Chương 1 TỎNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN DEN DE TÀI LUẬN ÁN Các tài liệu hiện nay đều coi Islam là “điểm nóng” trong nghiên cứu. Ảnh hưởng lan tỏa của tôn giáo này lên phần còn lại của thế giới trở nên đặc biệt hơn bao giờ hết trong điều kiện toàn cầu hóa như hiện nay. Islam giáo đã và đang thu hút được sự quan tâm đặc biệt của giới chính trị, khoa học, hoạch định chính sách ở cấp độ toàn cầu, bởi những lý do cơ bản sau: Thứ nhất, mức độ ảnh hưởng trong lịch sử của Islam lên các nền văn minh khác là rất lớn; Thứ hai, Islam dang phát tán mạnh mẽ ra khắp thé giới qua các dòng người di cư và ti nan; Thứ ba, Islam tỏ ra khó hội nhập vào đời sông toàn cầu hơn so với những tôn giáo lớn khác, mà biểu hiện cụ thé là sự nối dậy của phản ứng bài ngoại và làn sóng cực đoan của một số nhóm tín đồ; Tuy nhiên mọi nguồn cơn và sự lan tỏa của sức “zóng “ Islam lại không chỉ tập trung ở những nguyên nhân trên. Dấu ấn tác động mạnh mẽ của nó lại thể hiện rõ nét nhất khi nó tham dự vào nền chính trị - xã hội của các quốc gia và của toàn cầu; Thứ tu, bắt nguồn từ Islam, Islamism đang nôi lên như một xu hướng, một sự tai khẳng định vị thế của Islam trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Chính vì vậy mà nghiên cứu về Islam và Islamism làm cho các nhà hoạch định chính sách, nhà quản lý, nhà chính trị phương Tây tốn nhiều công sức hơn là bản thân những người Muslim nghiên cứu về tôn giáo của mình. Hiện nay, để có một cái nhìn thống nhất về Islam và Islamism là một van đề không dé dàng. Nội dung nghiên cứu của luận án buộc chúng tôi phải phân chia các tài liệu có được thành các nội dung sau: 1. Những công trình nghiên cứu ở nước ngoài Theo từ dién bách khoa toàn thu Wikipedia, khái niệm "Islamism" được coi là đồng nghĩa với "Political Islam" (Islam chính tri).
Nói cách khác, Islamism chính là Islam, nhưng được xem xét từ chiêu cạnh chính trị. Thể theo đó, Islamism hàm chứa trong bản thân tập hợp các quan điểm cho rằng, các giá trị của Islam cần trở thành hệ giá trị dẫn dắt đời sống xã hội, đời sống chính trị cũng như đời sống cá nhân. Trong hiện thực, Islamism vừa ton tại dudi dạng ý thức hệ va vừa dưới dạng các phong trào - hướng đến mục tiêu: làm cho Islam chi phối mọi mặt của đời sống xã hội và cá nhân. Với cách nhìn nhận như trên về Islamism, phần tổng quan tài liệu của luận án sẽ không đề cập nhiều đến những công trình viết về Islam nói chung, mà sẽ tập trung vào những công trình bàn về khái niệm "Islamism" hoặc bàn về "Islam chính trị".
Lần đầu tiên thuật ngữ này xuất hiện trong tiếng Anh là Islamismus năm 1696 và được sử dụng là Islamism vào năm 1712 [131]. Ban đầu, thuật ngữ này được sử dụng như một từ đồng nghĩa với Islam. Về sau, thuật ngữ Islamism được mở rộng ý nghĩa của nó trong giới hàn lâm Pháp từ giữa cuối những năm 1970 đến cuối 1980 (trong và sau cuộc cách mang Islam ở Iran). Từ đó, nó được sử dụng trong ngôn ngữ tiếng Anh; những năm gần đây thuật ngữ này đã chiếm phan lớn trong giới học thuật dé chỉ những trào lưu chính thống Islam (Islamic fundamentalism) [107, tr.
Ở phương Tây, đã có một sự tranh luận học thuật gay gắt về nội hàm của Islamism. Không chỉ các học giả phương Tây mà bản thân chính những người Islam cũng chưa thống nhất với nhau về tên gọi Islamism. Căn cứ vào những quan điểm khác nhau của giới nghiên cứu về Islamism, luận án đã rút ra những điểm chung được các bên thừa nhận khi bàn về Islamism. Trên cơ sở đó, luận án nhận thây hai trào lưu Islam chính thống (Islamic fundamentalism) và Islam cực đoan (Islamic extreme) là hai hình thái biểu hiện của Chủ nghĩa Islam (xem chỉ tiết các lý giải này trong phan 2.
Luận án sử dung chúng với tu cách là những mẫu điển hình dé phân tích Islamism trong hiện thực; và toàn bộ luận án sẽ tập trung vào giải quyết van đề của Islamism liên quan đến hai trào lưu cơ bản này. Các nghiên cứu về Islamism (Islam chính thống và Islam cực đoan) trong bối cảnh toàn cầu hóa của học giả Muslim và phương Tây Với cách phân định như trên về Islamism, phần tổng quan tài liệu nghiên cứu sẽ chỉ đề cập đến các biéu hiện và động cơ chính trị - xã hội của Islam trong xu thế toàn cầu hóa. Những vấn đề như giáo lý, đức tin, bản thể luận, thé giới quan sẽ không được nhấn mạnh. Dé điểm lại những công trình của các học giả về Islamism, cần thiết phải đặt Islam vào trong bối cảnh lịch sử đã khiến cho xu hướng Islam chính trị có được cơ hội khai phóng sức mạnh của nó trong công cuộc giải phóng dân tộc theo Islam khỏi chế độ thực dan phương Tây.
Bồi cảnh lịch sử đó chính là toàn cầu hóa, là chất xúc tác khiến thế giới trở nên lệ thuộc và tương tác với nhau nhiều hơn trên tất cả các phương diện của đời sống xã hội. Và tôn giáo không là một ngoại lệ. Tôn giáo là một thành tố của kiến trúc thượng tầng, do vậy, nó chiu sự tác động cua hạ tầng cơ sở kinh tế xã hội. Đến lượt tôn giáo, bằng cách này hay cách khác, luôn phan ánh nhu cầu tinh thần của xã hội và thé hiện sự phản tư của đời sống cá thé trước hiện thực.
Sự xuất hiện của Islamism trở nên đặc biệt và có tính van đề chính là trong xu thế toàn cầu hóa. Bởi vì, trong toàn cầu hóa, mọi sự tương tác, lệ thuộc giữa các quốc gia, dân tộc, giữa các nền văn minh, tôn giáo sẽ bị đây đến giới hạn tận cùng. Mỗi cộng đồng, dân tộc sẽ có những phản ứng khác nhau trong bối cảnh toàn cầu hóa, sự xuất hiện của Islamism là một phản ứng như vậy trong thế giới Islam. Hiện nay, mot điều không thể phủ nhận, toàn cẩu hóa là hiện thực khách quan, tác động lên tat cả các cộng đồng xã hội với những thuận lợi và thách thức như nhau.
Nhưng có lẽ, Muslim là cộng đồng tỏ ra khó khăn hơn cả trong việc thừa nhận và gia nhập toàn cẩu hóa. Van đề này có nhiều lý do để giải thích. Engineer cho rằng, toàn cầu hóa không phải là hiện tượng xa lạ với thế giới Muslim. Nó gồm ba giai đoạn khác nhau, với những thời cơ và thách thức khác nhau, được bắt đầu từ thời Islam sơ kỳ, kế đến là giai đoạn thực dân phương Tây xâm lược các nước thứ ba, trong đó có Islam, và giai đoạn thứ ba kéo dài từ đó cho đến tận ngày nay.
Theo Engineer, thách thức hiện nay mà người Muslim phải đối mặt đó là sự lệ thuộc về kinh tế, chính tri, văn hóa dẫn đến sự suy giảm quyên lực của nhà nước theo luật pháp Shariah và bản sắc tôn giáo Islam [105]. Quan điểm này trước đó cũng được đề cập đến trong một nghiên cứu cua Ahmed Ibrahim Abushouk, Giáo sư Lịch sử, Trường Đại học Quốc tế Islam, Malaysia [155]. Tuy nhién, trong “Globalization and Muslim Identity Challenges and Prospects’, Abushouk lại nhấn mạnh đến giai đoạn thứ ba của toàn cầu hóa, đó là từ nửa đầu thế kỷ 20 đến nay. Giai đoạn thứ ba này được ông chia làm ba cấp độ: cấp độ thứ nhất từ nửa đầu thế kỷ 20 với đặc trưng là sự thống trị vé mọi mặt của thực dân phương Tây lên các nước Islam.
Cấp độ thứ hai là thời kỳ Chiến tranh lạnh và sự căng thăng giữa hai phe Xã hội Chủ nghĩa và Tư bản Chủ nghĩa, sau đó là sự sụp đồ của Liên xô kéo theo sự tan rã của hệ thống các nước Xã hội Chủ nghĩa. Chiến tranh lạnh kết thúc, mở màn cho cấp độ thứ ba, hình thành một “trật tự thế giới mới” mà phần lớn dưới sự kiểm soát của Mỹ (là “trung tâm”), và sự áp đặt các giá trị của Mỹ lên các nước “ngoại vi”. Vì thế, toàn cầu hóa ở giai đoạn này còn được hiểu là phương Tây hóa hay Mỹ hóa. Abushouk chỉ ra, dưới sự tác động của toàn cầu hóa, người Muslim đã phản ứng khác nhau, dẫn đến những mô hình nhà nước khác nhau trong lịch sử Islam hiện đại.
Đó hoặc là mô hình thé tục hóa như Thổ Nhĩ Kỳ, hoặc là mô hình nhà nước bảo thủ, cực đoan như Taliban, hay mô hình nhà nước Islam thần quyền Iran, Sudan. Điểm đáng chú ý trong nghiên cứu của nhà sử học này là chỉ ra sai lam trong nhận thức của nhiều học giả phương Tây về người Muslim. Từ đó, ông đặt ra một số triển vọng mới cho quan hệ giữa Islam và phương Tây [155]. Như vậy, có thé nhận định, sự phản ứng của thé giới Muslim trước tác động của toàn cau hóa một mặt là hệ quả tat yếu của sự tương tác giữa toàn cau hóa với cộng đồng Muslim; mặt khác, những phản ứng khác nhau của thé giới Muslim dường như đang tái cấu trúc, thậm chí định hình cấu trúc nhà nước, xã hội Islam.
Điều này có thé được tìm thấy trong các nghiên cứu của Riaz Hassan: “Globalization’s Challenge to Islam” [157], Sohail Inayatullah: “Islamic Civilization in Globalization” [158], va Sean L. Yom: “lslam and Globalization: Secularism, Religion and Radicalism” [159]. Thậm chí, một số hoc gia cho rằng, phản ứng của những người Muslim (chống lại toàn cầu hóa, muốn xã hội Islam quay trở lại như thời sơ kỳ, và muốn xây dựng một xã hội dựa trên những nguyên tắc của Islam, cho dù phải dùng phương pháp cực đoan), còn tạo ra “tấm thảm kịch” Islam. Theo Hamed Hosseini, du đó là mong muốn tái cau trúc lại Islam trong cuộc đấu tranh giữa nội bộ Muslim (tức là truyền thống và độc tài) với lực lượng bên ngoài (tức là toàn cầu hóa và Tư bản Chủ nghĩa), thì nó cũng là một “thảm kịch” [159].
Thảm kịch này trong “The Tragedy of Muslim Civilization” được Aftab Zaidi lý giải trên góc độ thần học Islam, đó là sự giằng co giữa ý chí tự do của con người khát vọng tao ra một dé chế Islam hùng mạnh như trong quá khứ, với những “tiền định” của Allah rằng, con người không có khả năng tạo ra bất cứ điều gì trong thế giới vật chất, vì đó là lĩnh vực của một mình Allah. Theo ông, mâu thuẫn này đã tạo nên bất hạnh cho nền văn minh Islam, mà đến giờ vẫn chưa thể phục hồi [160].