Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KỲ VÀ KIỂU TRUYỆN NGƯỜI LẤY VẬT 1.1 Khái quát về truyện cổ tích thần kỳ 1.1 Khái niệm truyện cổ tích thần kỳ Hiện nay, các nhà nghiên cứu văn học dân gian tán thành việc phân chia thể loại truyện cổ tích làm ba tiểu loại: truyện cổ tích loài vật, truyện cổ tích thần kỳ và truyện cổ tích sinh hoạt. Dĩ nhiên ranh giới thực tế giữa các tiểu loại trong truyện cổ tích không phải lúc nào cũng rõ ràng (cũng tương tự như ranh giới các thể loại thần thoại, truyền thuyết, cổ tích). Trong ba tiểu loại này, chúng tôi chỉ chọn tiểu loại truyện cổ thần kỳ để phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài luận văn. Việt Nam với 54 dân tộc anh em cùng tồn tại trên một dãy đất hình chữ S, mỗi dân tộc đều có một kho tàng truyện cổ tích của riêng mình, với số lượng tác phẩm lớn, đa dạng, phong phú mang nhiều giá trị đặc trưng của từng dân tộc.
Truyện cổ tích của các dân tộc còn phản ánh nhiều nét đẹp về văn hóa, phong tục, tập quán từng vùng, miền, tìm hiểu kho tàng cổ tích của mỗi dân tộc, bao giờ cũng tìm thấy cái riêng của từng dân tộc hòa trong cái chung của cộng đồng dân tộc Việt Nam, rộng hơn nữa là cái chung của cộng đồng thế giới. Truyện cổ tích thần kỳ là một bộ phận phong phú nhất trong kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, đa số những truyện cổ tích hay nhất ở mỗi dân tộc đều thuộc về tiểu loại này. Các nhà nghiên cứu xem truyện cổ tích thần kỳ là một tiểu loại của truyện cổ tích, vì nó có những đặc điểm riêng về nhiều mặt, phân biệt với những cổ tích dân gian khác như truyện cổ tích loài vật hay truyện cổ tích sinh hoạt thể hiện ở cách xây dựng nhân vật, cốt truyện. Trong đó tiêu chí cơ bản để phân biệt chúng với nhau là vai trò quan trọng của yếu tố thần kỳ, quá trình phát triển hệ thống tình tiết của cốt truyện.
Trong kho tàng truyện cổ tích, số lượng các truyện cổ tích thần kỳ sưu tầm được thường nhiều hơn các tiểu loại cổ tích khác. Các truyện như: Sọ Dừa, Lấy vợ cóc, Nàng tiên ốc, Chàng rùa… là những truyện có tính chất lý tưởng hóa nhân vật với hình dáng bên ngoài xấu xí, dị dạng nhưng hoàn thiện về tâm hồn, tài năng, đây thực chất là lý tưởng hóa loại người thuộc tầng lớp dưới của xã hội lúc bấy giờ. Nhìn chung, trong tiểu loại truyện cổ tích thần kỳ yếu tố kỳ diệu đậm đà hơn so với so với các tiểu loại khác. Yếu tố thần kỳ không chỉ tạo ra màu sắc ly kỳ, khác lạ và hấp dẫn cho truyện cổ tích mà nó còn có ý nghĩa rất quan trọng, nếu thiếu nó bản thân nhân vật không thể vượt qua được những thử thách gay go để chiến thắng kẻ thù, bảo vệ công lý, chính nghĩa.
Có người cho rằng, truyện cổ tích thần kỳ có nhiều yếu tố cổ xưa liên quan đến những quan niệm thần thoại và tín ngưỡng của con người thời thị tộc, bộ lạc nguyên thủy (như những cấm kỵ, hôn nhân huyết thống, vấn đề thừa kế tài sản, tục hiến sinh…). Tuy nhiên, nội dung chính của truyện cổ tích thần kỳ là phản ánh hiện thực của đời sống xã hội có giai cấp. Chính vì vậy mà những nhân vật trung tâm của truyện cổ tích thần kỳ là những con người thấp hèn trong xã hội như người đội lốt xấu xí, người mồ côi, người con riêng, người em út… Hướng về đạo đức thời thị tộc, truyện cổ tích thần kỳ thường miêu tả những nhân vật bất hạnh ấy theo khuynh hướng lý tưởng hóa những phẩm chất đạo đức của họ, giải quyết số phận cuộc đời của họ theo một kết cục có tính chất ước mơ. Càng về sau này, với sự phát triển của xã hội có giai cấp, chủ đề về đấu tranh xã hội dần dần đi sâu vào cốt truyện và những nội dung đấu tranh giai cấp được lồng vào trong quan hệ gia đình, xã hội.
Một đặc điểm khác của truyện cổ tích thần kỳ là sự tưởng tượng và hư cấu dựa trên cơ sở hiện thực và phi hiện thực (khác với truyện cổ tích sinh hoạt chỉ dựa trên cơ sở hiện thực đời sống). Ở đây, cái có thực hoặc có thể có thực được kết hợp, hòa lẫn vào cái thần kỳ hư ảo, không có thực tạo thành một thể thống nhất làm nên một thế giới truyện cổ tích. Hầu hết những vấn đề xã hội trong truyện cổ tích đều được giải quyết một cách trực tiếp hoặc gián tiếp bởi các lực lượng thần kỳ (bằng cách hư cấu các phương tiện thần kỳ…). Có thể thấy, nội dung truyện cổ tích thần kỳ rất phong phú và đa dạng, thể hiện mọi mặt trong đời sống sinh hoạt, lao động sản xuất và chiến đấu.
Truyện cổ tích thần kỳ còn thể hiện những quan điểm thẩm mỹ, quan điểm nhân sinh, những tâm tư tình cảm, ước vọng của người dân trong xã hội đã có sự phân chia giai cấp. Đặc trưng của truyện cổ tích thần kỳ Đặc trưng về nội dung: Nội dung chính của truyện cổ tích thần kỳ là phản ánh hiện thực về đời sống xã hội của con người và số phận con người trong xã hội có giai cấp. Đó là số phận của những con người mồ côi, người đội lốt, người em út bị xã hội hắt hủi, khinh rẻ như truyện Tấm Cám, Cây tre trăm đốt, Hà rầm hà rạc, Cây khế, Nàng tiên cua và anh chàng đánh cá,. Con người trong truyện cổ tích thần kỳ thường bất lực trước những khó khăn, thử thách khắc nghiệt, khi đó lực lượng thần kỳ xuất hiện giúp cho nhân vật vượt qua những khó khăn và xung đột của truyện sẽ được giải quyết.
Cổ tích thần kỳ phản ánh bi kịch gia đình đi từ quần hôn đến hôn nhân một vợ một chồng, từ chế độ mẫu quyền sang phụ quyền, từ chế độ chưa có giai cấp sang chế độ phân chia giai cấp như truyện Thạch Sanh, Hai anh em, Chàng Sính, Chiếc bật lửa thần, Hòn trống mái,. Kẻ thống trị trở nên giàu có hơn thông qua các hình thức áp bức bóc lột sức lao động, chiếm đoạt của cải của những lao động nghèo. Người nghèo trở nên bần cùng hơn, lam lũ hơn, là một thực tế đầy bất công trong xã hội có giai cấp lúc bấy giờ. Truyền thống dân chủ xã hội công xã thời nguyên thủy đã bị phá vỡ, mờ nhạt dần theo thời gian kéo theo số phận của con người trong xã hội ấy cũng bị thay đổi.
Truyện cổ tích thần kỳ có khác so với truyện cổ tích loài vật và cổ tích sinh hoạt trong thể loại truyện cổ tích. Trong đó, truyện cổ tích loài vật vừa có nội dung nhận xét thực tiễn về đặc điểm của loài vật vừa tư duy suy luận, giải thích về nguồn gốc ra đời của các con vật ấy. Còn trong truyện cổ tích sinh hoạt thường không có hoặc có rất ít yếu tố thần kỳ, các mâu thuẫn, xung đột xã hội giữa người với người được giải quyết một cách hiện thực, không cần đến những yếu tố siêu nhiên. Nếu có xuất hiện những yếu tố thần kỳ thì vẫn không giữ vai trò quan trọng, nhiều khi chỉ là các chi tiết làm cho câu chuyện thêm vẻ li kì, hấp dẫn hơn.
Đặc trưng về thi pháp: Về nhân vật: nhân vật trung tâm trong truyện cổ tích thần kỳ chính là những con người thấp hèn trong xã hội có giai cấp như người mồ côi, người con riêng, người em út, người xấu hình dị dạng, người có tài lạ… Đó là những kiểu nhân vật có tính chất phổ biến, thường xuất hiện nhiều trong truyện cổ tích thần kỳ của các dân tộc. Nhân vật trong truyện cổ tích thần kỳ thường ít được miêu tả về chân dung có chăng chỉ là sự giới thiệu khái quát chung chung như: “một cô gái đẹp tuyệt trần”, “một chàng trai khôi ngô tuấn tú”… Truyện cổ tích thần kỳ không miêu tả tâm lý nhân vật, nhân vật bộc lộ tính cách qua hành động chứ không phải qua tâm lý như nhiều thể loại khác. Nhân vật trong truyện cổ tích đại diện cho một tầng lớp, một nhóm người nào đó mang tính khái quát chung về một loại nhân vật. Đó là nhân vật chức năng, loại nhân vật khá quen thuộc trong các thể loại tự sự của văn học dân gian.
Chẳng hạn như Sọ Dừa, chàng lợn, chàng rắn,… là những người dị dạng xấu xí bị xã hội hắt hủi, coi thường, là những con người thấp cổ bé họng đại diện cho người lao động bị áp bức, bóc lột bất công, các hành động của các nhân vật đều mang chức năng nhân vật thiện, nhân vật tốt. Sự chiến thắng của nhân vật chính diện còn có sự đóng góp không nhỏ của lực lượng thần kỳ hay là yếu tố thần kỳ. Trong truyện cổ tích, lực lượng thần kỳ này có thể là những vật thể quen thuộc, những đồ vật quen thuộc được thổi vào những yếu tố hoang đường, kỳ ảo, làm cho nó trở nên lung linh, huyền ảo và vô cùng hấp dẫn. Lực lượng thần kỳ còn là những con vật kỳ ảo như ngựa thần, chim thần, sói thần, cá biết nói, ngựa ỉa ra vàng, rắn hoá vàng,… Những con vật nuôi hoặc hoang dã nhưng có thể biến hoá khôn lường, có thể nói tiếng người hoặc can dự vào những hoạt động của xã hội loài người.
Chàng Sọ Dừa nhờ con gà biết nói tiếng người đã giúp cho chàng tìm lại được vợ con trên đảo vắng. Yếu tố thần kỳ đóng một vai trò rất quan trọng trong truyện cổ tích: ông bụt, bà tiên luôn tốt bụng, sẵn sàng giúp đỡ con người trong lúc khó khăn, nhất là những em nhỏ bất hạnh, mồ côi. Cô Tấm hiền lành, chịu khó được ông bụt nhiều lần ra tay giúp đỡ nên thoát được nạn đày ải của mẹ con dì ghẻ và cuối cùng được trở thành hoàng hậu. Đó chính là sự can thiệp của các lực lượng thần kỳ vào cuộc sống của con người.
Những con người dù thân hình dị dạng, đội lốt vật xấu xí, nghèo khổ, đói rách, bị khinh khi… với bao thử thách nhưng cuối cùng họ cũng trở thành những người giàu sang, phú quý, sống một cuộc sống sung sướng và hạnh phúc. Một kết cục như thế không thể có trong xã hội có giai cấp, cho nên truyện cổ tích đã phải nhờ đến các yếu tố thần kỳ.