Tư Duy Hướng Biển Của Các Nhà Cải Cách Việt Nam Nửa Cuối Thế Kỷ XIX

Việt Nam, với bờ biển dài hơn 3.000 km, từ lâu đã có mối liên hệ mật thiết với biển. 112 trang · Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn · 2013.

• Tác giả: Lương Thụy Lan Hương
• Trường học: Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Lịch sử
• Đề tài: Tư Duy Hướng Biển Của Các Nhà Cải Cách Việt Nam Nửa Cuối Thế Kỷ XIX
• Loại tài liệu: khóa luận
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TƯ DUY BIỂN CỦA NGƯỜI VIỆT NAM VÀ CHÍNH SÁCH BIỂN CỦA TRIỀU NGUYỄN TRƯỚC KHI THỰC DÂN PHÁP XÂM LƯỢC
• 1.1. Tư duy biển của người Việt trước thế kỷ XIX
• 1.2. Tư duy biển của người Việt trước thế kỷ X
• 1.3. Tư duy biển của người Việt từ thế kỷ X đến thế kỷ XV
• 1.4. Tư duy biển của người Việt từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX
• 1.5. Chính sách biển của triều Nguyễn
• 1.5.1. Chính sách đóng cửa với phương Tây
• 1.5.2. Chính sách phòng ngự bờ biển
• 1.5.3. Tuần tra trên biển
• 1.5.4. Xây lực lượng thủy quân và các pháo đài ven biển
• 1.5.5. Chính sách tiễu trừ hải phỉ
• 2. CHƯƠNG 2: TƯ DUY HƯỚNG BIỂN CỦA CÁC NHÀ CẢI CÁCH VIỆT NAM NỬA CUỐI THẾ KỶ XIX
• 2.1. Sự cần thiết phải khai phóng đất nước
• 2.2. Tư duy quân sự biển
• 2.3. Mở thương cảng biển
• 2.4. Phát triển kinh tế biển
• 2.5. Lập các hội buôn
• 2.6. Khuyến khích hoạt động thương mại trên biển
• 2.7. Khai thác tài nguyên biển
• 2.8. Mở lớp học dạy về biển
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC ẢNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tư Duy Hướng Biển Việt Nam Lịch Sử Bối Cảnh

Việt Nam, với bờ biển dài hơn 3.000 km, từ lâu đã có mối liên hệ mật thiết với biển. Tuy nhiên, tư duy hướng biển của người Việt trải qua nhiều giai đoạn phát triển khác nhau. Từ thời kỳ sơ khai, khi cuộc sống gắn liền với nông nghiệp lúa nước, đến giai đoạn các vương triều phong kiến bắt đầu chú trọng đến việc bảo vệ chủ quyền biển đảo, biển luôn đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế, quốc phòng. Dù vậy, tư duy đất liền vẫn chiếm ưu thế, khiến việc khai thác tiềm năng kinh tế biển chưa được chú trọng đúng mức. Theo nghiên cứu của Lương Thụy Lan Hương, "trong toàn bộ những tư tưởng canh tân thì tư duy về biển đã được các nhà cải cách đặc biệt quan tâm".

1.1. Tư Duy Biển Sơ Khai Ảnh Hưởng Từ Nông Nghiệp Lúa Nước

Trong giai đoạn đầu lịch sử, nông nghiệp lúa nước là nền tảng kinh tế chủ yếu của người Việt. Điều này dẫn đến tư duy trọng nông, ít chú trọng đến việc khai thác biển. Các truyền thuyết như Lạc Long Quân - Âu Cơ, Sơn Tinh - Thủy Tinh thể hiện mối liên hệ giữa người Việt với sông nước, nhưng cũng phản ánh sự e ngại trước biển cả mênh mông. "Cái không gian sinh tồn cụ thể và độc đáo này đã đào luyện nên tính cách hạ bạn, tâm lý hoá thân vào đồng đất và mở rộng bờ cõi với hướng chảy dọc theo các đồng bằng ven biển".

1.2. Chính Sách Biển Thời Phong Kiến Phòng Thủ Là Ưu Tiên

Các triều đình phong kiến Việt Nam sớm có ý thức bảo vệ chủ quyền trên biển đảo và xây dựng lực lượng thủy quân. Tuy nhiên, trọng tâm vẫn là phòng thủ, bảo vệ đất liền khỏi các cuộc xâm lược từ phương Bắc. Việc khai thác kinh tế biển chưa được chú trọng, và tư duy hướng nội chi phối các chính sách liên quan đến biển. Các vương triều phong kiến đầu tiên Ngô – Đinh – Tiền Lê đã chú trọng đến việc xây dựng các căn cứ, chốt thủy quân ở vùng Đông Bắc mà trọng tâm là cửa sông Bạch Đằng.

II. Thách Thức Cơ Hội Bối Cảnh Việt Nam Nửa Cuối Thế Kỷ XIX

Nửa cuối thế kỷ XIX, Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức lớn. Sự suy yếu của triều Nguyễn, cùng với sự xâm lược của thực dân Pháp, đặt đất nước vào tình thế nguy nan. Tuy nhiên, trong bối cảnh đó, xuất hiện những nhà cải cách Việt Nam với tư duy đổi mới, nhận thức rõ tầm quan trọng của việc mở cửa giao thương và hội nhập quốc tế. Họ nhìn thấy tiềm năng to lớn của biển trong việc phát triển kinh tế và tăng cường sức mạnh quốc phòng. Theo Lương Thụy Lan Hương, "Đặc biệt vào nửa cuối thế kỷ XIX, ở nước ra đã có rất nhiều nhà cải cách đưa ra những tư tưởng tiến bộ, mang tính thời đại về vị trí, vai trò của biển".

2.1. Khủng Hoảng Triều Nguyễn Bối Cảnh Xã Hội Kinh Tế

Sự suy yếu của triều Nguyễn thể hiện qua nhiều mặt: kinh tế trì trệ, chính trị rối ren, quân sự lạc hậu. Chính sách bế quan tỏa cảng khiến Việt Nam tụt hậu so với các nước phương Tây. Nạn đói kém, mất mùa liên tiếp xảy ra, gây bất ổn xã hội. Đây là bối cảnh thúc đẩy các nhà cải cách tìm kiếm những giải pháp mới để chấn hưng đất nước. Vua Hồng Đức (1460-1497), đã có những chính sách thiếu tính tích cực đối với vấn đề ngoại thương và khu vực hải cảng Vân Đồn cũng như toàn bộ vùng Đông Bắc.

2.2. Áp Lực Từ Thực Dân Pháp Yêu Cầu Đổi Mới Để Tồn Tại

Sự xâm lược của thực dân Pháp là một cú sốc lớn đối với xã hội Việt Nam. Để đối phó với nguy cơ mất nước, nhiều nhà nho yêu nước đã nhận thức được sự cần thiết phải đổi mới toàn diện. Họ chủ trương học hỏi kỹ thuật, khoa học của phương Tây, đồng thời phát huy tinh thần dân tộc để bảo vệ chủ quyền quốc gia. "Việt Nam là quốc gia nằm ở phía đông nam của châu Á, từ lâu biển đã giữ một vị trí vô cùng quan trọng trong đời sống kinh tế, quốc phòng của người Việt Nam".

III. Tư Duy Hướng Biển Giải Pháp Của Các Nhà Cải Cách Việt Nam

Các nhà cải cách Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX đã đưa ra nhiều đề xuất táo bạo về việc khai thác tiềm năng của biển. Họ chủ trương mở cửa thương cảng, phát triển kinh tế biển, xây dựng lực lượng hải quân mạnh, và tăng cường hợp tác quốc tế. Tư duy hướng biển của họ không chỉ là giải pháp kinh tế, mà còn là một chiến lược để bảo vệ an ninh quốc gia và nâng cao vị thế Việt Nam trên trường quốc tế. Theo Lương Thụy Lan Hương, "Những tư duy mới mẻ của họ có một ý nghĩa nhất định trong việc bảo vệ chủ quyền biển đảo và phát triển kinh tế biển hiện nay".

3.1. Mở Cửa Thương Cảng Hội Nhập Kinh Tế Thế Giới

Các nhà cải cách nhận thấy rằng việc bế quan tỏa cảng đã khiến Việt Nam tụt hậu so với thế giới. Họ chủ trương mở cửa thương cảng, tạo điều kiện cho giao thương với các nước phương Tây, thu hút đầu tư và học hỏi kỹ thuật mới. Việc này không chỉ giúp phát triển kinh tế, mà còn giúp Việt Nam tiếp cận với văn minh thế giới. "Vượt ra khỏi ý nghĩa quốc gia về chiến lược phát triển kinh tế, trên phương diện hải thương khu vực và quốc tế, việc nhà Lý lập trang Vân Đồn có ý nghĩa hết sức quan trọng, đánh dấu sự dự nhập của quốc gia Đại Việt vào hệ thống hải thương khu vực và quốc tế qua khu vực Biển Đông".

3.2. Phát Triển Kinh Tế Biển Khai Thác Nguồn Lợi Tạo Việc Làm

Các nhà cải cách đề xuất khai thác các nguồn lợi biển, như hải sản, khoáng sản, và phát triển các ngành kinh tế liên quan đến biển, như kinh tế hàng hải, du lịch biển. Điều này không chỉ tạo ra việc làm, tăng thu nhập cho người dân, mà còn giúp tăng cường sức mạnh kinh tế của đất nước. "Việt Nam không có nền kinh tế thương mại và hàng hải phát triển, không có nền văn hoá hải dương, khai phóng và hội nhập như cư dân các nước khu vực Địa Trung Hải hay một vài quốc gia ven biển khác trên thế giới".

3.3. Xây Dựng Hải Quân Bảo Vệ Chủ Quyền Biển Đảo

Các nhà cải cách nhận thức rõ tầm quan trọng của việc xây dựng một lực lượng hải quân mạnh để bảo vệ chủ quyền biển đảo. Họ đề xuất mua sắm tàu thuyền hiện đại, đào tạo thủy thủ, và xây dựng các căn cứ quân sự ven biển. Điều này không chỉ giúp bảo vệ an ninh hàng hải, mà còn thể hiện quyết tâm bảo vệ tổ quốc của dân tộc. "Trong và sau ba cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên thế kỷ XIII, nhà Trần luôn ý thức sâu sắc về vai trò và vị thế của biển, đảo trong việc bảo vệ chủ quyền, an ninh đất nước".

IV. Những Nhà Cải Cách Tiêu Biểu Tư Tưởng Đóng Góp Về Biển

Nhiều nhà cải cách nổi tiếng như Nguyễn Trường Tộ, Bùi Viện, Nguyễn Lộ Trạch, Phạm Phú Thứ đã có những đóng góp quan trọng vào việc hình thành tư duy hướng biển ở Việt Nam. Mỗi người có những cách tiếp cận khác nhau, nhưng đều chung một mục tiêu là chấn hưng đất nước thông qua việc khai thác tiềm năng của biển. Họ là những người tiên phong trong việc tiếp thu văn minh phương Tây và ứng dụng vào thực tiễn Việt Nam.

4.1. Nguyễn Trường Tộ Canh Tân Toàn Diện Phát Triển Biển

Nguyễn Trường Tộ là một trong những nhà cải cách tiêu biểu nhất của Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX. Ông đề xuất nhiều giải pháp canh tân toàn diện, bao gồm cả việc phát triển kinh tế biển, xây dựng hải quân, và tăng cường giao thương với các nước phương Tây. Ông nhận thấy rằng biển là một nguồn tài nguyên vô tận và có thể giúp Việt Nam trở nên giàu mạnh. Năm 1999, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Hà Nội đã ấn hành cuốn sách “Bùi Viện với sự nghiệp canh tấn đất nước cuối thế kỷ XIX” của Thế Văn và Quang Khải.

4.2. Bùi Viện Ngoại Giao Tìm Kiếm Đồng Minh Trên Biển

Bùi Viện là một nhà ngoại giao tài ba, có tầm nhìn xa trông rộng. Ông chủ trương mở rộng quan hệ với các nước phương Tây, tìm kiếm đồng minh để chống lại sự xâm lược của thực dân Pháp. Ông nhận thấy rằng biển là một con đường quan trọng để kết nối Việt Nam với thế giới và tăng cường vị thế của đất nước. Cuốn sách “Đặng Huy Trứ con người và tác phẩm”, xuất bản năm 1990 của Đặng Hưng Doanh và Bùi Văn Côn, viết về cuộc đời và sự nghiệp viết văn của Đặng Huy Trứ, đồng thời tập hợp những tác phẩm văn học của ông, qua đó thể hiện tư duy cách tân của Đặng Huy Trứ.

V. Bài Học Lịch Sử Giá Trị Hạn Chế Của Tư Duy Hướng Biển

Tư duy hướng biển của các nhà cải cách Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX có ý nghĩa lịch sử to lớn. Nó thể hiện sự nhạy bén trước thời cuộc, tinh thần yêu nước, và khát vọng chấn hưng đất nước. Tuy nhiên, những đề xuất của họ chưa được thực hiện đầy đủ do nhiều yếu tố khách quan và chủ quan. Bài học lịch sử này vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay, khi Việt Nam đang hướng tới mục tiêu trở thành một quốc gia mạnh về biển, giàu từ biển. Theo Lương Thụy Lan Hương, "Đồng thời để hướng tới một quốc gia kinh tế biển phát triển, điều cần thiết trước tiên đòi hỏi người Việt Nam cần có một sự nhận thức đầy đủ về biển".

5.1. Nguyên Nhân Thất Bại Rào Cản Từ Triều Nguyễn Xã Hội

Nhiều đề xuất cải cách đã không được triều Nguyễn chấp nhận hoặc thực hiện một cách nửa vời. Sự bảo thủ, trì trệ của bộ máy quan liêu, cùng với sự phản đối của một bộ phận sĩ phu, đã cản trở quá trình đổi mới. Bên cạnh đó, xã hội Việt Nam thời bấy giờ còn nhiều rào cản về tư tưởng, văn hóa, khiến việc tiếp thu những tư tưởng mới gặp nhiều khó khăn. Các công trình nêu trên tuy đã nghiên cứu một cách khá đầy đủ về tư tưởng canh tân đất nước của các nhà cải cách Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch, Bùi Viện, Phạm Phú Thứ, Đặng Huy Trứ, v.; nhưng chưa đề cập sâu sắc và chưa nghiên cứu một cách có hệ thống về tư duy hướng biển của họ.

5.2. Giá Trị Hiện Tại Định Hướng Phát Triển Kinh Tế Biển Bền Vững

Tư duy hướng biển của các nhà cải cách vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay. Việt Nam cần tiếp tục khai thác tiềm năng của biển, phát triển các ngành kinh tế biển một cách bền vững, bảo vệ môi trường biển, và tăng cường hợp tác quốc tế về các vấn đề liên quan đến biển. Điều này không chỉ giúp phát triển kinh tế, mà còn giúp bảo vệ chủ quyền biển đảo và nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. Chính vì vậy, việc tìm hiểu những tư duy về biển của người Việt Nam trong lịch sử là rất cần thiết.

VI. Tương Lai Tư Duy Hướng Biển Hội Nhập Phát Triển Bền Vững

Để phát huy tối đa tiềm năng của biển, Việt Nam cần tiếp tục đổi mới tư duy, xây dựng một tầm nhìn chiến lược về phát triển kinh tế biển bền vững. Điều này đòi hỏi sự hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới, ứng dụng khoa học công nghệ tiên tiến, và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Tương lai của Việt Nam gắn liền với biển, và việc khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên này sẽ giúp đất nước trở nên hùng cường, văn minh, và hạnh phúc. Theo Lương Thụy Lan Hương, "Bởi vậy, trong việc khẳng định và bảo vệ quyền lợi quốc gia đối với biển đảo cần được nhìn nhận từ nhiều khía cạnh, trong đó có tiến trình về tư duy biển của con người Việt Nam".

6.1. Phát Triển Nguồn Nhân Lực Đào Tạo Chuyên Gia Về Biển

Để khai thác hiệu quả tiềm năng của biển, Việt Nam cần có một đội ngũ chuyên gia giỏi về các lĩnh vực liên quan đến biển, như kinh tế biển, luật biển, khoa học biển, công nghệ biển. Việc đào tạo và bồi dưỡng nguồn nhân lực này là một nhiệm vụ cấp bách và cần được ưu tiên hàng đầu. Phạm vi nghiên cứu của khóa luận chủ yếu nằm trong khoảng thời gian nửa cuối thế kỷ XIX, dưới triều vua Tự Đức (1847 – 1883), với không gian là xã hội Việt Nam.

6.2. Hợp Tác Quốc Tế Giải Quyết Tranh Chấp Bảo Vệ Biển

Các vấn đề liên quan đến biển, như tranh chấp chủ quyền, ô nhiễm môi trường, khai thác tài nguyên, đòi hỏi sự hợp tác quốc tế chặt chẽ. Việt Nam cần chủ động tham gia vào các diễn đàn khu vực và quốc tế, đóng góp vào việc xây dựng một trật tự biển công bằng, minh bạch, và bảo vệ môi trường biển cho các thế hệ tương lai. Để thực hiện khóa luận này, tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu như: phương pháp nghiên cứu lịch sử, phương pháp phân tích tài liệu, phương pháp đối chiếu, phương pháp so sánh, v.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Biển Đông giữ vai trò địa chiến lược đặc biệt quan trọng trong lịch sử phát triển kinh tế, giao thương hàng hải và an ninh quốc phòng của dân tộc Việt Nam. Trong tiến trình lịch sử, nhận thức và hành động hướng biển của người Việt có sự biến đổi qua từng thời kỳ, từ tâm thức sông nước sơ khai thời dựng nước, các hoạt động xác lập và thực thi chủ quyền thời trung đại, cho đến những trăn trở đổi mới ở nửa cuối thế kỷ XIX.

Giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX, dưới sức ép xâm lược từ chủ nghĩa thực dân phương Tây và cuộc khủng hoảng toàn diện của chế độ phong kiến triều Nguyễn, một bộ phận sĩ phu và quan lại tiến bộ đã nhận thức sâu sắc về sự lạc hậu của đất nước, từ đó khởi xướng trào lưu canh tân. Trong hệ thống các đề xuất duy tân, tư duy về biển giữ vị trí then chốt, gắn liền với yêu cầu cấp bách về mở cửa ngoại thương và hiện đại hóa phòng thủ bờ biển. Tuy nhiên, các công trình sử học trước đây thường tiếp cận tư tưởng canh tân dưới triều Nguyễn một cách tổng quát, chưa có công trình nào khảo cứu độc lập, có hệ thống về tư duy hướng biển của các nhà cải cách. Khóa luận được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống học thuật này.

Mục tiêu nghiên cứu của công trình gồm ba nội dung chính:

1. Làm rõ một phần tư duy về biển của người Việt trước nửa cuối thế kỷ XIX qua các giai đoạn lịch sử.
2. Phân tích bối cảnh kinh tế - xã hội Việt Nam thế kỷ XIX cùng hệ thống chính sách biển của triều Nguyễn (chính sách đóng cửa, phòng ngự bờ biển, tuần tra và tiễu trừ hải phỉ).
3. Làm rõ hệ thống tư duy hướng biển trong tư tưởng canh tân đất nước của các nhà cải cách Việt Nam tiêu biểu nửa cuối thế kỷ XIX.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là tiến trình nhận thức về biển của người Việt trước nửa cuối thế kỷ XIX, bối cảnh kinh tế - xã hội và chính sách biển triều Nguyễn, cùng hệ thống tư duy hướng biển của các nhà cải cách như Nguyễn Trường Tộ, Bùi Viện, Nguyễn Lộ Trạch, Phạm Phú Thứ, Đặng Huy Trứ, Đinh Văn Điền.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào nửa cuối thế kỷ XIX, trọng tâm dưới triều vua Tự Đức (1847 – 1883), trong không gian xã hội Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được triển khai dựa trên nguồn tư liệu thư tịch lịch sử phong phú, kết hợp giữa sử liệu chính thống của triều Nguyễn và các nguồn tư liệu phương Tây cùng di thảo của các nhà cải cách:

• Nguồn chính sử và văn bản hành chính triều Nguyễn: Đại Nam thực lục, Quốc triều chính biên toát yếu, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Nhất thống dư địa chí, bản đồ Đại Nam nhất thống toàn đồ.
• Nguồn tư liệu phương Tây: Các ghi chép, hồi ký khảo cứu của Alexandre de Rhodes, Cristoforo Borri, John Barrow (1792 – 1793), Jean-Baptiste Chaigneau (hồi ký Le Mémoire sur la Cochinchine).
• Nguồn di thảo canh tân: Các tập điều trần, bản dịch tác phẩm như Quỳ ưu lục, Thời vụ sách của Nguyễn Lộ Trạch, các văn bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ, tác phẩm của Đặng Huy Trứ, Phạm Phú Thứ.

Về mặt lý luận, tác giả sử dụng các khái niệm và khung phân tích lịch sử:

• "Tư duy đất liền" và tâm lý "xa rừng nhạt biển" trong không gian kinh tế nông nghiệp lúa nước truyền thống;
• Chỉ số duyên hải ISCL (Index of Sea Coastal Line) để đánh giá lợi thế địa - kinh tế bờ biển Việt Nam;
• Khái niệm về các "đế chế đại dương", "quốc gia thương nghiệp" trong thương mại quốc tế thế kỷ XVII – XVIII;
• Mối quan hệ biện chứng giữa tư duy kinh tế biển (mở cảng, lập hội buôn, ngoại thương) và tư duy quân sự biển (thủy quân, pháo đài, phòng thủ hải đảo).

Phương pháp nghiên cứu chủ đạo bao gồm:

• Phương pháp lịch sử: Tái hiện tiến trình vận động nhận thức và chính sách biển của người Việt từ thời tiền sử đến thế kỷ XIX theo trình tự thời gian.
• Phương pháp phân tích tài liệu và văn bản học: Khai thác chi tiết các chỉ dụ, châu bản, điều trần và ghi chép của nhân chứng lịch sử.
• Phương pháp đối chiếu và so sánh lịch sử: So sánh tư duy biển giữa Đàng Trong và Đàng Ngoài, giữa triều Tây Sơn và triều Nguyễn, giữa chính sách bế quan của triều đình Huế với tư tưởng canh tân hướng biển của các sĩ phu tiến bộ.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tư duy biển của người Việt Nam và chính sách biển của triều Nguyễn trước khi thực dân Pháp xâm lược

Chương 1 khái quát tiến trình nhận thức biển của người Việt qua các thời kỳ lịch sử và phân tích toàn diện các chính sách biển của triều Nguyễn trước năm 1858:

1. Tư duy biển của người Việt trước thế kỷ XIX:

• Thời kỳ trước thế kỷ X: Cư dân Việt cổ xuất phát từ văn minh lúa nước, không gian sinh tồn trũng ẩm chân núi hình thành tâm lý gắn chặt với đồng đất, "tư duy đất liền", coi ngoại thương là phụ. Dấu ấn biển phản ánh qua huyền thoại Lạc Long Quân – Âu Cơ (phân chia 50 con lên núi, 50 con xuống biển), Sơn Tinh – Thủy Tinh (ký ức biển tiến, biển lùi), Mai An Tiêm, Chử Đồng Tử, Trương Chi, Dã Tràng. Dấu tích văn hóa biển thể hiện qua các nền văn hóa Hạ Long, Đông Sơn, Sa Huỳnh, Phù Nam, Champa.
• Thời kỳ thế kỷ X đến thế kỷ XV: Bước vào kỷ nguyên độc lập, các triều đại Ngô – Đinh – Tiền Lê đặt chốt thủy quân ở Đông Bắc. Tháng 10/1147, vua Lý Anh Tông đặt hành dinh tại Yên Hưng (Quảng Ninh); tháng 2/1149 cho lập trang Vân Đồn khi thuyền buôn Trảo Oa (Java), Lộ Lạc, Xiêm La đến xin cư trú buôn bán. Vua Lý Anh Tông đích thân đi tuần các hải đảo vào năm 1171 và 1172, vẽ bản đồ và cho đóng nhiều thuyền chiến lớn (Vĩnh Long, Thanh Lan, Trường Quyết, Phụng Tiên, Nhật Long, Ngoạn Thủy). Thời Trần – Lê, Vân Đồn là trung tâm xuất khẩu gốm men nâu và men lam. Thủy quân nhà Trần đóng vai trò then chốt trong các cuộc kháng chiến chống Mông – Nguyên (chiến thắng Vân Đồn, Bạch Đằng năm 1288). Đến giữa thế kỷ XV, chính sách hạn chế ngoại thương thời vua Lê Thánh Tông khiến thương cảng Vân Đồn dần suy thoái.
• Thời kỳ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX: Đàng Trong phát triển mạnh kinh tế biển với các cảng thị Hội An, Thanh Hà, Gia Định, Hà Tiên. Chúa Nguyễn Hoàng và Nguyễn Phúc Nguyên sớm thành lập Đội Hoàng Sa và Đội Bắc Hải để khai thác hải vật, đo đạc hải trình và thực thi chủ quyền trên hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Thời Tây Sơn, vua Quang Trung tổ chức lực lượng thủy quân hùng mạnh với loại chiến thuyền trọng tải lên tới 900 tấn, chở được voi chiến hoặc 700 lính cùng 60 khẩu đại bác; chiêu dụ lực lượng Tàu Ô để giữ gìn an ninh Biển Đông. John Barrow (1792 – 1793) ghi nhận kỹ nghệ đóng thuyền chia khoang kín nước tiên tiến của người Đàng Trong. Nguyễn Ánh trọng dụng hai anh em Jean Marie Dayot và Felix Dayot để đóng tàu chiến kiểu châu Âu và đo vẽ bản đồ bờ biển.

2. Chính sách biển của triều Nguyễn thế kỷ XIX:

• Chính sách đóng cửa với phương Tây: Triều Nguyễn quản lý hơn 130 cửa biển lớn nhỏ. Vua Gia Long cấm thuyền buôn tự ý xuất dương (tháng 9/1816), từ chối tàu Pháp không có quốc thư (tháng 11/1817). Vua Minh Mạng dù giảm thuế cảng ở Gia Định (tháng 11/1820) nhưng kiên quyết cự tuyệt các yêu cầu thông thương của phái đoàn Anh Cát Lợi (năm 1822), Pháp (năm 1824, 1830), Hoa Kỳ (năm 1832 tại Vũng Lẫm, Phú Yên); ban lệnh cấm bán tơ cho nước ngoài (tháng 7/1826); cấm người Hoa ở Gia Định đóng thuyền đi biển chở gạo, buôn lậu nha phiến (tháng 1/1837); quy định tàu Tây phương chỉ được đậu tại cửa Hàn (Đà Nẵng). Vua Thiệu Trị khước từ tàu Anh (tháng 9/1847), vua Tự Đức khước từ tàu Mỹ do Joseph Balestier dẫn đầu (năm 1850).
• Chính sách phòng ngự bờ biển: Vua Gia Long cho biên soạn Nhất thống dư địa chí (tháng 9/1806), ra lệnh đo vẽ cửa biển (tháng 1/1813), cử đội Phạm Quang Ảnh ra Hoàng Sa (tháng 2/1815) và tiếp tục cử thủy quân thăm dò Hoàng Sa (tháng 3/1816). Vua Minh Mạng ban hành Đại Nam nhất thống toàn đồ, dựng miếu và lập bia "Vạn lý ba bình" tại Hoàng Sa (tháng 6/1835), cử Suất đội Thủy quân Phạm Hữu Nhật đi đo vẽ, cắm mốc chủ quyền tại Hoàng Sa (tháng 1/1836). Thời Thiệu Trị, việc vãng thám Hoàng Sa bị đình hoãn từ năm 1845 do triều đình bận rộn công vụ.
• Tuần tra trên biển: Triều đình định lệ tuần tra hàng năm: thủy quân kinh đô tuần từ tháng 2 đến tháng 7-8; thủy quân địa phương phối hợp tuần tiễu từ tháng 4 đến tháng 10. Binh lính được cấp phát trước 1 đến 4 tháng lương thực, trang bị đại bác, súng trường, kính thiên lý. Vua Gia Long biên soạn sách Hải trình tập nghiệm sách. Vua Minh Mạng cho trang bị thuyền đánh cá nhanh nhẹ cho dân cư hải đảo để tuần thám (năm 1834), chuẩn định thí điểm trang bị tuần biển tại phủ Thừa Thiên (năm 1836) rồi nhân rộng ra cả nước (năm 1838).
• Xây dựng lực lượng thủy quân và pháo đài: Triều đình xây dựng và củng cố hàng loạt công trình phòng thủ ven biển: đài Trấn Hải (cửa Thuận An, sửa năm 1820, 1840), đài Điện Hải và Định Hải (Quảng Nam, dời năm 1823), khơi đào cửa biển Tư Dung và dựng đài phong hỏa Hãn Môn (năm 1825), thủ sở Chu Mãi (năm 1826), thủ sở Định An (năm 1828), hai pháo đài Biện Sơn ở Thanh Hóa (năm 1829), đài An Hải (năm 1830), đặt cơ quan Thuận An tấn thủ (năm 1832), pháo đài Ninh Hải ở Khánh Hòa (năm 1835), Phòng hải pháo đài tại vịnh Trà Sơn – Đà Nẵng trang bị 114 cỗ súng Hồng y và Quá sơn (năm 1840), pháo đài Hổ Cơ và bảo Thi Nại ở Bình Định (năm 1840). Vua Minh Mạng cho thử nghiệm đóng tàu chạy máy hơi nước (năm 1839, chi phí hơn 11.000 quan), cử nhiều đoàn công cán sang Hạ Châu (Singapore), Giang Lưu Ba (Batavia/Jakarta), Tam Ba Lăng, Tiểu Tây Dương (Ấn Độ). Vua Thiệu Trị mua tàu hơi nước Điện Phi (tháng 7/1844, trị giá hơn 280.000 quan), đóng các tàu bọc đồng Điềm Dương, Thanh Hải, Định Hải, đúc 12 cỗ súng thượng tướng quân (năm 1847).
• Chính sách tiễu trừ hải phỉ: Triều đình tổ chức lực lượng đối phó với cướp biển người Thanh ở vùng biển phía Bắc (Quảng Yên, Thanh Hóa, Nghệ An) và hải tặc Chà Và, Đồ Bà ở vùng biển phía Nam (Bình Thuận, Khánh Hòa, Hà Tiên, Côn Lôn, Phú Quốc). Ban hành quy định phân biệt cờ hiệu (năm 1828), cấp phát kính thiên lý cho các đồn tấn (năm 1829). Ghi nhận các trận đánh tiễu trừ tiêu biểu như trận đảo Y Bích (năm 1826), bắt cướp biển Lý Công Đồng (năm 1827 – 1828), thổ lại mục Phan Huy Bích phá tan đoàn thuyền hải phỉ Nguyễn Bảo và Ngô Á Tam tại vùng biển Vạn Ninh – Hoa Phong (năm 1833), cấp súng điểu thương và giáo trường cho các làng ven biển Nam Trung Bộ tự vệ trước giặc Đồ Bà (năm 1833).

Tên công trình / Đồn tấn phòng thủ	Địa bàn thiết lập	Thời gian xây dựng / Cải tiến tiêu biểu	Quy mô, trang bị và nhiệm vụ phòng thủ
Đài Trấn Hải	Cửa biển Thuận An (Thừa Thiên)	Xây năm 1813; gia cố cọc đá 1820; sửa đắp lại 1840	Canh giữ cửa ngõ đường biển xung yếu vào Kinh đô Huế; phối hợp cùng cơ quan Thuận An tấn thủ
Đài Điện Hải & Đài An Hải	Vịnh Đà Nẵng (Quảng Nam)	Điện Hải dời năm 1823; An Hải xây năm 1830	Trấn thủ hai bên bờ vịnh Đà Nẵng; trang bị súng đại bác, thuyền ô và thuyền sam bản định ngạch
Phòng hải pháo đài	Vũng Trà Sơn, Đà Nẵng (Quảng Nam)	Xây dựng tháng 7/1840	Do Nguyễn Công Trứ khảo sát, Tôn Thất Tường phụ trách; trang bị 114 cỗ súng Hồng y và Quá sơn
Pháo đài Biện Sơn	Đảo Biện Sơn (Thanh Hóa)	Xây dựng tháng 3/1829	Gồm 2 pháo đài, cột cờ, kho thuốc súng; trang bị 4 cỗ đại bác, 8 cỗ đồng bác quá sơn
Pháo đài Ninh Hải	Vịnh Nha Trang (Khánh Hòa)	Xây dựng tháng 12/1835	Kiểm soát vùng biển sâu và các cù lao; bố trí súng đại bác phòng giữ ba mặt đông, nam, bắc
Pháo đài Hổ Cơ & Bảo Thi Nại	Cửa biển Thị Nại (Bình Định)	Xây dựng tháng 7/1840	Pháo đài Hổ Cơ kết hợp bảo đắp lũy đất Thi Nại đối ngạn, kiểm soát vùng nước sâu núi cao hiểm trở
Đài phong hỏa & Đài đốt lửa	Núi Hãn Môn, cửa Tư Dung, Chu Mãi	Đắp năm 1825; dựng đài truyền tin năm 1833	Đốt lửa phát tín hiệu báo động khẩn cấp dọc bờ biển Thừa Thiên về Kinh thành

Chương 2: Tư duy hướng biển của các nhà cải cách Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX

Chương 2 phân tích các luận điểm cải cách hướng biển của các sĩ phu, trí thức tiến bộ nửa cuối thế kỷ XIX:

• Sự cần thiết phải khai phóng đất nước: Các nhà cải cách nhận rõ nguy cơ mất nước trước sự bành trướng của chủ nghĩa thực dân phương Tây; phê phán tư duy bế quan tỏa cảng, cô lập với biển của triều đình; khẳng định mở cửa hướng biển là con đường duy nhất để thoát khỏi tình trạng trì trệ, tăng cường nội lực quốc gia.
• Tư duy quân sự biển: Đề xuất cải cách thủy quân theo mô hình hiện đại phương Tây; chuyển đổi từ chiến thuyền chạy buồm, chèo tay sang tàu chạy máy hơi nước bọc thép; mua sắm và tự đúc vũ khí tối tân; tái cơ cấu hệ thống phòng thủ ven biển, xây dựng căn cứ hải quân chiến lược thay thế cho các pháo đài đất tĩnh tại kém hiệu quả.
• Mở thương cảng biển: Đề nghị triều đình chủ động mở các cửa biển huyết mạch để thiết lập quan hệ thương mại quốc tế rộng rãi; chủ động đón tiếp tàu buôn phương Tây và khu vực để thu nguồn thuế quan lớn, chấm dứt việc cô lập giao thương tại duy nhất cửa Hàn.
• Phát triển kinh tế biển:
  • Lập các hội buôn: Khuyến khích tư nhân và nhà nước thành lập các công ty, hội thương mại lớn nhằm tập hợp nguồn vốn, liên kết giới thương nhân bản địa để cạnh tranh với thương nhân ngoại quốc.
  • Khuyến khích hoạt động thương mại trên biển: Xóa bỏ các lệnh cấm xuất dương; cho phép đóng thuyền lớn vận tải hàng hóa liên vùng Bắc – Trung – Nam và chở nông sản, khoáng sản ra nước ngoài buôn bán.
  • Khai thác tài nguyên biển: Khai thác hải sản, làm muối, khai mỏ khoáng sản ven duyên hải và các hải đảo để làm giàu cho ngân khố quốc gia.
• Mở lớp học dạy về biển: Đề xuất cải cách giáo dục, đưa kiến thức khoa học phương Tây vào giảng dạy; mở các trường chuyên ngành dạy về thiên văn, hải đồ, kỹ thuật đóng tàu, vận hành máy hơi nước, hàng hải học và ngoại ngữ phục vụ cho các hoạt động đi biển đường dài.
• Các đề xuất tiêu biểu của giới cải cách:
  • Nguyễn Trường Tộ với hàng loạt bản điều trần tâm huyết gửi vua Tự Đức đề nghị mở cửa thông thương, mua sắm tàu máy hơi nước, thuê chuyên gia phương Tây khai thác tài nguyên và xây dựng quân cảng;
  • Bùi Viện trực tiếp sang Mỹ và các nước khu vực tìm kiếm đối tác ngoại giao, thành lập đội thuyền Tuần hải để bảo vệ bờ biển;
  • Nguyễn Lộ Trạch với Thời vụ sách và Quỳ ưu lục nhấn mạnh việc dời kinh đô hoặc mở rộng không gian kinh tế duyên hải, chấn hưng thương nghiệp biển;
  • Đặng Huy Trứ sáng lập hiệu buôn Lạc Tịnh Trai, cổ vũ thương mại hàng hải;
  • Phạm Phú Thứ tích cực truyền bá kiến thức kỹ thuật hàng hải và kinh tế biển của phương Tây sau chuyến đi sứ sang Pháp năm 1863;
  • Đinh Văn Điền dâng sớ xin khai mỏ, mở cửa biển và đóng tàu chiến hiện đại.

Kết quả và đóng góp

• Khóa luận hệ thống hóa toàn diện tiến trình phát triển nhận thức về biển của người Việt từ thời kỳ tiền sử, sơ sử qua các vương triều Lý, Trần, Lê, chúa Nguyễn, Tây Sơn đến triều Nguyễn.
• Khảo cứu chi tiết, trích xuất nguồn tư liệu xác thực từ châu bản, thực lục triều Nguyễn về các hoạt động quản lý biển: thống kê danh mục pháo đài, định mức tuần tiễu, phân cấp súng đạn (114 khẩu súng tại đài Phòng hải), giá trị tàu thuyền (tàu hơi nước năm 1839 trị giá hơn 11.000 quan; tàu Điện Phi năm 1844 trị giá hơn 280.000 quan), cùng các hoạt động thực thi chủ quyền liên tục tại hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa thời Gia Long, Minh Mạng.
• Làm rõ mâu thuẫn nội tại trong chính sách biển triều Nguyễn thế kỷ XIX: Triều đình rất chú trọng phòng thủ quân sự và tuần tiễu bờ biển nhưng lại thi hành chính sách bế quan tỏa cảng nghiêm ngặt, cấm đoán ngoại thương, khiến tiềm lực đất nước suy kiệt và không phát huy được lợi thế biển.
• Đóng góp khoa học của đề tài: Đặt tư tưởng của các nhà cải cách nửa cuối thế kỷ XIX vào không gian "tư duy hướng biển", chứng minh đây là bước chuyển biến nhận thức sâu sắc từ "tư duy đất liền" sang "tư duy đại dương", khẳng định tính toàn diện và giá trị vượt thời đại trong các đề xuất canh tân của Nguyễn Trường Tộ, Bùi Viện, Nguyễn Lộ Trạch, Đặng Huy Trứ, Phạm Phú Thứ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Khóa luận tập trung nguồn tư liệu chủ yếu trong khoảng thời gian nửa cuối thế kỷ XIX dưới triều vua Tự Đức (1847 – 1883), chưa mở rộng khảo sát sâu các tài liệu lưu trữ của Pháp và các nước phương Tây về phản ứng thực tế đối với các chính sách biển của triều đình Huế.
• Tác phẩm mới dừng lại ở việc phục dựng hệ thống quan điểm và đề xuất cải cách qua các bản điều trần, di thảo; chưa có điều kiện đánh giá chi tiết mức độ tác động cụ thể của từng đề xuất đối với xã hội Việt Nam thời kỳ cận đại do phần lớn các điều trần không được triều đình Tự Đức đưa vào thực nghiệm.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng so sánh đối chiếu tư duy hướng biển của các nhà cải cách Việt Nam với các phong trào cải cách cùng thời kỳ ở khu vực Đông Á như phong trào Duy Tân Minh Trị (Nhật Bản) và phong trào Dương Vụ (Trung Quốc); nghiên cứu sâu hơn về sự kế thừa tư duy biển của các chí sĩ phong trào Duy Tân, Đông Du đầu thế kỷ XX.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho:

• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên các ngành Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Tư tưởng, Lịch sử Quân sự, Lịch sử Quan hệ Ngoại giao tại các trường đại học khoa học xã hội và nhân văn, sư phạm.
• Các nhà nghiên cứu về Lịch sử Biển Đảo, Luật Biển, nghiên cứu chủ quyền Biển Đông và lịch sử xác lập chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.
• Phần giá trị nhất đáng tham khảo là hệ thống dữ liệu sử liệu phong phú ở Chương 1 trích từ Đại Nam thực lục, ghi lại tường tận tên các chỉ huy (Phạm Quang Ảnh, Phạm Hữu Nhật), tên tàu thuyền, địa danh pháo đài ven biển, cùng hệ thống quan điểm canh tân kinh tế - quân sự biển ở Chương 2.

Câu hỏi thường gặp

1. Vua Lý Anh Tông và triều Lý đã có những quyết sách then chốt nào đối với thương mại biển và chủ quyền biển đảo?
Tháng 10/1147, vua Lý Anh Tông cho lập hành dinh tại trại Yên Hưng (Quảng Ninh) để quản lý cửa ngõ sông nước Đông Bắc. Tháng 2/1149, vua cho lập trang Vân Đồn khi tàu buôn các nước Trảo Oa (Java), Lộ Lạc, Xiêm La đến buôn bán, đánh dấu sự hội nhập chính thức của Đại Việt vào mạng lưới hải thương quốc tế. Vào năm 1171 và 1172, đích thân nhà vua đi tuần các hải đảo biên giới Nam Bắc, xem xét hình thế núi sông, vẽ bản đồ và cho đóng nhiều chiến thuyền lớn (Vĩnh Long, Thanh Lan, Trường Quyết, Phụng Tiên, Nhật Long, Ngoạn Thủy).

2. Triều đình nhà Nguyễn đã thực thi chủ quyền tại quần đảo Hoàng Sa như thế nào trong nửa đầu thế kỷ XIX?
Vua Gia Long cử đội Hoàng Sa do Phạm Quang Ảnh chỉ huy đi thăm dò đường biển vào tháng 2/1815 và tiếp tục cử thủy quân ra Hoàng Sa vào tháng 3/1816. Năm 1816, nhà vua chính thức xác lập việc chiếm hữu quần đảo. Vua Minh Mạng cho lập đền thờ và dựng bia "Vạn lý ba bình" tại Hoàng Sa vào tháng 6/1835. Tháng 1/1836, vua cử Thủy quân Suất đội Phạm Hữu Nhật ra Hoàng Sa đo đạc từng cồn cát, bãi đá ngầm, cắm tiêu làm dấu và vẽ đồ bản dâng lên ngự lãm.

3. Chính sách đóng cửa đối với phương Tây của triều Nguyễn thế kỷ XIX được thể hiện qua các sự kiện cụ thể nào?
Vua Gia Long cấm thuyền buôn tự ý xuất dương (1816) và khước từ tàu Pháp không có quốc thư (1817). Vua Minh Mạng từ chối tiếp nhận quốc thư và yêu cầu thông thương của phái đoàn Anh do John Crawfurd phái đến (1822), phái đoàn Pháp (1824, 1830), phái đoàn Mỹ do Edmund Roberts dẫn đầu tại Vũng Lẫm (1832); ban lệnh cấm bán tơ cho nước ngoài (1826); cấm người Hoa ở Gia Định đóng tàu buôn đi biển (1837); buộc mọi tàu phương Tây chỉ được ghé duy nhất cửa Hàn - Đà Nẵng (1835). Vua Thiệu Trị khước từ tàu Anh (1847) và vua Tự Đức từ chối tàu Mỹ của Joseph Balestier (1850).

4. Quy chế tuần tiễu biển và biện pháp tiễu trừ hải phỉ của nhà Nguyễn được quy định ra sao?
Nhà Nguyễn phân định thời gian tuần tra: thủy quân triều đình tuần từ tháng 2 đến tháng 7-8; thủy quân địa phương phối hợp tuần từ tháng 4 đến tháng 10; binh lính được cấp phát trước 1-4 tháng lương thực. Năm 1828, triều đình quy định thuyền tuần phải treo cờ, bắn súng nhận diện; năm 1829 cấp kính thiên lý cho các đồn biển. Năm 1833, triều đình ban súng điểu thương và giáo trường cho các làng ven biển Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa để tự vệ chống hải tặc Đồ Bà; đồng thời khen thưởng quan lại đánh dẹp cướp biển như thổ lại mục Phan Huy Bích phá tan giặc biển tại vùng biển Vạn Ninh.

5. Điểm cốt lõi trong tư duy hướng biển của các nhà cải cách nửa cuối thế kỷ XIX là gì?
Các nhà cải cách (Nguyễn Trường Tộ, Bùi Viện, Nguyễn Lộ Trạch, Đặng Huy Trứ, Phạm Phú Thứ, Đinh Văn Điền) chủ trương đoạn tuyệt chính sách bế quan tỏa cảng; đề xuất mở các thương cảng biển lớn để thông thương quốc tế; thành lập các hội buôn và phát triển đội tàu buôn đại dương; khai thác tài nguyên duyên hải; hiện đại hóa thủy quân bằng tàu máy hơi nước bọc thép; mở trường đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật hàng hải, thiên văn và đóng tàu theo chuẩn phương Tây.

Kết luận

Khóa luận đã tái hiện sinh động và có hệ thống tiến trình tư duy biển của người Việt, đồng thời phân tích sâu sắc bức tranh chính sách biển của triều Nguyễn trong nửa đầu thế kỷ XIX. Công trình làm nổi bật tính chất tiên phong, toàn diện của tư duy hướng biển trong tư tưởng của các nhà cải cách nửa cuối thế kỷ XIX, từ kinh tế, thương mại, quân sự cho đến giáo dục hàng hải. Đây là một công trình nghiên cứu lịch sử nghiêm túc, cung cấp nguồn tư liệu phong phú và luận cứ khoa học xác thực phục vụ công tác nghiên cứu lịch sử tư tưởng, lịch sử quân sự và chủ quyền biển đảo của dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, gồm 2 chƣơng: - Chƣơng 1: Tƣ duy biển của ngƣời Việt Nam và chính sách biển của triều Nguyễn trƣớc khi thực dân Pháp xâm lƣợc. - Chƣơng 2: Tƣ duy hƣớng biển của các nhà cải cách Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX. 4 Chƣơng 1 TƢ DUY BIỂN CỦA NGƢỜI VIỆT NAM VÀ CHÍNH SÁCH BIỂN CỦA TRIỀU NGUYỄN TRƢỚC KHI THỰC DÂN PHÁP XÂM LƢỢC 1. Tƣ duy biển của ngƣời Việt trƣớc thế kỷ XIX 1.

Tư duy biển của người Việt trước thế kỷ X Nằm ở vùng chân dãy núi Himalaya, trong khu vực châu Á gió mùa, nên Đông Nam Á đƣợc coi là một trong những trung tâm xuất hiện sớm của cây lúa nƣớc. Trong lịch sử, cây lúa đã trở thành nguồn sống, là cơ sở kinh tế chủ yếu của ngƣời Việt. Cuộc sống của ngƣời Việt đƣợc gắn liền với nƣớc và phƣơng thức canh tác lúa nƣớc, vì vậy từ xa xƣa ngƣời Việt đã sớm bộc lộ những tƣ duy về sông nƣớc. Sự bộc lộ đó thể hiện rõ trong các truyền thuyết nhƣ Lạc Long Quân - Âu Cơ, Sơn Tinh - Thuỷ Tinh, Mai An Tiêm, Chử Đồng Tử - Tiên Dung, Dã Tràng, v.

Các triều đình phong kiến Việt Nam cũng đã sớm có ý thức bảo vệ chủ quyền trên biển đảo và xây dựng lực lƣợng thuỷ quân. Nhƣng nhìn chung, cƣ dân ngƣời Việt vẫn chƣa đánh giá đầy đủ vị trí của biển và chƣa chú ý đến biển. Tƣ duy của ngƣời Việt chủ yếu là “tư duy đất liền”, “xa rừng nhạt biển”, coi trọng kinh tế nông nghiệp hơn là khai thác những tiềm năng kinh tế biển.000 km đƣờng bờ biển và là nƣớc có chỉ số duyên hải ISCL (Index of Sea Coastal Line) cao. Chỉ số duyên hải cao và môi trƣờng kinh tế đảo, bán đảo là điều kiện thuận lợi để nƣớc ta có thể thiết lập và mở rộng quan hệ giao thƣơng với thế giới bên ngoài.

Tuy nhiên, ngƣời Việt ít chú trọng khai thác biển. Việt Nam không có nền kinh tế thƣơng mại và hàng hải phát triển, không có nền văn hoá hải dƣơng, khai phóng và hội nhập nhƣ cƣ dân các nƣớc khu vực Địa Trung Hải hay một vài quốc gia ven biển khác trên thế giới. Ngƣời Việt xƣa không có truyền thống đi xa và buôn bán đƣờng dài. Ngƣời Việt có làm cảng ở sông, ở biển, nhƣng chủ yếu là để buôn bán nội vùng, khá hơn là liên vùng trong nƣớc.

Ngƣời Việt thụ động 5 trông chờ ngƣời nƣớc ngoài đến buôn bán mà không chủ động đóng tàu thuyền ra nƣớc ngoài buôn bán. Có thể thấy ngƣời Việt khá bị động trƣớc biển. Mối liên hệ kinh tế văn hoá giữa Đại Việt với các nƣớc Đông Nam Á hay châu Á, ngoại trừ trƣờng hợp Trung Quốc, không thực sự sâu sắc và thƣờng xuyên. Sự hiểu biết của ngƣời Việt về địa lý, lịch sử, kinh tế các nƣớc trên thế giới, kể cả các quốc gia láng giềng cũng rất hạn hẹp.

Đó là một hạn chế của ngƣời Việt Nam trong việc khai thác các thế mạnh và tiềm năng của biển. Vào những thế kỷ sau Công Nguyên, mặc dù đã làm chủ đƣợc hầu khắp vùng đồng bằng sông Hồng và chinh phục đƣợc một số dải đất ven biển nhƣng ngƣời Việt vẫn không thể (và thực tế là không cần) vƣợt ra khỏi không gian kinh tế nông nghiệp truyền thống để tiến ra biển: “Cái không gian sinh tồn cụ thể và độc đáo này đã đào luyện nên tính cách hạ bạn, tâm lý hoá thân vào đồng đất và mở rộng bờ cõi với hướng chảy dọc theo các đồng bằng ven biển”1.