiện cho người dân tham gia vào việc quản lý và xây dựng cộng đồng. Cần tăng cường vai trò của luật pháp, đảm bảo mọi người đều bình đẳng trước pháp luật, và các quy định pháp luật được thực thi nghiêm minh. Cần xây dựng một hệ thống pháp luật phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương, đồng thời vẫn đảm bảo tính thống nhất và hiệu lực của pháp luật nhà nước.

4.2. Xây dựng nông thôn mới và phát triển kinh tế xã hội

Việc nghiên cứu và vận dụng những giá trị của tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyền có thể góp phần vào việc xây dựng nông thôn mới, phát triển kinh tế - xã hội. Cần phát huy tinh thần tự lực tự cường, huy động sự tham gia của cộng đồng vào các dự án phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội. Cần bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tiếp thu những kiến thức khoa học kỹ thuật hiện đại, để nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân.

4.3. Giáo dục ý thức pháp luật và xây dựng lối sống văn minh

Cần tăng cường công tác giáo dục ý thức pháp luật cho người dân, giúp họ hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật. Cần xây dựng một lối sống văn minh, lịch sự, tôn trọng lẫn nhau, giữ gìn vệ sinh môi trường, và bảo vệ tài sản công cộng. Cần phát huy vai trò của các tổ chức xã hội, như Mặt trận Tổ quốc, Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, trong việc vận động, tuyên truyền và giáo dục pháp luật.

V. Sự Biến Đổi Làng Xã Việt Nam Trong Bối Cảnh Hiện Nay

Sự biến đổi của làng xã Việt Nam là một quá trình phức tạp và đa chiều, chịu tác động của nhiều yếu tố, bao gồm quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đô thị hóa và hội nhập quốc tế. Làng xã không còn là một đơn vị kinh tế tự cung tự cấp khép kín, mà ngày càng hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thị trường. Các giá trị văn hóa truyền thống đang dần bị mai một, nhường chỗ cho những giá trị mới. Tuy nhiên, làng xã vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội của đất nước, là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc.

5.1. Thách thức và cơ hội đối với làng xã trong quá trình hội nhập

Quá trình hội nhập quốc tế mang lại nhiều cơ hội phát triển cho làng xã, nhưng cũng đặt ra không ít thách thức. Làng xã phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ các doanh nghiệp nước ngoài, sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ, và sự du nhập của các giá trị văn hóa ngoại lai. Để tận dụng cơ hội và vượt qua thách thức, làng xã cần đổi mới tư duy, nâng cao năng lực cạnh tranh, và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.

5.2. Vai trò của chính sách nhà nước trong phát triển nông thôn

Vai trò của chính sách nhà nước là vô cùng quan trọng trong việc định hướng và hỗ trợ phát triển nông thôn. Nhà nước cần xây dựng và ban hành các chính sách phù hợp với điều kiện thực tế của từng vùng, từng địa phương, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân phát triển kinh tế, nâng cao đời sống. Chính sách nhà nước cần tập trung vào các lĩnh vực như đầu tư cơ sở hạ tầng, hỗ trợ tín dụng, đào tạo nghề, và bảo tồn văn hóa.

5.3. Hướng tới một mô hình làng xã bền vững và hiện đại

Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một mô hình làng xã bền vững và hiện đại, kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa kinh tế và văn hóa, giữa môi trường và xã hội. Làng xã cần trở thành một cộng đồng văn minh, giàu đẹp, an toàn, và thân thiện với môi trường, là nơi đáng sống cho mọi người.

VI. So Sánh Tư Tưởng Làng Xã Việt Nam Với Các Nước Khác

So sánh tư tưởng chính trị - pháp lý của làng xã Việt Nam với các nước khác cho thấy những điểm tương đồng và khác biệt quan trọng. Nhiều quốc gia châu Á cũng có hệ thống làng xã với những đặc điểm tương tự, như tính tự trị, vai trò của hương ước, và ảnh hưởng của các hệ tư tưởng tôn giáo. Tuy nhiên, mỗi quốc gia có những đặc thù riêng, phản ánh lịch sử, văn hóa, và điều kiện kinh tế - xã hội của mình. Việc so sánh giúp ta hiểu rõ hơn về vị trí và vai trò của làng xã Việt Nam trong bối cảnh khu vực và thế giới.

6.1. Điểm tương đồng và khác biệt với các mô hình làng xã châu Á

Các mô hình làng xã ở châu Á, như làng xã ở Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, đều có những điểm tương đồng và khác biệt so với làng xã Việt Nam. Điểm tương đồng là tính tự trị, vai trò của hương ước, và ảnh hưởng của các hệ tư tưởng tôn giáo. Điểm khác biệt là cấu trúc tổ chức, quyền lực của trưởng làng, và mức độ can thiệp của nhà nước.

6.2. Ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa và toàn cầu hóa

Quá trình đô thị hóa và toàn cầu hóa đã tác động mạnh mẽ đến các mô hình làng xã trên toàn thế giới. Các làng xã ngày càng hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thị trường, chịu sự cạnh tranh gay gắt từ các doanh nghiệp lớn, và đối mặt với sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ. Nhiều làng xã đã mất đi bản sắc văn hóa truyền thống, nhường chỗ cho những giá trị mới.

6.3. Bài học kinh nghiệm và hướng phát triển bền vững

Từ kinh nghiệm phát triển của các làng xã trên thế giới, có thể rút ra những bài học quan trọng cho Việt Nam. Cần bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp, đồng thời tiếp thu những kiến thức khoa học kỹ thuật hiện đại, để xây dựng một mô hình làng xã bền vững và hiện đại, phù hợp với điều kiện thực tế của đất nước.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học “Tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyền và ảnh hưởng của nó đối với xã hội Việt Nam” do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Việt Hương thực hiện tại Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật (thuộc Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Đinh Ngọc Vượng và TS. Thái Vĩnh Thắng, bảo vệ năm 2001, thuộc chuyên ngành Lý luận Nhà nước và Pháp luật (mã số 5.01.01).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Theo số liệu Tổng điều tra dân số năm 1999 được tác giả dẫn chứng, Việt Nam vẫn là một quốc gia nông nghiệp với 76% dân cư là nông dân sinh sống tại nông thôn theo đơn vị tụ cư cơ bản là làng xã. Làng xã cổ truyền lưu giữ các lệ tục và nếp sống bền vững qua nhiều biến cố lịch sử; ngay cả các tầng lớp công nhân hay trí thức phần lớn cũng xuất thân gần từ nông dân và mang dấu ấn nếp sống làng quê.

Trong lịch sử, đời sống chính trị - pháp lý Việt Nam tồn tại đặc thù: trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, dù cách thức tổ chức quyền lực trung ương mang tính độc đoán dựa trên trật tự chỉ huy và phục tùng nghiêm ngặt, làng xã vẫn duy trì vị thế độc lập tương đối với chính quyền nhà nước cấp trên. Giữa nhà nước trung ương và làng xã luôn tồn tại một "độ vênh" giữa "cái chính thống" và "cái phi chính thống". Nhiều chủ trương, chính sách và biện pháp áp đặt của nhà nước trung ương không vào được làng xã, hoặc khi vào đến làng xã đều phải chịu sự "khúc xạ" hay "thẩm thấu".

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định: Trước đây, các học giả thường xem thượng tầng chính trị và tư tưởng chính trị - pháp lý thời kỳ phong kiến - thực dân là yếu tố thuần túy cần xóa bỏ, hoặc chỉ nghiên cứu lồng ghép tản mạn trong lịch sử tư tưởng chung và các nhân vật cá biệt. Hoàn toàn chưa có một công trình chuyên khảo nào trực tiếp, có hệ thống lấy tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyền làm đối tượng nghiên cứu trung tâm để giải mã hành vi chính trị - pháp lý của người nông dân và cấu trúc quyền lực xã hội truyền thống.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định 4 mục tiêu nghiên cứu cụ thể được đánh số trong văn bản:

1. Tìm hiểu bối cảnh lịch sử, cơ sở kinh tế - xã hội hay là những tác nhân trực tiếp của tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyền Việt Nam.
2. Dựng lại đặc điểm, các bộ phận cấu thành, nội dung và những biểu hiện cụ thể của tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyền, chỉ ra những tác động, ảnh hưởng của nó đối với làng xã, với người nông dân và với đời sống chính trị - pháp lý của đất nước.
3. Đưa ra một số ý kiến về việc kế thừa và phát huy những giá trị tích cực, hạn chế và khắc phục những tàn dư tiêu cực của tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyền đáp ứng những đòi hỏi của quá trình thống nhất nhận thức, phát huy dân chủ, lành mạnh hóa các quan hệ chính trị - pháp lý, nâng cao vai trò của Nhà nước và pháp luật, góp phần xây dựng nông thôn mới trong điều kiện công nghiệp hóa và hiện đại hóa hiện nay.
4. Từ kết quả của những mục đích trên, luận án góp thêm cơ sở cho việc nghiên cứu tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyền; đồng thời, xây dựng hướng tiếp cận cho lĩnh vực nghiên cứu này.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Những quan niệm ở làng xã về quyền lực, quyền lực nhà nước và pháp luật (tập trung vào cách thức tổ chức, thực hiện quyền lực; vai trò, giá trị và phạm vi điều chỉnh của pháp luật trong tương quan với các công cụ điều chỉnh xã hội khác như hương ước, lệ tục, dư luận cộng đồng).
• Phạm vi không gian: Tập trung vào các làng xã vùng đồng bằng Bắc Bộ – cái nôi phát tích và là nơi thể hiện đậm đặc, điển hình nhất những đặc trưng cấu trúc kinh tế - xã hội, văn hóa của làng Việt cổ truyền.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát làng xã người Việt từ cội nguồn lịch sử trước khi hình thành Nhà nước Văn Lang - Âu Lạc cho đến trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, thời điểm làng xã còn bảo lưu cấu trúc tế bào xã hội truyền thống phương Đông trước khi các chính sách cải cách dân chủ nhân dân làm biến đổi toàn diện.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả hệ thống hóa các công trình nghiên cứu đi trước thành ba nhóm tư liệu chính:

Nhóm 1: Nghiên cứu về lịch sử tư tưởng Việt Nam

Điểm lại các công trình tiêu biểu như: Sự phát triển của hệ tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám (Tập I - 1973, Tập II - 1975) của Trần Văn Giàu; Lịch sử tư tưởng Việt Nam (Tập I - 1993) và Nho giáo tại Việt Nam (1994) của Viện Triết học; Nho giáo xưa và nay (1995) của Vũ Khiêu; chuyên đề Lịch sử tư tưởng chính trị Việt Nam trong giáo trình Chính trị học của Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (1998); Một số vấn đề về Nho giáo Việt Nam do Phan Đại Doãn chủ biên (1999); bài viết Hệ tư tưởng Nguyễn của Nguyễn Duy Hinh (1989); Tìm hiểu tư tưởng dân chủ nông dân thông qua phong trào đấu tranh của nông dân Việt Nam thời trung đại của Võ Xuân Đàn (1998); Sự tiếp nhận các giá trị pháp lý phương Đông và phương Tây đối với sự phát triển của các tư tưởng pháp lý Việt Nam của Đào Trí Úc và Lê Minh Thông (1999); luận án tiến sĩ của Đỗ Thị Hòa Hới về tư tưởng dân chủ của Phan Châu Trinh (1996); luận văn thạc sĩ của Đặng Thanh Xuân về tư tưởng lập hiến trước Hiến pháp 1946 (1996).

Nhóm 2: Nghiên cứu về làng xã và văn hóa nông thôn

Gồm các công trình: Nông thôn Việt Nam trong lịch sử (Tập I - 1977, Tập II - 1978) và Nông dân và nông thôn Việt Nam thời cận đại (Tập I - 1990, Tập II - 1991) của Viện Sử học; Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở Bắc Bộ của Trần Từ (1984); Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (1990); Làng Việt Nam - một số vấn đề kinh tế - xã hội của Phan Đại Doãn (1992); Tâm lý cộng đồng làng và di sản của Đỗ Long và Trịnh Thiệp (1995); Lệ làng phép nước (1985), Hương ước và quản lý làng xã (1998), bài viết về "lão quyền" (1983) của Bùi Xuân Đính; Về hương ước lệ làng của Lê Đức Tiết (1998); Tập quán quản lý và phân phối ruộng đất của làng xã và các chính sách ruộng đất trong lịch sử Việt Nam của Vũ Minh Giang (1993); “Dân chủ” làng xã - những vấn đề đặt ra cần nghiên cứu của Nguyễn Đăng Dung (1998).

Nhóm 3: Nghiên cứu về lịch sử Nhà nước và Pháp luật

Gồm đề tài cấp Nhà nước KX.05-03 về Lịch sử và hiện trạng hệ thống chính trị ở Việt Nam; công trình Luật và xã hội Việt Nam thế kỷ XV - XVIII của Insun Yu (1994); Nghiên cứu về hệ thống pháp luật Việt Nam thế kỷ 15 - thế kỷ 18 của Phan Đăng Thanh và Trương Thị Hòa (1994); Mấy vấn đề về quản lý Nhà nước và củng cố pháp quyền trong lịch sử của nhóm tác giả Nguyễn Phan Quang, Phan Đăng Thanh, Trương Thị Hòa... (1995); Cải cách hành chính dưới triều Minh Mệnh của Nguyễn Minh Tường (1996); Văn hóa chính trị Việt Nam - truyền thống và hiện đại của Nguyễn Hồng Phong (1997); các bài nghiên cứu trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử và Tạp chí Nhà nước và Pháp luật của Văn Tạo (1991), Nguyễn Tài Thư (1993), Phạm Điềm (1993), Vũ Minh Giang (1993), Nguyễn Danh Phiệt (1993).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tác giả nhận định: Các công trình nêu trên đã đặt nền móng tư liệu nhưng tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyền chưa được xem là đối tượng độc lập. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu dừng lại ở lịch sử thiết chế, dân tộc học hoặc hệ tư tưởng Nho giáo của tầng lớp thống trị. Luận án chọn giải quyết khoảng trống này bằng cách dựng lại toàn diện diện mạo, kết cấu nội sinh - ngoại sinh và tác động hai mặt của tư tưởng chính trị - pháp lý cấp cơ sở làng xã.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khái niệm trung tâm

• Cơ sở lý luận nền tảng: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử mác-xít, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước và pháp luật.
• Khái niệm "Tư tưởng chính trị - pháp lý": Luận án định nghĩa đây là tổng thể những quan niệm của con người về quyền lực, quyền lực nhà nước và pháp luật, thể hiện cách thức giải quyết mối quan hệ lợi ích giữa các giai cấp, tầng lớp, cộng đồng; hình thành do nhận thức về môi trường xã hội và thể hiện qua học thuyết, các thiết chế thực tế hoặc các khuôn mẫu ứng xử thực tiễn.
• Phân định bộ phận tư tưởng: Luận án chia tư tưởng chính trị - pháp lý thành hai bộ phận:
  1. Chính thống: Hệ tư tưởng của giai cấp cầm quyền (tiêu biểu là Nho giáo), mang tính hệ thống, lý luận, được nhà nước truyền bá và bảo vệ bằng thiết chế công quyền.
  2. Phi chính thống: Tư tưởng của quần chúng lao động làng xã, nảy sinh từ đời sống cộng cư, ít mang tính lý luận trừu tượng nhưng thể hiện sống động qua tục lệ, hương ước, ca dao, tập quán ứng xử.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp luận chung: Nguyên tắc lịch sử - cụ thể, phương pháp tiếp cận hệ thống và phân tích biện chứng mối liên hệ giữa cơ sở hạ tầng kinh tế làng xã và kiến trúc thượng tầng chính trị - pháp lý.
• Phương pháp chuyên ngành và liên ngành: Phương pháp phân tích - tổng hợp văn bản quy phạm và tư liệu lịch sử, quy nạp - diễn dịch, luật học so sánh (so sánh cổ luật Việt Nam như bộ luật Hồng Đức, bộ luật Gia Long, Quốc triều Khám tụng điều lệ với cổ luật Trung Hoa), cùng các phương pháp xã hội học lịch sử, dân tộc học và khảo sát điền dã.

Nguồn tư liệu và dữ liệu thực tế

• Khảo sát 3.646 bản hương ước cải lương vùng đồng bằng Bắc Bộ lưu giữ tại Viện Thông tin Khoa học Xã hội.
• Tư liệu thần tích, thần phả, địa bạ, văn bia đình làng.
• Khảo sát thực tế cơ cấu làng xã tại 7 huyện thuộc châu thổ Bắc Bộ: Hoài Đức, Đan Phượng, Quốc Oai, Thạch Thất (tỉnh Hà Tây cũ); Thanh Trì, Gia Lâm (Hà Nội); Tiên Sơn (Bắc Ninh).
• Dữ liệu địa lý hành chính 11 huyện xứ Kinh Bắc từ công trình của nhà dân tộc học Nguyễn Văn Huyên.
• Các văn bản pháp luật cổ: Bộ luật Hồng Đức (thế kỷ XV), Bộ luật Gia Long (thế kỷ XIX), Quốc triều Khám tụng điều lệ (thời Lê).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyền: nhận diện từ khía cạnh lịch sử

Chương 1 làm rõ các tiền đề lịch sử, kinh tế, xã hội quy định sự hình thành tư tưởng chính trị - pháp lý làng xã:

1. Khái niệm và cấu trúc tư tưởng: Luận giải sự khác biệt giữa tâm lý xã hội (tự phát, cảm tính) và tư tưởng (khái quát hóa nhận thức). Ở làng xã cổ truyền không tồn tại một "hệ tư tưởng" lý luận thành văn độc lập mà tồn tại các quan niệm chính trị - pháp lý gắn liền với thực tiễn trị an và tự quản.
2. Quy luật kết hợp nội sinh - ngoại sinh: Lịch sử tư tưởng chính trị - pháp lý Việt Nam tiếp nhận các học thuyết ngoại sinh (Nho giáo, pháp luật phong kiến Trung Hoa, tư tưởng tư sản phương Tây, chủ nghĩa Mác - Lênin). Khi thâm nhập vào Việt Nam, các yếu tố này đều trải qua quá trình "khúc xạ", "Việt Nam hóa" và đặc biệt là "làng xã hóa" để dung hợp với nền tảng nội sinh (tính cộng đồng, truyền thống tự quản, khoan dân, nhân nghĩa). Minh chứng rõ nét là cổ luật Việt Nam (bộ luật Hồng Đức) vừa tiếp thu mô hình Trung Hoa (Ngũ hình, Thập ác, Bát nghị) vừa bảo lưu tính đặc thù bản địa: bảo vệ quyền lợi kinh tế của phụ nữ, phân định luật nội dung và luật thủ tục, và ban hành riêng bộ luật tố tụng Quốc triều Khám tụng điều lệ.
3. Đặc điểm kinh tế - xã hội làng xã cổ truyền:
   • Kết cấu hành chính "nhất xã nhất thôn": Tác giả chứng minh phần lớn làng ở đồng bằng Bắc Bộ đồng thời là một xã hành chính, tạo nên sự đồng nhất giữa đơn vị tụ cư tự nhiên và đơn vị hành chính cơ sở.

Quy mô kết cấu xã tại 11 huyện Kinh Bắc	Tỷ lệ phần trăm (%)
Nhất xã nhất thôn (xã gồm 1 làng)	74,18%
Nhất xã nhị thôn (xã gồm 2 làng)	14,00%
Nhất xã tam thôn (xã gồm 3 làng)	8,10%
Xã từ 4 thôn/làng trở lên	5,72%

• Tính chất công xã nông thôn và kinh tế tiểu nông: Lãnh thổ cư trú ổn định; kinh tế mang nặng tính tự cấp tự túc ("tự đủ tự sinh"). Chế độ sở hữu đất đai mang tính nhị nguyên: đan xen giữa sở hữu tối cao của nhà nước/sở hữu chung của làng xã và sở hữu tư nhân tiểu nông phân tán. Ruộng đất công chiếm khoảng 25% diện tích canh tác đồng bằng Bắc Bộ trước Cải cách ruộng đất (1955 - 1957), phục vụ chủ yếu cho việc công dịch hành chính và tế tự thần làng.
• Phân hóa giai cấp không triệt để: Ranh giới giữa 5 thành phần (Địa chủ - Bần nông, Phú nông - Cố nông, Trung nông) không sâu sắc, có sự nương tựa lẫn nhau trong sinh hoạt cộng đồng.
• Quá trình hành chính hóa và phong kiến hóa làng xã qua các thời kỳ lịch sử:

Thời kỳ / Triều đại	Quy định hành chính và chức danh quản lý làng xã
Thời thuộc Đường (Năm 621)	An Nam đại tổng quản Khâu Hoa đặt Hương và Xã: Tiểu hương (70-150 hộ), Đại hương (160-540 hộ); Tiểu xã (10 đến dưới 40 hộ), Đại xã (40-60 hộ).
Đầu thế kỷ X (Họ Khúc)	Đặt Chánh lệnh trưởng và Tá lệnh trưởng quản lý xã theo chủ trương bình quân thuế ruộng, bãi bỏ lực dịch, lập sổ hộ khẩu.
Thời Lý (1009 - 1225)	Lập cấp Thôn theo mô hình Tống; quy định 3 nhà lập thành 1 bảo để tương trợ và kiểm soát an ninh.
Thời Trần	Cử quan lại quản lý xã: Đại tư xã (quan từ ngũ phẩm trở lên), Tiểu tư xã (lục phẩm trở xuống) cùng Xã chính, Xã sử, Xã giám quản lý hộ tịch, thuế khóa.
Thời Lê Thái Tổ (Năm 1428)	Phân cấp xã theo số đinh: Xã nhỏ (10-49 đinh) cử 1 xã quan; Xã vừa (80-99 đinh) cử 2 xã quan; Xã lớn (từ 100 đinh trở lên) cử 3 xã quan.
Thời Lê Thánh Tông (Năm 1466, 1483, 1488, 1496)	Năm 1466: Đổi Xã quan thành Xã trưởng do dân làng trực tiếp bầu. Năm 1483: Quy định tiêu chuẩn (lương gia đệ tử từ 30 tuổi, biết chữ, có hạnh kiểm) và định mức (xã >500 hộ đặt 5 xã trưởng; 300-500 hộ đặt 4; 100-300 hộ đặt 2; <100 hộ đặt 1). Năm 1488, 1496: Cấm anh em ruột, chú bác, cô cậu, thông gia cùng làm xã trưởng trong một xã.

Chương 2: Nội dung cơ bản của tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyền

Chương này phân tích các trụ cột tư tưởng cốt lõi chi phối đời sống làng xã:

1. Tư tưởng tự quản, tự trị làng xã: Xuất phát từ nhu cầu liên kết chống thiên tai, trị thủy và tự vệ, làng xã hình thành cơ chế tự quản hoàn chỉnh. Bộ máy quản lý gồm hai nhánh: Hội đồng kỳ mục (đại diện cho lệ làng, duy trì tục lệ và trật tự nội bộ) và bộ máy chức dịch đứng đầu là Lý trưởng (đại diện cho nhà nước thực hiện nghĩa vụ thuế, lao dịch, binh dịch). Tinh thần tự trị thể hiện qua hệ thống hương ước (khoán ước), bảo vệ quyền lợi cục bộ của dân làng trước sự can thiệp từ bên ngoài.
2. Tư tưởng "Phép vua thua lệ làng": Luận án giải thích đây không phải sự phủ định quyền lực nhà nước hay thái độ phản loạn vô chính phủ, mà là biểu hiện của ranh giới quyền lực: nhà nước quản lý làng xã về mặt tổng thể (thuế đinh, thuế điền, lính tráng), còn các quan hệ nội bộ cụ thể (phân chia ruộng công, trật tự ngôi thứ, cưới xin, ma chay, phạt vạ) do lệ làng chi phối. Lệ làng là sự cụ thể hóa, bổ sung hoặc "khúc xạ" pháp luật của triều đình cho phù hợp với tập quán địa phương.
3. Tư tưởng coi trọng đạo đức, thuần phong mỹ tục, lão quyền và tộc quyền: Làng xã quản lý bằng dư luận xã hội, đạo lý và danh dự nhiều hơn bằng sự cưỡng chế thuần túy. "Lão quyền" (tôn trọng người cao tuổi, bậc cao niên trong hội đồng kỳ mục) và "tộc quyền" (quyền lực của trưởng họ, gia tộc) giữ vai trò then chốt trong việc hòa giải tranh chấp và duy trì luân thường đạo lý, hòa quyện với các chuẩn mực Nho giáo được bình dân hóa.

Chương 3: Các chiều tác động của tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyền đối với xã hội Việt Nam

Chương 3 luận giải các tác động lịch sử và kiến nghị giải pháp cho thời kỳ đổi mới:

1. Tác động trong xã hội truyền thống:
   • Mặt tích cực: Cố kết cộng đồng vững chắc, tạo sức mạnh đề kháng chống lại các âm mưu đồng hóa văn hóa của phong kiến ngoại bang; duy trì trật tự trị an cơ sở mà không đòi hỏi bộ máy nhà nước trung ương quá cồng kềnh; phát huy tinh thần tương thân tương ái, tương trợ sản xuất.
   • Mặt tiêu cực: Tạo tâm lý cục bộ, tư tưởng bè phái ("trống làng nào làng nấy đánh, thánh làng nào làng nấy thờ"), bảo thủ, trì trệ, kìm hãm tự do cá nhân; tạo nên sức cản đối với việc thực thi pháp luật thống nhất của quốc gia.
2. Thực trạng tác động trong xã hội đương đại:
   • Tàn dư tâm lý làng xã dẫn đến thói quen nể nang, coi trọng "tình" hơn "lý", tùy tiện vi phạm pháp luật, óc cục bộ địa phương, hiện tượng dòng họ chi phối chính quyền cơ sở, cản trở việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
   • Mặt tích cực như tinh thần đoàn kết thôn xóm, ý thức tự quản trong việc giữ gìn an ninh trật tự, xây dựng đời sống văn hóa mới ở khu dân cư vẫn là nguồn lực xã hội quan trọng.
3. Phương hướng và giải pháp:
   • Thống nhất nhận thức lý luận: Xác định rõ mối quan hệ tương tác giữa pháp luật nhà nước và hương ước/quy ước làng xã; bảo đảm nguyên tắc tối thượng của Hiến pháp và pháp luật nhưng không triệt tiêu tính tự quản lành mạnh của cộng đồng.
   • Xây dựng và hoàn thiện hương ước, quy ước thôn văn hóa mới: Tiến hành rà soát, chuẩn hóa các bản quy ước làng xã; kiên quyết loại bỏ các hủ tục, lệ tục trái pháp luật; chỉ đưa vào hương ước mới các quy phạm đạo đức, thuần phong mỹ tục và biện pháp tự quản văn minh.
   • Tăng cường pháp chế và phát huy dân chủ cơ sở: Đẩy mạnh thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở; nâng cao năng lực của cán bộ hành chính cấp xã/thôn; tổ chức tuyên truyền, giáo dục pháp luật phù hợp với tâm lý tiếp nhận của cư dân nông thôn; đổi mới quản lý kinh tế - xã hội nông thôn gắn với công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp khoa học mới về mặt lý luận và thực tiễn:

• Hệ thống hóa nguồn tài liệu: Tổng hợp và xử lý khối lượng tư liệu lịch sử, pháp lý, hương ước và số liệu khảo sát thực địa phong phú liên quan đến tư tưởng chính trị - pháp lý làng xã cổ truyền của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ.
• Khẳng định sự tồn tại và dựng lại diện mạo tư tưởng: Luận giải một cách khoa học về sự hiện diện khách quan của tư tưởng chính trị - pháp lý phi chính thống ở làng xã, làm rõ cấu trúc nội dung (tự quản, phép vua thua lệ làng, lão quyền, tộc quyền) và cơ chế vận hành của nó trong mối tương tác với quyền lực nhà nước trung ương.
• Làm rõ tính hai mặt của di sản tư tưởng: Phân tích toàn diện cả giá trị tích cực (cố kết cộng đồng, bảo vệ bản sắc văn hóa) lẫn mặt tiêu cực (cục bộ, địa phương chủ nghĩa, bảo thủ, xem nhẹ pháp luật).
• Cung cấp cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách: Đề xuất hệ thống quan điểm, giải pháp thực tiễn nhằm kết hợp hài hòa giữa quản lý bằng pháp luật với phát huy vai trò tự quản của hương ước mới, phục vụ công cuộc xây dựng nông thôn mới và tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn địa bàn khảo sát trọng tâm ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, chưa mở rộng so sánh sâu rộng với cấu trúc làng xã Trung Bộ, Nam Bộ (nơi có điều kiện lịch sử khai phá và tính chất sở hữu ruộng đất khác biệt) hoặc các buôn, bản, plơi của đồng bào các dân tộc thiểu số; phạm vi thời gian cổ truyền tập trung trước năm 1945.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh liên vùng về văn hóa chính trị - pháp lý nông thôn (Bắc Bộ - Trung Bộ - Nam Bộ); theo dõi và đánh giá sâu hơn sự chuyển hóa của các quy ước thôn/làng trong quá trình đô thị hóa nhanh chóng và xây dựng nông thôn mới hiện nay.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu và giảng dạy: Là tài liệu chuyên khảo cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, Lịch sử Việt Nam, Xã hội học pháp luật, Dân tộc học và Văn hóa học.
• Đối với cán bộ quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ lịch sử - pháp lý thực tiễn cho các cơ quan làm công tác tư pháp, nội vụ, quản lý văn hóa cơ sở trong việc chỉ đạo soạn thảo, thẩm định hương ước, quy ước thôn làng, thực hiện Quy chế dân chủ ở xã/phường/thị trấn và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm "Tư tưởng chính trị - pháp lý" trong luận án được hiểu như thế nào?

Theo luận án, tư tưởng chính trị - pháp lý là hệ thống những quan niệm của con người về quyền lực, quyền lực nhà nước và pháp luật, thể hiện cách thức giải quyết mối quan hệ lợi ích giữa các giai cấp, nhóm xã hội và dân tộc; được hình thành từ nhận thức thực tiễn và tồn tại dưới dạng học thuyết lý luận chính thống hoặc các quan niệm, khuôn mẫu ứng xử thực tế phi chính thống ở cộng đồng cư dân.

2. Số liệu khảo sát trong luận án chứng minh điều gì về kết cấu "nhất xã nhất thôn" ở đồng bằng Bắc Bộ?

Luận án dẫn chứng khảo sát 3.646 bản hương ước cải lương (trên 70% có dấu của Hội đồng kỳ mục và Lý trưởng cùng một tên làng/xã), số liệu của Pierre Gourou (7.039 làng và 7.000 xã), và thống kê của Nguyễn Văn Huyên tại 11 huyện Kinh Bắc (loại hình xã gồm 1 làng chiếm 74,18%). Các dữ liệu này khẳng định tại đồng bằng Bắc Bộ, đại đa số mỗi làng cư trú tự nhiên đồng thời là một xã hành chính cơ sở.

3. Tại sao luận án khẳng định sở hữu ruộng đất làng xã cổ truyền mang tính "nhị nguyên"?

Bởi vì trong làng xã cổ truyền tồn tại song song hai chế độ sở hữu: chế độ sở hữu tối cao của nhà nước/sở hữu chung của làng xã (ruộng đất công, chiếm khoảng 25% diện tích canh tác đồng bằng Bắc Bộ trước Cải cách ruộng đất) định kỳ chia cho dân đinh cày cấy để nộp tô thuế, và chế độ tư hữu ruộng đất tiểu nông phân tán, manh mún của từng hộ gia đình.

4. Triều vua Lê Thánh Tông đã ban hành những chính sách hành chính cụ thể nào để quản lý làng xã?

Năm 1466, Lê Thánh Tông đổi chức Xã quan (do nhà nước bổ nhiệm) thành Xã trưởng do dân làng trực tiếp bầu. Năm 1483, ban hành sắc dụ quy định tiêu chuẩn xã trưởng (lương gia đệ tử từ 30 tuổi trở lên, biết chữ, có hạnh kiểm) và số lượng xã trưởng theo quy mô hộ (>500 hộ đặt 5 người, 300-500 hộ đặt 4 người, 100-300 hộ đặt 2 người, <100 hộ đặt 1 người). Năm 1488 và 1496, ban hành luật cấm người có quan hệ thân tộc, thông gia cùng làm xã trưởng trong một xã.

5. Luận án lý giải câu tục ngữ "Phép vua thua lệ làng" dưới góc độ pháp lý như thế nào?

Luận án khẳng định câu tục ngữ này không phản ánh tư tưởng đối kháng chống lại quyền lực nhà nước, mà phản ánh sự phân định và giới hạn phạm vi điều chỉnh: pháp luật của nhà nước quản lý các nghĩa vụ công cộng vĩ mô (thuế khóa, quân dịch, lao dịch), còn lệ làng và hương ước quản lý chi tiết các quan hệ nội bộ mang tính đặc thù của cộng đồng cư dân.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Thị Việt Hương là công trình khoa học chuyên khảo đầu tiên nghiên cứu có hệ thống về tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyền người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Luận án đã làm sáng tỏ cơ sở kinh tế - xã hội, cấu trúc nội dung tự quản, lệ tục và quy luật kết hợp giữa yếu tố nội sinh với ngoại sinh trong lịch sử tư tưởng dân tộc. Các phân tích về tác động hai mặt của di sản làng xã cung cấp cơ sở thực tiễn phục vụ việc hoàn thiện pháp chế, xây dựng quy ước văn hóa thôn làng và quản lý nông thôn mới trong thời kỳ đổi mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tự tưởng chính trị - phái lý ở lang xã cổ truyền: nhận diện từ khía cạnh lịch xử. Chương 2: Nội dung cơ bản của tt tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã CỔ truyền. Chương 3: Các chiều tác dong của túc tưởng chính wi- pháp lý ở làng xã cổ truyền đối với xd hột Việt Nam, CHƯƠNG | TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - PHÁP LÝ Ở LANG XÃ CỔ TRUYỀN : NHẬN DIEN TỪ KHÍA CANH LICH SỬ Đường như nhiều người đã dé dat, thậm chí hoài nghĩ khi nói về “tu tưởng chính trị - pháp ly” ở những đơn vị xã hội nhỏ Đề và mang tính tượng dot biệt lap như các làng xã cẾ truyền của người Việt. Khi ban về các làng xã trước Cách mang Tháng “Tấm, người ta thường ít nói den dời sống chính trị - pháp ly của nó vì cho rằng nó ít “sôi động” hay biểu hiện không rõ, có chang chỉ là từ dan cư dó xuất hiện các khuynh hướng chính trị của các tầng lớp, dang phát va những biểu hiện rõ hon của khía cạnh “tâm lý chính ui”.

Thật ra, sẽ khó nói đến “tự tưởng chính trị - pháp lý” ở làng xã cổ truyền Việt Nam nếu chúng ta cứng nhắc đồng nhất những yếu tố tự tưởng, những quan niệm chính trị - pháp lý don lẻ với hệ tu tưởng chính trị ; pháp lý. Trong điều kiện của xã hội Việt Nam truyền thống, không thể có mot hệ tự tưởng chính trị- pháp lý ở làng xã cổ truyền, hiểu theo nghĩa là tổng thể những quan niệm thể hiện trình độ tự giác cao về lợi ích và được biểu hiện tập trung thành hệ thống dưới hình thức lý luận. Tuy nhiên, toàn bộ cấu trúc chính trị - phap lý doc đáo của làng xã, mối quan hệ đặc biệt của làng xã với Nhà nước trung ương, cũng như trạng thái tâm lý và tập quán chính ti riêng biệt của cư dân làng xã. đã cho phép nhận dinh về sự tổn tại của những quan niệm chính ti - pháp lý nhất định ở làng xã.

Vấn để đặt ra là phải căn cứ vào những hiểu biết chung về khái niệm “tư tưởng chính trị - pháp lý”, vào đặc điểm lịch sử của môi trường hình thành và tồn tại “tư tưởng chính trị - pháp lý ở làng xã cổ truyén” để khẳng dịnh sự tổn tại thực tế và nhận diện những dac thù của bộ phận tự tưởng đó. NHAN THÚU CHUNG VỀ “TU TUỐNG CHÍNH TRỊ - PHÁP LY” Để nhận diện tu tưởng chính trị - pháp ly ở làng xã cổ Wuyén Việt Nam, trước hết cần có những hiểu biết nhất định về khái niệm “Tư tưởng chính trị - pháp ly". Đây không chỉ là vấn đề giải thích ngữ nghĩa của thuật ngũ - vốn rất cần phải lầm sáng tỏ - mà quan trọng hơn là có giat thích 16 dược nội hàm khai niệm trên mới có thể xác định chính xác dược phạm vi và nội dung của vấn đề dang dé cap. Từ trước đến nay, trong Khoa học pháp lý chưa tồn tại một định nghĩa thống nhất về tự tưởng chính tị - pháp lý.

Tuy nhiên, "ae tưởng chính trị - pháp lý" là một khát niệm phép gdm ba thành tố: tư thông, chính trị, pháp ly và nếu xết riêng từng thành tố thì tuỳ góc dộ nghiên cứu ma phạm vi và nội hầm của chúng cũng đã dược xác dịnh rõ. Vì vậy, để có thể dưa ra một cách hiểu chung về "tư tưởng chính Gi - pháp by" cần lựa chọn một phạm vi thích hợp cho từng thành tố khi dem ghép nó vào nội dung của một khái niệm tổng hop. Trước hết, là “ae tưởng”. Day là một từ [lán - Việt và là từ phép đồng dang.

Tư(_ ) là suy ngữ, ý ngữ; Tưởng (+) là nhớ lại, ghỉ nhớ. Như vậy, theo cách giải nghĩa nay, tu tưởng là suy nghĩ và ghỉ nhớ lại. : Trên thực tế, xuất phát từ những góc độ khác nhau, đã có nhiều cách định nghĩa khác nhau về “te dng”, những theo cách hiểu phổ biến nhất- căn cứ vào những dặc điểm cơ bản nhất và chung nhất - thì có thể hiểu nội ham khái niệm “ne 06đởng” như sau; - Là những quan niệm hình thành do kết quả nhận thức bằng trí giác của con người về thế giới tự nhiên và xã hội. - Phụ thuộc hay được quy định bởi diều Kiện sinh hoạt vật chất của xã hội, phan ánh tổn tại xã hội, nhưng có tác dộng trở lại xã hội và Wong nhiều trường hợp còn di trước, định hướng sự phát triển của xã hội.

Trong chừng mực t NÔI ` WA NO PHÒNG L- i b2 ae TRUONG TIA IV nhất định, tự tưởng còn phụ thuộc vào phẩm chat và năng lực nhận thức của chủ thể mang tư tưởng đó. Từ nội ham xác dịnh như trên, có thể thấy nội dung, chủ thể cũng như Hình thức biểu hiện của tự tưởng rất da dang. ‘Tuy thuộc vào lĩnh vực nhận thức, dáp ứng yêu cầu nắm bat thế giới tự nhiên và xã hội của con người thì tự tưởng bao hầm các nội dung: tự tưởng triết học, từ tưởng văn hoá, tư tưởng kinh tế, tu tưởng tôn giáo, tự tưởng chính trị, tư tưởng pháp luật. Tuy thuộc vào kha năng nhận thức và nhủ cầu lợi ích thì chủ thể của tư tưởng có thể là một cá nhân, một nhóm xã hội, một giai cấp, một cộng đồng dân cư, một dâu Lộc hay một quốc gia.

Ngoài ra, tuỳ thuộc vào mức độ khái quát của nhận ae thức -và những hoàn cảnh cụ thé khác, tu tưởng được biểu hiện ra bên ngoài ` dưới những hình thúc rất khác nhau: có thể là một học thuyết chính trị - xã hội, có thể là những chủ trương, chính sách, dường lối, pháp luật, có thể chỉ là >3 “ha nhận định, phát biểu riêng lẻ, thậm chí có thể thể hiện qua mô hình tổ ~, ‹h+ Pa ` j `. a Hanh động cụ the hay thé ứng xử Gong những hoàn cảnh pho biển. = vẽ Để lầm rõ thêm: khái niệm “ae tưởng”, cần di dến sự phan dịnH nó với c.— 5 ae 2 NGA hake es Pps aa hy vE‹ tức» ; &ácghm trù khác có môi liên hệ gan gũi như: Vain lý ad hội và hệ tự tưởng, —— Tư tưởng và (âm lý xã hội có mối liên hệ chặt chế với nhau vì dều có nguồn gốc chung là tốn tại xã hội nhưng chúng là hai phạm: trù có sự khác nhau ở cấp độ của sự nhận thức xã hội. Tam lý xf hội là bộ phan của ý thức xã hội thông thường, bao gồm toàn bộ những tình cảm, tâm trạng, ý thích, xúc cảm, thói quen.

của con người được hình thành một cách tự phát dưới ảnh hưởng trực tiếp của những điều kiện sinh sống hàng ngày. Do vậy, tâm lý xã hội rất nhay cam, da dang, phức tạp và mang tính dé "lây lan". Không phần ánh trực tiếp như tâm lý, tu tưởng là sự tập hợp và khái quát ở mức độ cao hờn những hiểu biết xã hội, nâng nó lên thành quan niệm, quan điểm thong qua từ duy của con người, Vì thế sự hình thành và phát triển.của tự tưởng bao giờ cũng gắn với những diều kiện về lợi ích và về Gi thức nhất dịnh. Tư tưởng cũng không đồng nhất với hệ từ tuông, Theo cách liểu phổ biến, hệ tư tưởng là những quan điểm, tự tưởng, trải qua quá trình hoạt doug lich cực của tự duy con người đã dược hệ thống hóa, Khái quất hoa thành lý luận, thành các học thuyết chính tị - xã hội, phan ánh lợi ích của một giai cấp nhất dinh và được truyền bá nhằm pay ảnh hưởng tới các giai cấp, các nhóih xã hội khác.

Nhu vay, tu tưởng có thể dược xem là bộ phận cấu thành của hệ tư tưởng khi nó nằm trong một tổng thể thống nhất có cấu trúc hệ thống các quan niệm phan ánh những lợi ích chung của mot giai cấp nhất dịnh. Xét từ góc do này, mỗi tư tưởng được xem là những biểu hiện cụ thể của hệ tư tưởng. Sony từ phương diện khác, mỗi tư tưởng cụ thể thường mang dam dấu ấn của chủ thể mang tự tưởng cũng như của hoàn cảnh nảy sinh và nuôi dưỡng từ tưởng đó và có thé dứng dộc lập với hệ tu tưởng. Về khái niệm “chính wi", trong lịch sử đã xuất hiện và tồn tại những cách giải thích ở những phạm vi rộng, hẹp khác nhau, tuỳ theo sự nhấn mạnh dấu hiệu đặc trưng ban chất - giai cấp và quan hệ giải cấp hoặc bd qua nó, tuyệt đối hóa ý nghĩa khách quan, tự nhiên của sự tồn tại của chính trị, hay nghiêng về nhấn mạnh nội dung, giá ti và chức năng xã hội chung của chính tri.

Thực ra, một quan niệm ding đắn về chính trị doi hỏi phải loại bỏ tính biệt phái, loại bỏ sự tuyệt dối hóa những khía cạnh, đặc trưng khác nhan của chính trị. Mọi hiểu biết phổ thông đều cho thấy: trong đời sống xã hội, chính trị là lĩnh vục riêng, phúc tạp, một tổng thể những quan hệ, hiện tượng, sự kiện hết sức phong phú, da dạng về cả nội dung và hình thức, song nằm sâu trong ban chất của tất cả những quan hệ, sự kiện, hiện tượng tưởng chừng rất khác biệt ấy có một đặc trưng chung quy định nên tính chất chính trị của chúng, Đó là sự phan ánh quan hệ giữa các giải cấp, các dan tộc, các nhóm xã hội có những lợi ích khác nhau, trong đó trước hét và cơ bản là lợi ích kinh tế, Nếu chúng ta itu tượng hóa mọi hình thức biểu hiện cụ thể thì có thể thấy, chính tri - đó là L9 quan hệ về lợi ích giữa các giai cấp, các nhóm: xã hội, các quốc gia, dân tộc. Quan hệ này, với môi xã hội thường dược giải quyết cơ ban thông qua việc sử dụng quyền lực. Vì vậy - một cách đầy di hou - chính ui được hiểu là việc tổ chức và sử dụng quyền lực dé giải quyết các quan hệ lợi ích.

Các vấn dé xã hội sẽ trở thành vấn đề chính trị nếu như việc giải quyết nó trực tiếp hay gián tiếp gan với lợi ích giai cấp, với vấn dé sử dụng quyền lực. Trong thực tế lịch sử, quyền lực chính Gi dược biểu hiện trong pham vi quyển lực Nhà nước và ca ngoài phạm vi quyền lục Nhà nước. Tuy nhiên, khả năng chỉ phối, can thiệp đến các quan hệ lợi ích của quyền lực Nhà nước là rất lớn.