TRUYỆN KỂ ĐỊA DANH CỦA NGƯỜI THÁI Ở VIỆT NAM DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA TỘC NGƯỜI

Khám phá truyện kể địa danh người Thái ở Việt Nam qua lăng kính văn hóa tộc người. Tìm hiểu giá trị văn hóa, lịch sử, và ý nghĩa biểu tượng ẩn sau địa danh.

• Tác giả: Nguyễn Thị Mai Quyên
• Người hướng dẫn: GS.TS Vũ Anh Tuấn
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn Học Dân Gian
• Đề tài: Truyện Kể Địa Danh Của Người Thái Ở Việt Nam Dưới Góc Nhìn Văn Hóa Tộc Người
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp mới của luận án
• Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam
• 1.1.1. Lịch sử nghiên cứu địa danh trong văn học dân gian ở Việt Nam
• 1.1.2. Lịch sử nghiên cứu địa danh Thái và địa danh trong truyện kể dân gian của người Thái ở Việt Nam
• 1.1.3. Những vấn đề còn tồn tại
• 1.2. Tổng quan về hướng tiếp cận và các vấn đề lý thuyết được sử dụng trong luận án
• 1.2.1. Về hướng tiếp cận truyện kể dân gian từ góc nhìn văn hóa tộc người
• 1.2.2. Lý thuyết biểu tượng trong nghiên cứu truyện kể dân gian
• 1.2.3. Lý thuyết không gian xã hội trong nghiên cứu truyện kể dân gian
• 1.3. Sơ lược về bối cảnh văn hóa Thái
• 1.3.1. Về nguồn gốc của người Thái ở Việt Nam
• 1.3.2. Về sự phân biệt các ngành Thái
• 2. CHƯƠNG 2: TRUYỆN KỂ ĐỊA DANH CỦA NGƯỜI THÁI Ở VIỆT NAM: KHÁI NIỆM, PHÂN LOẠI VÀ NỘI DUNG
• 2.1. Về khái niệm truyện kể địa danh
• 2.2. Thống kê, phân loại truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam
• 2.3. Các phương diện nội dung trong truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam
• 2.3.1. Truyện kể địa danh Thái và vũ trụ quan, thế giới quan của tộc người
• 2.3.2. Truyện kể địa danh Thái và lịch sử tộc người
• 2.3.3. Truyện kể địa danh Thái và những khát vọng nhân sinh
• 3. CHƯƠNG 3: CỐT TRUYỆN VÀ BIỂU TƯỢNG TRONG TRUYỆN KỂ ĐỊA DANH CỦA NGƯỜI THÁI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Cốt truyện trong truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam
• 3.1.1. Cốt truyện của thần thoại địa danh Thái
• 3.1.2. Cốt truyện của truyền thuyết địa danh Thái
• 3.1.3. Cốt truyện của truyện cổ tích địa danh Thái
• 3.2. Biểu tượng trong truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam
• 3.2.1. Biểu tượng nước
• 3.2.2. Biểu tượng nỏ
• 4. CHƯƠNG 4: KHÔNG GIAN XÃ HỘI TRONG TRUYỆN KỂ ĐỊA DANH CỦA NGƯỜI THÁI Ở VIỆT NAM
• 4.1. Mối liên hệ với các hình thức không gian, thời gian và môi trường
• 4.1.1. Các mối liên hệ với không gian, thời gian
• 4.1.2. Các mối quan hệ với môi trường
• 4.2. Các mối quan hệ hôn nhân
• 4.3. Các mối quan hệ tạo lập bởi ngôn ngữ
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám Phá Ý Nghĩa Truyện Kể Địa Danh Người Thái Việt Nam 55 ký tự

Luận án này tập trung nghiên cứu truyện kể địa danh người Thái ở Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa tộc người. Mục tiêu là khám phá mối liên hệ mật thiết giữa địa danh, truyện kể và văn hóa, đặc biệt là ý thức tộc người. Truyện kể địa danh, một phần của sáng tác ngôn từ dân gian, được xem như một sự kiện xã hội mã hóa những đặc trưng văn hóa tộc người, trong đó địa danh đóng vai trò mắt xích chính. Việc nghiên cứu truyện kể địa danh không chỉ đơn thuần là phân tích văn học mà còn là tìm hiểu lịch sử, ngôn ngữ, văn hóa và quan niệm của con người. Xuất phát từ nhận thức về vai trò của văn hóa và văn học dân gian Thái trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa tộc người, luận án hướng đến mục tiêu nuôi dưỡng và bảo tồn văn hóa tộc người. Nghiên cứu này tiếp cận truyện kể địa danh từ góc nhìn văn hóa tộc người, sử dụng lý thuyết biểu tượng và lý thuyết không gian xã hội để giải mã các tầng nghĩa ẩn chứa trong truyện kể, từ đó đưa ra những kiến giải mới về lịch sử, văn hóa, truyền thống và đặc điểm của vùng đất cũng như con người đã sản sinh ra chúng.

1.1. Địa danh người Thái Dấu ấn lịch sử và văn hóa

Mỗi địa danh người Thái không chỉ là một đơn vị từ vựng mà còn là một kho tàng chứa đựng những vỉa tầng văn hóa, lịch sử, ngôn ngữ và những quan niệm của con người. Địa danh còn đi vào truyện kể dân gian với tư cách là những sáng tạo của người dân được truyền từ đời này sang đời khác. Ý nghĩa của địa danh trong truyện kể không chỉ là dấu chỉ cho một vùng đất, một bản làng hay con sông ngọn suối mà còn bởi cái duyên cớ mà nó được sinh ra, bởi những trải nghiệm với cộng đồng văn hóa và ngôn ngữ. Vì thế, truyện kể địa danh cần được nghiên cứu dưới góc độ liên ngành để giải mã được các vỉa tầng ẩn chứa đằng sau mỗi lời kể.

1.2. Truyện kể dân gian Gương phản chiếu văn hóa người Thái

Truyện kể dân gian của người Thái, đặc biệt là truyện kể địa danh, là một trong những phương tiện quan trọng để bảo tồn và truyền bá văn hóa, lịch sử của tộc người. Qua truyện kể, người Thái lưu giữ những ký ức về quá khứ, truyền lại những kinh nghiệm sống, những giá trị đạo đức và những quan niệm về thế giới xung quanh. Đồng thời, truyện kể còn là một hình thức giải trí, một phương tiện để kết nối cộng đồng và tạo nên bản sắc văn hóa riêng biệt của người Thái.

II. Tổng Quan Nghiên Cứu Truyện Kể Địa Danh Thái Hiện Nay 58 ký tự

Nghiên cứu về truyện kể địa danh Thái ở Việt Nam đã được quan tâm từ lâu, bắt đầu từ những năm 60 của thế kỷ XX với công trình của các học giả như Cầm Trọng, Đặng Nghiêm Vạn. Đến nay, hướng nghiên cứu này đã được quan tâm trên cả bề rộng lẫn bề sâu, bao gồm các phương diện từ lịch sử, văn học, chữ viết đến phong tục tập quán, tri thức dân gian. Tuy nhiên, một bộ phận trong kho tàng văn học dân gian của người Thái còn chưa được quan tâm thỏa đáng, đó là truyện kể địa danh. Luận án này tập trung vào việc khám phá những giá trị lịch sử, văn hóa ẩn chứa trong kho tàng truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam, chỉ ra những hằng số, những cách thức tư duy mang tính biểu trưng của tộc người thông qua cách thức hình thành cốt truyện và nội hàm của thế giới biểu tượng.

2.1. Các công trình nghiên cứu về văn hóa người Thái

Việc nghiên cứu lịch sử và văn hóa người Thái được bắt đầu từ những năm 60 của thế kỷ XX đánh dấu bằng công trình của các học giả như Cầm Trọng, Đặng Nghiêm Vạn… Đến nay, hướng nghiên cứu này đã được quan tâm trên cả bề rộng lẫn bề sâu. Tất cả mọi phương diện từ lịch sử, văn học, chữ viết đến phong tục tập quán, tri thức dân gian… của người Thái đều được khảo sát, nghiên cứu trong các công trình, bài viết với độ chuyên sâu khác nhau.

2.2. Thiếu sót trong nghiên cứu truyện kể địa danh

Xét riêng góc độ văn học dân gian, một đội ngũ đông đảo các nhà nghiên cứu đã khai thác các phương diện sử thi, dân ca, truyện thơ, truyện dân gian, tục ngữ… của người Thái từ nhiều góc độ và đạt được những thành tựu đáng ghi nhận. Tuy nhiên trong hàng loạt các nghiên cứu ấy có thể thấy một bộ phận trong kho tàng văn học dân gian của người Thái còn chưa được quan tâm thỏa đáng, đó là truyện kể địa danh.

III. Phương Pháp Tiếp Cận Truyện Kể Địa Danh Từ Văn Hóa 59 ký tự

Luận án sử dụng phương pháp tiếp cận truyện kể dân gian từ góc nhìn văn hóa tộc người. Đồng thời, luận án ứng dụng lý thuyết biểu tượng và lý thuyết không gian xã hội để phân tích truyện kể. Lý thuyết biểu tượng giúp giải mã những ý nghĩa sâu xa ẩn chứa trong các hình ảnh, sự vật, hiện tượng xuất hiện trong truyện kể. Lý thuyết không gian xã hội giúp phân tích mối quan hệ giữa con người, cộng đồng và môi trường tự nhiên trong truyện kể. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể bao gồm: phân tích ngữ văn dân gian, điền dã, so sánh đối chiếu và nghiên cứu liên ngành. Phương pháp điền dã đặc biệt quan trọng, đòi hỏi sự gắn bó lâu dài với tộc người để nắm bắt được sự hình thành, truyền dẫn và tiếp nhận các quy luật nghệ thuật văn học dân gian gần nhất với cơ chế sinh thành ra nó trong tâm lý và xã hội tộc người.

3.1. Phân tích ngữ văn dân gian Giải mã cấu trúc và ý nghĩa

Phương pháp phân tích ngữ văn dân gian được sử dụng thường xuyên và là phương pháp chủ đạo trong luận án. Nó được sử dụng để phân tích các đặc điểm của văn chương dân gian Thái trong truyện kể địa danh, giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc và ý nghĩa của các câu chuyện.

3.2. Điền dã Thu thập và xác thực thông tin từ thực địa

Phương pháp điền dã là một yêu cầu rất quan trọng đối với nghiên cứu ngữ văn dân gian đặc biệt khi đặt trong mối quan hệ với bối cảnh văn hóa tộc người. Trong nghiên cứ u nà y, chú ng tôi đă ̣t ra vấ n đề nghiên cứ u không gian xa ̃ hô ̣i tô ̣c ngườ i nhı̀n từ truyê ̣n kể , bởi vâ ̣y viê ̣c gắn bó dài lâu với tộc người được nghiên cứu và xem văn chương tộc người là một thành tố sống động của thực tại luôn là yêu cầ u cầ n thiế t.

3.3. Nghiên cứu liên ngành Kết hợp nhiều lĩnh vực khoa học

Là phương pháp được sử dụng xuyên suốt luận án nhằ m đảm bảo cho việc xử lý các dữ kiện truyện kể trong tính tổng thể vấn đề. Các lập luận chủ đạo của luận án đều được xây dưṇ g trên cơ sở khoa học văn học trong sự liên kết chặt chẽ với các thành quả rút ra từ các khoa học khác như ngôn ngữ ho ̣c, sử học, địa lý học và dân tộc học.

IV. Nội Dung Vũ Trụ Quan Lịch Sử Khát Vọng Trong Truyện 58 ký tự

Luận án tập trung phân tích các phương diện nội dung trong truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam. Các nội dung chính bao gồm: truyện kể địa danh Thái và vũ trụ quan, thế giới quan của tộc người; truyện kể địa danh Thái và lịch sử tộc người; truyện kể địa danh Thái và những khát vọng nhân sinh. Qua truyện kể, người Thái thể hiện những quan niệm về vũ trụ, về thế giới, về lịch sử và về những giá trị sống. Bên cạnh đó, luận án cũng phân tích các dạng thức của cốt truyện xuyên suốt kho tàng truyện kể, chỉ ra nguồn gốc, các biểu hiện và ý nghĩa của một số biểu tượng tiêu biểu trong kho tàng truyện kể địa danh Thái.

4.1. Truyện kể địa danh và vũ trụ quan thế giới quan

Qua truyện kể địa danh, người Thái thể hiện những quan niệm sâu sắc về vũ trụ, về thế giới và về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Các địa danh thường gắn liền với những câu chuyện về sự hình thành của vũ trụ, về các vị thần linh và về những hiện tượng tự nhiên.

4.2. Truyện kể địa danh và lịch sử tộc người

Truyện kể địa danh là một nguồn sử liệu quý giá, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử hình thành, phát triển và thiên di của người Thái ở Việt Nam. Các địa danh thường gắn liền với những sự kiện lịch sử quan trọng, với những nhân vật anh hùng và với những chiến công của tộc người.

4.3. Truyện kể địa danh và khát vọng nhân sinh

Trong truyện kể địa danh, người Thái gửi gắm những khát vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc, bình yên và thịnh vượng. Các địa danh thường gắn liền với những câu chuyện về tình yêu, về lòng dũng cảm, về sự đoàn kết và về những giá trị đạo đức.

V. Biểu Tượng Nước Nỏ Trong Truyện Kể Địa Danh Thái 56 ký tự

Luận án đi sâu vào phân tích các biểu tượng trong truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam, đặc biệt là biểu tượng nước và biểu tượng nỏ. Biểu tượng nước thường tượng trưng cho sự sống, sự sinh sôi, sự thanh khiết và sự trôi chảy của thời gian. Biểu tượng nỏ thường tượng trưng cho sức mạnh, sự bảo vệ, sự chính trực và tinh thần thượng võ của người Thái. Thông qua việc phân tích các biểu tượng, luận án chỉ ra mối liên hệ giữa văn học và văn hóa dân gian, mối liên hệ giữa địa danh và các cơ tầng văn hóa tộc người đã sản sinh ra nó.

5.1. Biểu tượng nước Nguồn sống và sự thanh khiết

Trong truyện kể địa danh của người Thái, nước thường được coi là nguồn gốc của sự sống, là yếu tố quan trọng để duy trì sự sinh tồn và phát triển của con người. Nước cũng tượng trưng cho sự thanh khiết, sự trong lành và khả năng gột rửa những điều xấu xa.

5.2. Biểu tượng nỏ Sức mạnh và tinh thần thượng võ

Nỏ là một vũ khí truyền thống của người Thái, tượng trưng cho sức mạnh, sự bảo vệ và tinh thần thượng võ. Trong truyện kể địa danh, nỏ thường xuất hiện như một biểu tượng của lòng dũng cảm, sự chính trực và khả năng chống lại kẻ thù.

VI. Kết Luận Bảo Tồn Phát Huy Giá Trị Văn Hóa Thái 58 ký tự

Luận án đã góp phần hệ thống hóa tư liệu về truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam, đồng thời đưa ra những đánh giá tổng quan về tình hình nghiên cứu. Luận án xác định giá trị về phương diện ngữ văn dân gian của tập hợp truyện kể địa danh Thái. Thông qua việc phân tích các biểu tượng và không gian xã hội, luận án chỉ ra mối liên hệ giữa văn học và văn hóa dân gian, mối liên hệ giữa địa danh và các cơ tầng văn hóa tộc người. Luận án đóng góp những phân tích về các đơn vị cấu thành không gian xã hội Thái tộc, tập trung vào một số mối quan hệ xã hội cơ bản từ góc độ truyện kể địa danh. Việc nghiên cứu không gian xã hội tộc người từ phương diện ngữ văn dân gian tuy đã được thực hiện bởi một số nghiên cứu đi trước, song đối với ngành Thái học, đây vẫn là thử nghiệm đầu tiên, cung cấp cách nhìn mới cho văn học dân gian tộc người, nằm trong nỗ lực chung nhằm đưa văn học dân gian về với bối cảnh sinh hoạt và tồn tại của nó.

6.1. Đóng góp mới của luận án

Luận án xác đinh ̣ đươ ̣c giá tri ̣ về phương diêṇ ngữ văn dân gian của tâ ̣p hơ ̣p truyê ̣n kể điạ danh Thái. Chỉ ra cấu trúc thể loại, giá trị nội dung xét theo phương diện thể loại của tập hợp truyện kể. Phân tích nốt truyện của toàn thể kho tàng truyện kể theo nhóm thể loại.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu này mở ra nhiều hướng nghiên cứu tiếp theo về văn hóa người Thái, đặc biệt là về mối quan hệ giữa văn học dân gian và các lĩnh vực khác như lịch sử, ngôn ngữ, địa lý và dân tộc học. Cần có thêm nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu hơn để khám phá những giá trị văn hóa độc đáo của người Thái và góp phần bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài "Truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa tộc người" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Mai Quyên thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (năm 2021), thuộc chuyên ngành Văn học dân gian (mã số 62.25), dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Vũ Anh Tuấn và PGS.TS. Nguyễn Thị Huế.

Luận án xuất phát từ tính cấp thiết trong việc nghiên cứu diện mạo văn hóa tộc người Thái – một tộc người xuyên quốc gia có dân số đông và lịch sử cư trú, thiên di lâu đời tại Việt Nam. Trong kho tàng văn học dân gian Thái, bộ phận truyện kể địa danh chưa được tập hợp và xử lý tương xứng với bề dày lịch sử và không gian phân bố của tộc người. Địa danh không đơn thuần là danh từ riêng chỉ tọa độ địa lý mà còn là thực thể ngôn từ mã hóa các vỉa tầng lịch sử, thế giới quan và nếp sống cộng đồng. Trong bối cảnh văn hóa dân gian đang đứng trước nguy cơ mai một, việc nghiên cứu có hệ thống truyện kể địa danh từ hướng tiếp cận liên ngành văn hóa tộc người là một yêu cầu cấp thiết nhằm bảo tồn di sản truyền khẩu.

Mục tiêu nghiên cứu:

1. Đóng góp vào công tác sưu tầm, hệ thống hóa và công bố nguồn tư liệu truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam.
2. Tìm hiểu các giá trị lịch sử, văn hóa ẩn chứa trong truyện kể địa danh; nhận diện các hằng số và cách thức tư duy biểu trưng của tộc người thông qua thi pháp cốt truyện và nội hàm của hệ thống biểu tượng.
3. Phác họa mô hình không gian xã hội Thái thông qua các mối quan hệ xã hội cơ bản được phản ánh trong truyện kể, làm rõ phương thức người Thái xác lập và củng cố bản sắc văn hóa qua không gian và thời gian.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Tập hợp các văn bản truyện kể địa danh qua khảo sát điền dã và rà soát nguồn thư tịch thành văn; tiến hành thống kê, phân loại và phân bố theo khu vực địa lý.
2. Xác định cơ sở lý luận về khái niệm, phân loại thể loại và làm rõ các bình diện nội dung phản ánh trong truyện kể địa danh Thái.
3. Phân tích các dạng thức kết cấu cốt truyện theo nhóm thể loại; giải mã nguồn gốc, biểu hiện và ý nghĩa của các biểu tượng tiêu biểu (biểu tượng nước, biểu tượng nỏ).
4. Phân tích các mối quan hệ xã hội cấu thành không gian xã hội tộc người từ ngữ liệu truyện kể địa danh.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Tiếp cận truyện kể như một sự kiện xã hội tổng thể dưới góc nhìn văn hóa tộc người, vận dụng lý thuyết ngữ văn dân gian, ký hiệu học - nhân học biểu tượng và lý thuyết không gian xã hội.
• Phạm vi tư liệu: Tổng cộng 116 truyện/mẩu truyện kể địa danh Thái, thu thập từ thực địa điền dã tại các địa bàn cư trú của người Thái (như Vân Hồ, Mộc Châu thuộc Sơn La, Nghệ An, Thanh Hóa, Yên Bái...) và trích xuất từ các công trình nghiên cứu, địa chí, kỷ yếu hội thảo Thái học đã xuất bản.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng thuật lịch sử nghiên cứu theo 4 nhóm tư liệu và công trình chính:

Nghiên cứu của học giả quốc tế

• Học giả phương Tây: Albert Louppe (1934) với Muongs de Cua-Rao khảo sát dân tộc chí người Thái tại Cửa Rào; Ch. Robert với Notes sur les Tay Deng de Lang Chanh – Thanh Hoa – An Nam ghi chép phong tục; Henri Maspero (1950) trong Đạo giáo và các tôn giáo Trung Quốc khảo sát thần thoại Tạo Suông Tạo Ngần, sự tích hạt lúa của người Thái đen; Gerald C. Hickey trong Systems of Northern Vietnam phân tích huyền thoại thiên di; Georges Condominas (1976) với Bài tiểu luận về hệ thống chính trị Thái trong công trình Không gian xã hội vùng Đông Nam Á gợi mở việc khảo sát không gian "mường".
• Học giả Trung Quốc: Ban Cố (Hán thư), Lịch Đạo Nguyên (Thủy Kinh chú sớ); các công trình nghiên cứu địa danh hiện đại của Dương Lập Quyền và Trương Thanh Hoa (2011), Tống Cửu Thành (2013); nghiên cứu chuyên sâu về địa danh Thái của Đới Hồng Quang (2005, 2008), Ngô Trạch (2010), Lý Dật Hoa và Lưu Á (2012), Lý Ánh Hoa (2012), Tế Đổ Tường (2012) phân tích địa danh Thái tộc tại Vân Nam, Cảnh Mã, Phổ Nhĩ, Na Mãnh.

Nghiên cứu địa danh trong văn học dân gian tại Việt Nam

• GS. Đinh Gia Khánh (1974) khảo sát danh từ riêng trong truyện cổ tích; GS. Trần Quốc Vượng (1976) khảo sát tên riêng trong truyền thuyết thời dựng nước; Nguyễn Thị Bích Hà (1983, 1986) nghiên cứu truyền thuyết địa danh vùng Hồ Tây và nguồn gốc truyện kể địa danh; Trần Thị An (1999) nhận diện truyện kể địa danh từ góc nhìn thể loại; Thái Hoàng (1999) phân tích quan hệ giữa truyền thuyết và địa danh; Trần Tùng Chinh (2000), Nguyễn Hữu Hiếu (2004), Lê Thị Diệu Hà (2007) khảo sát địa danh Nam Bộ; Trần Xuân Toàn (2002), Võ Minh Hải (2010) nghiên cứu ca dao địa danh Bình Định; Lê Đức Luận (2006) nghiên cứu ca dao Hà Nội; Phạm Tiết Khánh (2007) khảo sát truyền thuyết địa danh Khmer; Nguyễn Nhã Bản (2009) nghiên cứu địa danh trong tục ngữ Nghệ Tĩnh; Nguyễn Hữu Hiệp (2011) nghiên cứu địa danh An Giang.

Nghiên cứu địa danh và truyện kể địa danh Thái ở Việt Nam

• Đặng Việt Bích (2004) viết về địa danh Mường Thanh; Trần Thị Phương Hằng (2009) nghiên cứu cấu tạo ngôn ngữ của hơn 900 địa danh Điện Biên; Quán Vi Miên (2011) biên soạn Địa danh Thái - Nghệ An; Hoàng Việt Quân (2012) với Địa danh Yên Bái sơ khảo; Nguyễn Thị Phương Trà (2014) khảo sát địa danh Mộc Châu; các bài viết tại Hội nghị Thái học lần VII (2015) của Lê Thị Hiền, Nguyễn Thị Việt Thanh, Điêu Văn Thuyển; Phạm Đặng Xuân Hương (2016) khảo sát kiểu truyện sự tích địa danh; công trình luận văn thạc sĩ năm 2010 của chính tác giả Nguyễn Thị Mai Quyên (bước đầu khảo sát 56 truyện).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Hầu hết các công trình trước đây chỉ tiếp cận địa danh Thái thuần túy từ góc độ ngôn ngữ học, địa chí học, hoặc xem địa danh là chi tiết bổ trợ trong truyền thuyết lịch sử. Chưa có công trình nào tập hợp một cách hệ thống kho tàng truyện kể địa danh Thái trên phạm vi toàn quốc và tiến hành khảo cứu toàn diện mối liên hệ hữu cơ giữa địa danh (tên đất), tác phẩm ngôn từ dân gian và bối cảnh văn hóa tộc người sinh thành ra nó.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

1. Hướng tiếp cận văn hóa tộc người: Dựa trên quan niệm của nhân học văn hóa (Franz Boas) và phân biệt dân tộc học giữa tộc người (ethnie - xác định bởi ngôn ngữ, văn hóa và ý thức tự giác tộc người) với quốc gia dân tộc (nation). Luận án xem văn hóa tộc người là chỉnh thể tích hợp các tri thức, tập quán, ứng xử của cộng đồng với tự nhiên và xã hội. Truyện kể dân gian được xem như một "mã văn hóa" lưu giữ ký ức tập thể của người Thái.
2. Lý thuyết biểu tượng: Kết hợp nguyên lý ký hiệu học của Claude Lévi-Strauss (hệ thống siêu ký hiệu) với nhân học biểu tượng của Edith Turner, Raymond Firth và Đinh Hồng Hải. Biểu tượng được giải mã không chỉ ở bình diện hình thức văn bản mà đặt trong ngữ cảnh đời sống thực hành văn hóa, nghi lễ và tín ngưỡng. Kế thừa các hướng nghiên cứu của Nguyễn Xuân Kính, Trần Thị An, Nguyễn Thị Thanh Lưu, Đặng Thị Oanh.
3. Lý thuyết không gian xã hội: Ứng dụng mô hình của Georges Condominas (L'Espace social à propos de l'Asie du Sud-Est), định nghĩa không gian xã hội là không gian được xác định bởi tập hợp hệ thống quan hệ đặc trưng của một nhóm người (quan hệ không gian, thời gian, môi trường, kinh tế, giao tiếp ngôn ngữ và quan hệ thân tộc/hôn nhân).

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp phân tích ngữ văn dân gian: Thao tác chủ đạo nhằm bóc tách đặc điểm thi pháp, kết cấu cốt truyện, thể loại và ngôn từ của tác phẩm.
• Phương pháp điền dã dân tộc học (Fieldwork & Participant Observation): Thu thập lời kể, phỏng vấn nghệ nhân, quan sát tham dự dài hạn tại thực địa (đặc biệt tại bản Mường An, xã Vân Hồ, huyện Mộc Châu, Sơn La và các vùng phụ cận).
• Phương pháp so sánh đối chiếu: So sánh các dị bản truyện kể giữa các vùng Thái (Tây Bắc, Thanh Hóa, Nghệ An) và đối chiếu giữa các thể loại văn học dân gian (truyện kể, truyện thơ, ca dao, tục ngữ).
• Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Phối hợp tri thức của văn học dân gian, ngôn ngữ học, dân tộc học, sử học và địa lý học nhân văn.

Nguồn tư liệu khảo sát

Tư liệu gồm 116 truyện/mẩu truyện kể địa danh Thái (thống kê tại Phụ lục 2), kết hợp giữa nguồn điền dã thực tế và nguồn xuất bản thành văn từ các tuyển tập truyện cổ, địa chí, kỷ yếu hội thảo (thống kê tại Phụ lục 1).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý thuyết và thực tiễn liên quan đến đề tài nghiên cứu

Chương 1 thiết lập nền tảng lý luận và bức tranh thực tiễn về bối cảnh văn hóa tộc người Thái:

                     (Di cư từ Nam Trung Quốc xuống Mường Lay, Mường Thanh từ thế kỷ VIII-XIII)
                     ==> Luận án nghiêng về hướng nhìn nhận lịch sử thiên di nhiều thế kỷ.

• Vấn đề phân biệt các ngành Thái:
  • Luận án phân tích sự phân chia ngành Thái Trắng (Tay Khao) và Thái Đen (Tay Đăm) dựa trên cơ chế phân đôi bào tộc cổ đại (tiếp thu luận điểm của Lê Sĩ Giáo).
  • Về khái niệm "Thái Đỏ" (Tay Đeng): Luận án rà soát các ý kiến trái chiều (Gedney, Suriya Ratanakul, Đặng Nghiêm Vạn, Đào Văn Tiến đối lập với R. Robert, Cầm Trọng, Vi Văn An, Phan Lương Hùng). Kết hợp kết quả điền dã tại Mộc Châu, tác giả khẳng định Tày Đeng không phải là một ngành độc lập tương đương với Thái Trắng và Thái Đen, mà thực chất là tên gọi theo địa danh (người Mường Đeng thuộc Lang Chánh, Thanh Hóa) hoặc theo trang phục, là một nhóm địa phương thuộc ngành Thái Đen.
• Văn hóa vật chất: Canh tác lúa nước với hệ sinh thái "mương - phai - lái - lịn", văn hóa ẩm thực lúa nếp ("Tăy khảu nửng" - người ăn cơm nếp đồ), mô hình nhà sàn đặc trưng (nhà mai rùa có khau cút của Thái Đen; nhà bốn mái của Thái Trắng).
• Văn hóa tinh thần và vũ trụ quan 3 tầng Mường:
  1. Mường Phạ (Mường Then): Cõi trời, nơi ngự trị của 34 vị Then (đứng đầu là Then Luông).
  2. Mường Lùm (Mường Lum): Cõi người trần gian, đứng đầu là Chẩu Mường.
  3. Mường Boọc Đai (Mường Nước / Mường Âm Phủ): Cõi dưới lòng đất/vực nước sâu, nơi ngự trị của Phi Ngựa (Thuồng luồng) và Chẩu Nặm (Chủ Nước).
• Di sản thành văn và nghệ thuật dân gian: Hệ thống sách cổ chữ Thái (Quám tố mướng, Táy pú xớc, Quám xon cốn), truyện thơ (Xống chụ xon xao, Khun Lú náng Ủa), sinh hoạt văn hóa giao duyên hạn khuống, nghệ thuật múa xòe và dân ca khắp.

---

Chương 2: Truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam: khái niệm, phân loại và nội dung

Chương 2 định danh khái niệm, phân loại 116 truyện kể và phân tích ba phương diện nội dung cơ bản:

• Khái niệm: Truyện kể địa danh của người Thái là những sáng tác tự sự dân gian giải thích sự hình thành, tên gọi hoặc gắn liền với các sự tích, biến cố lịch sử, sinh hoạt văn hóa tại một địa điểm không gian cụ thể của cộng đồng người Thái.
• Phân loại theo thể loại tự sự:
  • Thần thoại địa danh: Giải thích nguồn gốc núi, sông, hang động từ hành vi của thần linh hoặc các biến cố tạo lập thế giới thuở sơ khai.
  • Truyền thuyết địa danh: Chiếm số lượng lớn nhất, gắn với lịch sử thiên di, khai phá đất đai, đánh giặc bảo vệ bản mường và hành trạng của các thủ lĩnh quân sự, nhân vật lịch sử.
  • Truyện cổ tích địa danh: Gắn nguồn gốc địa danh với các biến cố số phận con người, mâu thuẫn gia đình, bi kịch tình yêu đôi lứa hóa thân vào phong cảnh tự nhiên.
• Các phương diện nội dung chính:
  1. Phản ánh vũ trụ quan và thế giới quan tộc người: Sự giải thích thế giới tự nhiên thông qua các quan niệm đa thần giáo, vạn vật hữu linh và hệ thống ba tầng mường.
  2. Phản ánh lịch sử tộc người: Ghi lại dấu vết các cuộc thiên di mở cõi, xác lập ranh giới các vùng Mường lớn (Mường Thanh, Mường Lò, Mường Muổi, Mường Xang), ca ngợi các thủ lĩnh có công với bản mường (tổng hợp tại Bảng 1: Truyền thuyết về nhân vật có công với bản mường).
  3. Phản ánh khát vọng nhân sinh: Phản ánh ước mơ về cuộc sống no đủ, công bằng, sự phản kháng đối với áp bức giai cấp và ngợi ca tình yêu thủy chung, bất tử.

---

Chương 3: Cốt truyện và biểu tượng trong truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam

Chương 3 tập trung phân tích kết cấu cốt truyện và giải mã hai biểu tượng trung tâm của văn hóa Thái trong truyện kể địa danh:

Cấu trúc cốt truyện theo thể loại

• Cốt truyện thần thoại địa danh: Thường có kết cấu đơn tuyến, xoay quanh mô-típ kiến tạo địa hình thông qua sức mạnh siêu nhiên của các đấng sáng tạo (Then) hoặc cuộc chiến của các lực lượng tự nhiên khổng lồ làm biến dạng núi sông.
• Cốt truyện truyền thuyết địa danh: Kết cấu gắn liền với chuỗi hành động lịch sử: Dẫn quân thiên di $\rightarrow$ Gặp trở ngại/giao tranh $\rightarrow$ Đóng quân/dẹp loạn $\rightarrow$ Đặt tên đất dựa trên dấu tích chiến trận hoặc công tích của thủ lĩnh.
• Cốt truyện cổ tích địa danh: Kết cấu thử thách - biến hóa: Nhân vật gặp bất hạnh/ngăn trở tình duyên $\rightarrow$ Chết hoặc hóa thân $\rightarrow$ Sự vật tự nhiên hình thành mang tên nhân vật hoặc chi tiết bi kịch.

Hệ thống biểu tượng trong truyện kể địa danh

Luận án thống kê các biểu tượng xuất hiện trong 116 truyện kể tại Bảng 2: Thống kê các biểu tượng trong truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam (gồm biểu tượng động vật, thực vật, đồ vật, hiện tượng tự nhiên). Trong đó, tác giả phân tích sâu hai biểu tượng trụ cột:

HỆ THỐNG BIỂU TƯỢNG TRỌNG TÂM

---

Chương 4: Không gian xã hội trong truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam

Vận dụng lý thuyết của G. Condominas, Chương 4 phân tích các chiều kích cấu thành không gian xã hội Thái qua truyện kể địa danh:

Chiều kích không gian xã hội	Biểu hiện trong truyện kể địa danh người Thái
Mối liên hệ với không gian, thời gian	Xác lập tọa độ lãnh thổ cư trú của bản mường dọc các thung lũng; gắn kết thời gian huyền thoại với thời gian lịch sử định cư.
Mối quan hệ với môi trường tự nhiên	Khắc họa sự thích ứng và ứng xử hài hòa với môi trường rừng núi, sông suối, hang động; phản ánh tri thức bản địa về địa hình, thời tiết.
Các mối quan hệ hôn nhân	Phản ánh luật tục hôn nhân truyền thống (ngoại hôn dòng họ, hôn nhân nội tộc ngành Thái), bi kịch vi phạm cấm kỵ hôn nhân hóa thành các địa danh đá, núi vọng phu.
Các mối quan hệ tạo lập bởi ngôn ngữ	Cơ chế định danh qua các thành tố ngôn ngữ Thái (Bảng 3: Các căn cứ hình thành địa danh): định danh theo địa hình tự nhiên, theo thực vật - động vật, theo sự kiện lịch sử và theo tên danh nhân.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Về mặt tư liệu: Luận án đã sưu tầm, tập hợp và hệ thống hóa được 116 truyện/mẩu truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam (tăng 60 truyện so với công trình năm 2010), xây dựng bảng thư mục và phụ lục chi tiết, cung cấp nguồn tư liệu ngữ văn dân gian có hệ thống cho ngành Thái học.
2. Về mặt lý luận và thể loại: Luận án hoàn thiện khái niệm truyện kể địa danh Thái; xác lập cấu trúc thể loại (thần thoại, truyền thuyết, cổ tích) và mô tả toàn diện các dạng kết cấu cốt truyện đặc thù của mảng truyện kể này.
3. Về mặt giải mã biểu tượng: Đây là công trình đầu tiên tiến hành phân tích hệ thống biểu tượng trong truyện kể địa danh Thái từ góc nhìn nhân học biểu tượng và ký hiệu học, đặc biệt làm sáng tỏ nội hàm văn hóa của biểu tượng nước (gắn với Chẩu Nặm, Phi Ngựa) và biểu tượng nỏ.
4. Về mô hình không gian xã hội: Luận án là thử nghiệm đầu tiên trong việc ứng dụng lý thuyết không gian xã hội của G. Condominas vào khảo sát truyện kể dân gian Thái, làm rõ cơ chế tương tác giữa con người với môi trường sống, luật tục hôn nhân và cách thức định danh địa lý tộc người.
5. Đóng góp về mặt nhận diện tộc người: Luận án cung cấp luận cứ dân tộc chí và ngữ văn dân gian để góp phần khẳng định Tày Đeng (Thái Đỏ) là nhóm địa phương gắn với địa danh cư trú, không phải là một ngành độc lập tương đương với hai ngành Thái Trắng và Thái Đen.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do giới hạn về thời gian và địa bàn phân bố cư trú rộng lớn, phức tạp của người Thái ở các vùng vùng sâu, vùng xa, công trình chưa thể bao quát toàn bộ các mẩu truyện kể địa danh tồn tại trong trí nhớ dân gian tại tất cả các bản mường hẻo lánh; một số bản ghi thành văn trước đây có hiện tượng tóm lược cốt truyện, làm giảm bớt tính nguyên vẹn của văn cảnh diễn xướng.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục mở rộng công tác điều tra điền dã để bổ sung các dị bản truyện kể địa danh tại các vùng Thái Thanh Hóa, Nghệ An và Tây Bắc.
  • Triển khai nghiên cứu so sánh liên tộc người giữa truyện kể địa danh của người Thái với các tộc người láng giềng cùng ngữ hệ Tày - Thái hoặc cùng địa bàn cộng cư (như người H'mông, Khơ mú, Mường, Kinh).

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên và giảng viên: Là tài liệu chuyên khảo tham khảo cho các ngành Văn học dân gian, Văn hóa học, Dân tộc học, Nhân học và Ngôn ngữ học; đặc biệt hữu ích cho các học phần về Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam và Thái học.
• Đối với công tác quản lý và bảo tồn di sản: Cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học về các địa danh văn hóa - lịch sử cho các nhà hoạch định chính sách, cơ quan quản lý văn hóa và du lịch tại các tỉnh miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ (Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Hòa Bình, Yên Bái, Thanh Hóa, Nghệ An) trong việc xây dựng hồ sơ di sản, quy hoạch điểm du lịch văn hóa và bảo tồn tri thức dân gian bản địa.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án giải quyết vấn đề phân định ngành "Thái Đỏ" (Tày Đeng) như thế nào?

Luận án tổng hợp các luồng ý kiến và dựa trên kết quả điền dã tại Mộc Châu để khẳng định Tày Đeng không phải là một ngành độc lập ngang hàng với Thái Trắng và Thái Đen (vốn hình thành từ sự phân đôi bào tộc cổ đại). Tày Đeng thực chất là tên gọi bắt nguồn từ địa danh Mường Đeng (châu Lang Chánh, Thanh Hóa) hoặc theo sắc phục phụ nữ, là một nhóm địa phương thuộc ngành Thái Đen.

2. Vũ trụ quan của người Thái được phản ánh qua cấu trúc ba tầng mường trong truyện kể địa danh ra sao?

Truyện kể địa danh Thái phản ánh mô hình vũ trụ gồm ba tầng mường: Mường Phạ/Mường Then (cõi trời của 34 vị Then, đứng đầu là Then Luông sáng tạo muôn loài); Mường Lùm/Mường Lum (cõi trần gian của con người, đứng đầu là Chẩu Mường); và Mường Boọc Đai/Mường Nước (cõi âm phủ/vực nước sâu, do Phi Ngựa/Thuồng luồng và Chẩu Nặm cai quản).

3. Hai biểu tượng cốt lõi nào được luận án tập trung giải mã ở Chương 3?

Luận án tập trung phân tích hai biểu tượng: Biểu tượng Nước (phản ánh hệ sinh thái nông nghiệp mương phai và tín ngưỡng thờ thần Nước/Thuồng luồng) và Biểu tượng Nỏ (phản ánh công cụ săn bắn, vũ khí chiến đấu bảo vệ bản mường và biểu trưng quyền uy thủ lĩnh).

4. Khung lý thuyết Không gian xã hội của G. Condominas được luận án ứng dụng để khảo sát những mối quan hệ nào?

Lý thuyết này được ứng dụng ở Chương 4 để phân tích 4 mối quan hệ cấu thành không gian xã hội Thái qua truyện kể: mối liên hệ với không gian và thời gian; mối quan hệ thích ứng với môi trường tự nhiên; các mối quan hệ luật tục hôn nhân; và các mối quan hệ định danh địa lý được thiết lập bởi ngôn ngữ.

5. Nguồn dữ liệu thực tế của luận án gồm bao nhiêu tác phẩm và thu thập từ đâu?

Luận án khảo sát tổng cộng 116 truyện/mẩu truyện kể địa danh Thái, thu thập từ hai nguồn: nguồn điền dã thực tế tại các vùng cư trú của người Thái (như Sơn La, Nghệ An, Thanh Hóa...) và nguồn trích xuất từ các công trình nghiên cứu, địa chí, kỷ yếu khoa học thành văn đã xuất bản.

---

Kết luận

Luận án của Nguyễn Thị Mai Quyên là một công trình nghiên cứu định tính chuyên sâu về truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam từ hướng tiếp cận liên ngành văn hóa tộc người. Tác giả đã hệ thống hóa và phân loại 116 văn bản truyện kể, làm sáng tỏ các đặc trưng cốt truyện, giải mã các biểu tượng then chốt như nước và nỏ, đồng thời tái hiện mô hình không gian xã hội truyền thống của người Thái qua tên đất và truyền thuyết bản mường. Kết quả nghiên cứu đóng góp nguồn tư liệu và khung phân tích có giá trị học thuật cho chuyên ngành Văn học dân gian và Thái học tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam Trong công trình này, chúng tôi nghiên cứu truyê ̣n kể điạ danh của người Thái ở Viêṭ Nam từ góc độ văn hóa tô ̣c người nhằ m thấ y đươ ̣c mố i liên hê ̣ mâ ̣t thiế t giữa ba yế u tố : điạ danh – truyê ̣n kể – văn hóa (đă ̣c biêṭ là ý thức tô ̣c người). Theo đó truyê ̣n kể điạ danh (mô ̣t bô ̣ phâ ̣n của sáng tác ngôn từ dân gian) là mô ̣t sự kiêṇ xã hô ̣i mã hóa những đă ̣c trưng văn hóa tô ̣c người mà điạ danh là mắ t xı́ch chı́nh đươ ̣c quan tâm. Bởi vâ ̣y, nế u như trong công trı̀nh trước đây [111], lich ̣ sử vấ n đề chı̉ chủ yế u quan tâm đế n những nghiên cứu xung quanh truyê ̣n kể điạ danh thı̀ nghiên cứu này quan tâm đế n cả những nghiên cứu điạ danh từ góc nhı̀n của ngôn ngữ, lich ̣ sử, văn hóa.

coi đó như tiề n đề cho viêc̣ khảo cứu mố i quan hê ̣ giữa điạ danh với những yế u tố nằ m trong/ bao chứa nó. Trước hết, bởi người Thái là một trong những tộc ít người có dân số đông nhất Việt Nam. Nền văn hóa, chính trị của họ cũng có vai trò quan trọng trong vành đai quyền lực miền núi ở Việt Nam nói chung và Đông Dương nói riêng, vì thế khi Đông Dương trở thành thuộc địa của Pháp, người Thái sớm trở thành đối tượng thu hút sự chú ý của các học giả nước ngoài, trước tiên là người Pháp, kế tiếp là nghiên cứu của các học giả thuộc cộng đồng Anh ngữ. Dưới đây chúng tôi điểm một số công trình nghiên cứu về người Thái ở Việt Nam trong đó có đề cập đến văn chương dân gian mà nghiên cứu mang tính chuyên sâu đầu tiên là của Albert Louppe (Muongs de Cua-Rao [1]).

Trong nghiên cứu này đời sống thường nhật, văn hóa vật chất, sinh đẻ, phong tục, tín ngưỡng, sinh hoạt văn nghệ. của người Thái ở Cửa Rào được tác giả mô tả khá kỹ lưỡng. Về phương diện nghệ thuật ngôn từ dân gian, điều mà tác giả có nhắc đến là những câu nói răn dạy con cháu và những kinh nghiệm về thời tiết. Có thể thấy, với vai trò là bản ghi chép của các công chức thuộc địa, những tác phẩm của Albert Louppe hay Ch.Robert ( công trình Notes sur les Tay Deng de Lang Chanh – Thanh Hoa - An Nam) đều là những bản báo cáo chi tiết phục vụ cho công cuộc “khai hóa” của thực dân.

Cả ba tác phẩm nói trên đều chỉ đề cập thoáng qua đến sự tồn tại của văn chương dân gian tộc người, vấn đề truyện kể địa danh của người Thái - đối tượng mà chúng tôi quan tâm không được đề cập đến. Tiếp sau các tác giả nói trên, năm 1950, một tác phẩm khác có đề cập đến người Thái ở Việt Nam của Henri Maspero (bản dịch tiếng Việt của Lê Diên: Đạo giáo và các tôn giáo Trung Quốc của [2]) được xuất bản. Nội dung cuốn sách ngoài khảo cứu một cách kỹ lưỡng về sự phát triển lịch sử của Đạo giáo Trung Hoa, huyền thoại học Trung Quốc hiện đại, còn để cập đến xã hội và tôn giáo của người Trung Quốc cổ và người Thái hiện nay. Trong phần này, những khảo cứu về lễ hội mùa xuân, huyền thoại cũng như những phong tục tang lễ của người Thái đen ở thượng du Bắc Bộ là những nghiên cứu tỷ mỉ về người Thái đen Việt Nam.

Trong nhiều trang viết, tác giả nhắc tới những huyền thoại Thái như truyện về Tạo Suông Tạo Ngần, sự tích hạt lúa, truyện trời đất phân đôi. [2,531-533] tuy nhiên không có nội dung nào liên quan đến truyện kể địa danh Thái. Ở đây mối quan tâm của tác giả là hướng đến phân tích những dấu vết của xã hội và tôn giáo Trung Quốc cổ đại trong các thiết chế văn hóa tôn giáo của người Thái vào thời điểm nghiên cứu. Bộ phận văn học dân gian được tác giả quan tâm nhiều nhất chính là lớp thần thoại sáng thế nói về sự khai sinh trời đất và các hiện tượng thiên nhiên.

Điều này ta cũng gặp trong một nghiên cứu khác có đề cập đến người Thái ở Việt Nam là Systems of Northern Vietnam của Gerald C. Trong công trình này, tác giả dành trọn vẹn chương chương thứ tư nghiên cứu về xã hội của người Thái đen ở Việt Nam, trong đó có những nội dung đề cập đến văn chương dân gian của họ, cụ thể là những huyền thoại về các cuộc thiên di của người Thái từ Bắc xuống Nam, lý do họ phải rời bỏ quê hương ở phương Bắc để đi tìm đất sinh cơ lập nghiệp. 9 Trong luận án này, chúng tôi sử dụng lý thuyết về không gian xã hội của G. Ông cũng đồng thời là người có nghiên cứu nổi tiếng về người Thái mang tên “Bài tiểu luận về hệ thống chính trị Thái” hoàn thành năm 1976 và được xuất bản chung trong công trình Không gian xã hội vùng Đông Nam Á [33, 267-324].

Nội dung của “bài tiểu luận” này tuy không trực tiếp đề cập đến văn học dân gian Thái song sự phân tích về hệ thống chính trị của người Thái cùng những hình dung về không gian “mường” khi đặt cạnh những dẫn dụ khác về văn chương dân gian của người Mnông Gar, người Ê đê chính là những gợi ý quan trọng cho tác giả luận án trong quá trình nghiên cứu không gian xã hội Thái tộc sau này. Trong khi những nghiên cứu của các học giả phương Tây không cung cấp nhiều những gợi ý trực tiếp cho nghiên cứu truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam thì ở một hướng tìm kiếm khác, chúng tôi lại tìm được những trợ giúp từ các nghiên cứu của học giới Trung Quốc. Dưới đây sẽ là việc điểm lại các nghiên cứu liên quan này một mặt cung cấp những tham chiếu về phương pháp nghiên cứu địa danh và truyện kể địa danh Thái, mặt khác cung cấp những tư liệu trực tiếp về văn hóa tộc người ở nơi mà nó khởi nguồn để chúng tôi tham khảo trong quá trình triển khai nghiên cứu của mình. Trên thực tế, việc nghiên cứu địa danh ở Trung Quốc được quan tâm từ rất sớm.

Thời Đông Hán, Ban Cố đã ghi chép hơn 4000 địa danh trong bộ Hán thư, trong đó có một số địa danh đã được ông giải thích rất rõ về nguồn gốc và ý nghĩa. Đời Bắc Ngụy (380-535 TCN) trong Thủy Kinh chú sớ, Lịch Đạo Nguyên đã ghi chép hơn 2 vạn địa danh, trong đó chủ yếu là các sông ngòi, hồ đầm Trung Hoa [100]. Tuy nhiên, phải sang thế kỷ XXI, do ảnh hưởng của chính sách dân tộc, việc nghiên cứu địa danh ở Trung Quốc, đặc biệt là địa danh bằng ngôn ngữ dân tộc thiểu số ở các vùng biên cương mới đặc biệt được chú trọng. Năm 2011, Dương Lập Quyền và Trương Thanh Hoa có công trình Khái quát về địa danh tiếng dân tộc thiểu số Trung Quốc[167].

Nội dung cuốn sách chủ yếu quan tâm đến diễn biến lịch sử và tình hình phân bố của các địa danh dân tộc thiểu số, đồng thời từ đó rút ra quy luật, tiến tới chỉ ra nội hàm, chức năng và ý nghĩa của địa danh dân tộc thiểu số. Tiếp đến, 10 năm 2013, Tống Cửu Thành xuất bản công trình Nghiên cứu địa danh văn hóa: khái quát về địa danh dân tộc thiểu số và các vấn đề khác [168]. Trong công trình này, Tống Cửu Thành trên cơ sở của các tùng thư khái quát về địa danh văn hóa và di sản địa danh văn hóa đồng thời chỉ ra ba phương diện của yêu cầu bảo vệ cũng như chỉnh lý di sản địa danh văn hóa trong các văn kiện Trung Quốc cổ đại. Người Thái cũng là một trong 56 tộc người ở Trung Quốc, và mặc dù đến nay các địa danh bằng tiếng Thái đã và đnag bị Hán hóa sâu sắc song đó cũng chính là một thách thức đối với các học giả và các nghiên cứu về địa danh Thái ở Trung Quốc cũng ngày càng được nhiều học giả quan tâm.

Năm 2005, tác giả Đới Hồng Quang có hai bài viết liên quan, một là Thử phân tích ảnh hưởng của chế độ xã hội và chế độ ruộng đất đến việc gọi tên địa danh Thái tộc [163]. Bài viết thông qua việc phân tích mối quan hệ mật thiết giữa năm phương diện của chế độ xã hội và chế độ ruộng đất chỉ ra ảnh hưởng to lớn của những chế độ này trong việc định danh các địa danh bằng tiếng Thái. Bài viết thứ hai của tác giả này trong năm 2005 có tên Đặc trưng địa danh tiếng Thái Tây Song Bản Nạp [164] lấy đối tượng là địa danh tiếng Thái Tây Song Bản Nạp và tập trung phân tích 5 phương diện của địa danh tiếng Thái vùng này là tính khoa giới, tính phức tạp, tính đa tầng không gian, tính hỗn hợp và tính đặc thù. Vẫn theo mạch nghiên cứu địa danh, năm 2008, Đới Hồng Quang tiếp tục có bài Thử bàn về ảnh hưởng của tôn giáo với việc đặt tên địa danh tiếng Thái [165].

Trong bài, tác giả chỉ ra người Thái đã theo tôn giáo nguyên thủy, cũng theo Phật giáo Tiểu thừa. Điều này khiến hình thành nên đặc điểm nhị nguyên trong tôn giáo tín ngưỡng của người Thái. Đặc điểm nhị nguyên này đến lượt nó lại sinh ra những ảnh hưởng to lớn đến các phương diện văn hóa Thái tộc, trong đó có các địa danh tiếng Thái. Tiếp theo, năm 2010, Ngô Trạch có bài Các địa danh có nguồn gốc từ thần thoại và truyền thuyết của dân tộc Thái [166] in trong sách Hồ sơ Vân Nam.

Bài viết tiến hành thống kê, phân tích và chỉ ra địa danh chính là do con người trong quá trình sản xuất và sinh sống ước định và tổng hợp để tạo nên nhằm phân biệt các vị trí, phạm vi, hình thái và đặc trưng khác nhau của các loại 11 thực thể địa lý trong vũ trụ. Vì địa vực và dân tộc (ngôn ngữ) khác nhau nên địa danh mang tính dân tộc và tính địa vực rõ nét. Cảnh Mã là khu tự trị đa dân tộc có người Thái và người Ngõa là chủ thể nhưng người Thái lại là dân tộc thiên di sớm hơn đến mảnh đất phì nhiêu này. Đồng thời văn hóa Thái với chế độ thổ ti thống trị đã kéo dài hơn 600 năm khiến địa danh Thái ngữ làm nên những cột mốc lịch sử văn hóa, chiếm 47.1% trong 696 đơn vị địa danh vùng Cảnh Mã.