Triết Học Chính Trị Của Machiavelli Trong Lịch Sử Tư Tưởng Chính Trị Phương Tây

Niccolò Machiavelli (1469-1527) là một nhân vật nổi bật trong lịch sử tư tưởng phương Tây. 249 trang · Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh · 2016.

• Tác giả: Võ Châu Thịnh
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Ngọc Thạch
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử triết học
• Đề tài: Triết Học Chính Trị Machiavelli: Tác Động và Di Sản Trong Lịch Sử Tư Tưởng Phương Tây
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CUỘC ĐỜI, SỰ NGHIỆP VÀ NHỮNG ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ MACHIAVELLI
• 1.1. Cuộc đời và sự nghiệp của Niccolò Machiavelli
• 1.1.1. Khái quát cuộc đời và sự nghiệp chính trị của Niccolò Machiavelli
• 1.1.2. Sự nghiệp nghiên cứu, sáng tác của Niccolò Machiavelli
• 1.2. Những điều kiện và tiền đề hình thành triết học chính trị Machiavelli
• 1.2.1. Những điều kiện hình thành triết học chính trị Machiavelli
• 1.2.2. Những tiền đề hình thành triết học chính trị Machiavelli
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG, ĐẶC ĐIỂM, GIÁ TRỊ, VÀ HẠN CHẾ CỦA TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ MACHIAVELLI
• 2.1. Nội dung cơ bản của triết học chính trị Machiavelli
• 2.1.1. Tư tưởng quân chủ chuyên chế trong triết học chính trị Machiavelli
• 2.1.2. Tư tưởng cộng hòa trong triết học chính trị Machiavelli
• 2.2. Đặc điểm, giá trị, và hạn chế của triết học chính trị Machiavelli
• 2.2.1. Đặc điểm của triết học chính trị Machiavelli
• 2.2.2. Giá trị và hạn chế của triết học chính trị Machiavelli
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ẢNH HƯỞNG CỦA TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ MACHIAVELLI ĐẾN TƯ TƯỞNG CỦA MỘT SỐ TRIẾT GIA PHƯƠNG TÂY CẬN ĐẠI
• 3.1. Vấn đề bản chất con người và sự tự do, công bằng, bình đẳng của con người
• 3.1.1. Vấn đề bản chất con người
• 3.1.2. Vấn đề tự do, công bằng, bình đẳng của con người
• 3.2. Vấn đề chính quyền nhà nước
• 3.2.1. Tư tưởng của một số triết gia phương Tây cận đại về chính quyền quân chủ chuyên chế
• 3.2.2. Sự ủng hộ chế độ cộng hòa và tư tưởng về xây dựng nhà nước pháp quyền của một số triết gia phương Tây cận đại
• 3.3. Kết luận chương 3
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Machiavelli và Bối Cảnh Ảnh Hưởng Đến Triết Học Chính Trị

Niccolò Machiavelli (1469-1527) là một nhân vật nổi bật trong lịch sử tư tưởng phương Tây. Ông sống trong một giai đoạn đầy biến động của Thời Phục Hưng ở Italia, nơi các thành bang tranh giành quyền lực và sự ổn định chính trị luôn bị đe dọa. Bối cảnh này đã ảnh hưởng sâu sắc đến triết học chính trị của ông, khiến ông tập trung vào thực tế của quyền lực và cách thức duy trì nó. Machiavelli đã chứng kiến sự suy tàn của các giá trị đạo đức truyền thống trong chính trị và nhận thấy rằng các nhà lãnh đạo cần phải linh hoạt và thực dụng để bảo vệ nhà nước của mình. Ông không ngần ngại đề xuất những phương pháp mà trước đây bị coi là phi đạo đức, miễn là chúng phục vụ lợi ích của quốc gia. Tư tưởng này đã gây ra nhiều tranh cãi, nhưng cũng đã mở ra một hướng đi mới cho tư tưởng chính trị phương Tây.

1.1. Chính Trị Ý Nguồn Gốc Tư Tưởng Machiavelli

Sự phân mảnh chính trị của Ý vào thế kỷ 15 và 16 là một yếu tố quan trọng hình thành tư tưởng của Machiavelli. Các thành bang như Florence, Venice, Milan và Rome liên tục tranh giành quyền lực, tạo ra một môi trường chính trị đầy rẫy sự phản bội, âm mưu và chiến tranh. Machiavelli, với tư cách là một nhà ngoại giao và quan chức chính phủ của Florence, đã trực tiếp chứng kiến những điều này. Ông nhận thấy rằng các nhà lãnh đạo cần phải có khả năng thích ứng với những thay đổi nhanh chóng và sử dụng mọi phương tiện cần thiết để bảo vệ lợi ích của thành bang mình. Điều này đã dẫn đến sự phát triển của chính trị thực dụng, một đặc điểm nổi bật trong triết học của ông.

1.2. Thời Phục Hưng Sự Thay Đổi Giá Trị Đạo Đức

Thời Phục Hưng chứng kiến sự phục hưng của văn hóa cổ điển Hy Lạp và La Mã, đồng thời là sự suy giảm ảnh hưởng của Giáo hội Công giáo. Điều này dẫn đến sự thay đổi trong các giá trị đạo đức và sự gia tăng của chủ nghĩa nhân văn. Machiavelli chịu ảnh hưởng bởi tư tưởng này và ông tin rằng con người nên tập trung vào việc đạt được thành công và vinh quang trong thế giới này, thay vì chỉ lo lắng về cuộc sống sau khi chết. Ông cũng cho rằng đạo đức nên được xem xét trong bối cảnh chính trị, và những hành động mà bình thường bị coi là sai trái có thể được biện minh nếu chúng phục vụ lợi ích của nhà nước.

II. Quân Vương Phân Tích Nghệ Thuật Cai Trị Của Machiavelli

'Quân Vương' (The Prince)** là tác phẩm nổi tiếng nhất của Machiavelli, trong đó ông trình bày một cách tiếp cận thực dụng và tàn nhẫn về nghệ thuật cai trị. Ông lập luận rằng một nhà lãnh đạo nên tập trung vào việc duy trì quyền lực và sự ổn định của nhà nước, ngay cả khi điều đó đòi hỏi phải sử dụng sự lừa dối, bạo lực hoặc vi phạm các nguyên tắc đạo đức. Machiavelli không khuyến khích sự tàn bạo một cách vô cớ, nhưng ông tin rằng nó có thể cần thiết trong một số trường hợp nhất định. Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tạo dựng hình ảnh tốt đẹp trong mắt công chúng, ngay cả khi nhà lãnh đạo không thực sự xứng đáng với nó. Tác phẩm này đã gây ra nhiều tranh cãi, nhưng nó cũng đã được ca ngợi vì sự thẳng thắn và thực tế của nó.

2.1. Quyền Lực Chính Trị Mục Tiêu Tối Thượng

Trong 'Quân Vương', quyền lực chính trị được xem là mục tiêu tối thượng của một nhà lãnh đạo. Machiavelli tin rằng một nhà lãnh đạo nên làm mọi thứ có thể để đạt được và duy trì quyền lực, ngay cả khi điều đó đòi hỏi phải sử dụng những phương pháp phi đạo đức. Ông không tin vào việc cai trị bằng tình yêu, mà tin rằng cai trị bằng nỗi sợ hãi là hiệu quả hơn. Ông cũng cho rằng một nhà lãnh đạo nên biết cách sử dụng cả luật pháp và vũ lực để đạt được mục tiêu của mình. Quan điểm này đã gây ra nhiều tranh cãi, nhưng nó cũng phản ánh thực tế chính trị tàn khốc của thời đại Machiavelli.

2.2. Đạo Đức Chính Trị Sự Linh Hoạt Cần Thiết

Machiavelli không tin vào một hệ thống đạo đức chính trị cứng nhắc. Ông cho rằng đạo đức nên được xem xét trong bối cảnh chính trị, và những hành động mà bình thường bị coi là sai trái có thể được biện minh nếu chúng phục vụ lợi ích của nhà nước. Ông không khuyến khích sự tàn bạo một cách vô cớ, nhưng ông tin rằng nó có thể cần thiết trong một số trường hợp nhất định. Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tạo dựng hình ảnh tốt đẹp trong mắt công chúng, ngay cả khi nhà lãnh đạo không thực sự xứng đáng với nó. Điều này cho thấy sự linh hoạt và thực dụng trong tư tưởng của Machiavelli.

III. Bàn Về Livy Cộng Hòa và Nghệ Thuật Quản Trị Nhà Nước

Ngoài 'Quân Vương', Machiavelli còn viết 'Bàn về Livy' (Discourses on Livy), một tác phẩm ít được biết đến hơn nhưng cũng rất quan trọng để hiểu triết học chính trị của ông. Trong tác phẩm này, ông tập trung vào việc phân tích lịch sử của Cộng hòa La Mã và rút ra những bài học về nghệ thuật quản trị nhà nước. Ông ca ngợi những đức tính công dân của người La Mã cổ đại và cho rằng một nhà nước cộng hòa nên được xây dựng dựa trên sự tham gia của người dân và sự tôn trọng luật pháp. Machiavelli cũng cảnh báo về những nguy cơ của sự tham nhũng và sự suy đồi đạo đức, và cho rằng những điều này có thể dẫn đến sự sụp đổ của một nhà nước cộng hòa.

3.1. Cộng Hòa La Mã Mô Hình Quản Trị Lý Tưởng

Machiavelli ngưỡng mộ Cộng hòa La Mã và coi nó là một mô hình quản trị lý tưởng. Ông ca ngợi những đức tính công dân của người La Mã cổ đại, như lòng yêu nước, sự dũng cảm và sự tôn trọng luật pháp. Ông cho rằng một nhà nước cộng hòa nên được xây dựng dựa trên sự tham gia của người dân và sự phân chia quyền lực giữa các cơ quan khác nhau. Ông cũng tin rằng một nhà nước cộng hòa nên có một hệ thống luật pháp công bằng và hiệu quả để bảo vệ quyền lợi của người dân và duy trì trật tự xã hội.

3.2. Nguy Cơ Suy Đồi Bài Học Lịch Sử

Machiavelli cảnh báo về những nguy cơ của sự tham nhũng và sự suy đồi đạo đức, và cho rằng những điều này có thể dẫn đến sự sụp đổ của một nhà nước cộng hòa. Ông cho rằng các nhà lãnh đạo nên luôn cảnh giác với những cám dỗ của quyền lực và tiền bạc, và nên cố gắng duy trì sự trong sạch và liêm chính trong chính phủ. Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giáo dục công dân về các giá trị đạo đức và trách nhiệm công dân, để họ có thể tham gia một cách tích cực vào việc quản lý nhà nước.

IV. Ảnh Hưởng và Di Sản Machiavelli Trong Lịch Sử Tư Tưởng

Triết học chính trị của Machiavelli đã có một ảnh hưởng sâu sắc đến lịch sử tư tưởng phương Tây. Ông được coi là một trong những người sáng lập của chính trị học hiện đại và tư tưởng của ông đã được nghiên cứu và tranh luận trong nhiều thế kỷ. Một số người ca ngợi ông vì sự thẳng thắn và thực tế của ông, trong khi những người khác chỉ trích ông vì sự tàn nhẫn và vô đạo đức của ông. Tuy nhiên, không ai có thể phủ nhận tầm quan trọng của Machiavelli trong việc định hình tư tưởng chính trị hiện đại. Tư tưởng của ông vẫn còn phù hợp cho đến ngày nay, đặc biệt là trong bối cảnh chính trị quốc tế đầy cạnh tranh và biến động.

4.1. Chủ Nghĩa Machiavelli Sự Giải Thích và Lạm Dụng

Chủ nghĩa Machiavelli là một thuật ngữ được sử dụng để mô tả một cách tiếp cận chính trị thực dụng và tàn nhẫn, thường liên quan đến sự lừa dối, bạo lực và vi phạm các nguyên tắc đạo đức. Thuật ngữ này thường được sử dụng một cách tiêu cực để chỉ trích những nhà lãnh đạo mà bị coi là vô đạo đức và chỉ quan tâm đến việc duy trì quyền lực. Tuy nhiên, một số người cho rằng chủ nghĩa Machiavelli có thể được sử dụng một cách tích cực để đạt được những mục tiêu chính trị tốt đẹp, miễn là nó được sử dụng một cách cẩn thận và có trách nhiệm.

4.2. Chính Trị Hiện Đại Sự Tiếp Nối và Phản Biện

Triết học chính trị của Machiavelli vẫn còn ảnh hưởng đến chính trị hiện đại. Nhiều nhà lãnh đạo và nhà chính trị học vẫn tiếp tục nghiên cứu và tranh luận về tư tưởng của ông. Một số người ca ngợi ông vì sự thẳng thắn và thực tế của ông, trong khi những người khác chỉ trích ông vì sự tàn nhẫn và vô đạo đức của ông. Tuy nhiên, không ai có thể phủ nhận tầm quan trọng của Machiavelli trong việc định hình tư tưởng chính trị hiện đại. Tư tưởng của ông vẫn còn phù hợp cho đến ngày nay, đặc biệt là trong bối cảnh chính trị quốc tế đầy cạnh tranh và biến động.

V. Đạo Đức và Quyền Lực Vấn Đề Trung Tâm Trong Triết Học Machiavelli

Mối quan hệ giữa đạo đức và quyền lực là một vấn đề trung tâm trong triết học chính trị của Machiavelli. Ông không tin rằng đạo đức và quyền lực luôn phải đi đôi với nhau, và ông cho rằng một nhà lãnh đạo có thể cần phải vi phạm các nguyên tắc đạo đức để duy trì quyền lực và bảo vệ nhà nước. Quan điểm này đã gây ra nhiều tranh cãi, nhưng nó cũng phản ánh thực tế chính trị tàn khốc của thời đại Machiavelli. Ông không khuyến khích sự tàn bạo một cách vô cớ, nhưng ông tin rằng nó có thể cần thiết trong một số trường hợp nhất định. Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tạo dựng hình ảnh tốt đẹp trong mắt công chúng, ngay cả khi nhà lãnh đạo không thực sự xứng đáng với nó.

5.1. Chính Trị và Đạo Đức Sự Xung Đột Không Thể Tránh Khỏi

Machiavelli tin rằng chính trị và đạo đức thường xung đột với nhau, và một nhà lãnh đạo có thể cần phải lựa chọn giữa việc làm điều đúng đắn về mặt đạo đức và việc làm điều cần thiết để duy trì quyền lực. Ông không tin rằng một nhà lãnh đạo có thể luôn luôn làm cả hai điều này cùng một lúc. Quan điểm này đã gây ra nhiều tranh cãi, nhưng nó cũng phản ánh thực tế chính trị tàn khốc của thời đại Machiavelli.

5.2. Quyền Lực Mềm Chiến Lược Duy Trì Ảnh Hưởng

Mặc dù Machiavelli thường được liên kết với việc sử dụng vũ lực và sự lừa dối, ông cũng nhận ra tầm quan trọng của quyền lực mềm trong việc duy trì ảnh hưởng. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tạo dựng hình ảnh tốt đẹp trong mắt công chúng, ngay cả khi nhà lãnh đạo không thực sự xứng đáng với nó. Ông cũng cho rằng một nhà lãnh đạo nên biết cách sử dụng truyền thông và ngoại giao để đạt được mục tiêu của mình. Điều này cho thấy rằng Machiavelli không chỉ quan tâm đến việc duy trì quyền lực bằng mọi giá, mà còn quan tâm đến việc tạo ra một xã hội ổn định và thịnh vượng.

VI. Machiavelli và Tương Lai Bài Học Cho Lãnh Đạo Hiện Đại

Triết học chính trị của Machiavelli vẫn còn phù hợp cho đến ngày nay, và nó có thể cung cấp những bài học quý giá cho các nhà lãnh đạo hiện đại. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu thực tế chính trị, việc sử dụng quyền lực một cách khôn ngoan và việc tạo dựng hình ảnh tốt đẹp trong mắt công chúng. Ông cũng cảnh báo về những nguy cơ của sự tham nhũng và sự suy đồi đạo đức, và cho rằng những điều này có thể dẫn đến sự sụp đổ của một nhà nước. Mặc dù tư tưởng của ông có thể gây tranh cãi, nhưng không ai có thể phủ nhận tầm quan trọng của Machiavelli trong việc định hình tư tưởng chính trị hiện đại.

6.1. Lãnh Đạo và Quyết Định Sự Cân Bằng Giữa Đạo Đức và Lợi Ích

Các nhà lãnh đạo hiện đại có thể học được từ Machiavelli về tầm quan trọng của việc đưa ra những quyết định khó khăn và việc cân bằng giữa đạo đức và lợi ích. Ông không tin rằng một nhà lãnh đạo có thể luôn luôn làm điều đúng đắn về mặt đạo đức, và ông cho rằng đôi khi cần phải vi phạm các nguyên tắc đạo đức để bảo vệ lợi ích của nhà nước. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng quyền lực một cách khôn ngoan và có trách nhiệm.

6.2. Toàn Cầu Hóa Ứng Dụng Tư Tưởng Machiavelli Trong Bối Cảnh Mới

Trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày nay, tư tưởng của Machiavelli vẫn còn phù hợp. Các quốc gia và các tổ chức quốc tế phải cạnh tranh với nhau để đạt được quyền lực và ảnh hưởng. Machiavelli có thể cung cấp những bài học quý giá về cách thức đạt được và duy trì quyền lực trong một thế giới đầy cạnh tranh và biến động. Tuy nhiên, cũng cần phải cẩn thận để không lạm dụng tư tưởng của ông và sử dụng nó để biện minh cho những hành động vô đạo đức.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ triết học với đề tài "Triết học chính trị của Machiavelli trong lịch sử tư tưởng chính trị phương Tây cận đại" do nghiên cứu sinh Võ Châu Thịnh thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2016. Luận án thuộc chuyên ngành Lịch sử triết học (mã số: 62.01), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đinh Ngọc Thạch và PGS. Nguyễn Xuân Tế; các nhà khoa học tham gia hội đồng chấm và phản biện gồm PGS. Nguyễn Quang Điển, PGS. Trần Nguyên Việt và PGS. Trương Văn Chung.

Trong lịch sử triết học chính trị phương Tây, Niccolò di Bernardo Machiavelli (1469 – 1527) là triết gia có vai trò phân định bước chuyển từ triết học chính trị truyền thống thời cổ đại (tiêu biểu với Socrates, Plato, Aristotle) và thời trung cổ chịu ảnh hưởng Kitô giáo (với Augustine, Thomas Aquinas) sang giai đoạn hiện đại. Mặc dù tư tưởng của Machiavelli được giới học thuật quốc tế quan tâm nghiên cứu qua nhiều thế kỷ, các nhận định về ông vẫn tồn tại nhiều điểm phân kỳ, thậm chí đối lập giữa các trường phái dân chủ và độc tài. Khoảng trống nghiên cứu được luận án nhận diện là sự thiếu vắng các công trình phân tích có hệ thống, xuyên suốt quá trình hình thành, phát triển của tư tưởng Machiavelli và việc phân định giữa các quan điểm mang tính sách lược nhất thời với lý tưởng cốt lõi của ông. Tại Việt Nam, việc nghiên cứu trực tiếp các tác phẩm kinh điển của Machiavelli còn hạn chế, trong khi các yêu cầu thực tiễn về tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước, xây dựng nhà nước pháp quyền, phát huy dân chủ, bảo đảm ổn định chính trị - xã hội và giải quyết các vấn đề đối nội, đối ngoại đang đặt ra nhu cầu nhận thức đúng đắn về nghệ thuật quyền lực chính trị.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ nội dung, đặc điểm, giá trị và hạn chế của triết học chính trị Machiavelli, đồng thời chỉ ra sự phát triển của hệ thống tư tưởng này trong lịch sử tư tưởng triết học chính trị phương Tây cận đại. Để thực hiện mục đích đó, luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số như sau:

1. Tìm hiểu cuộc đời, sự nghiệp và những điều kiện, tiền đề hình thành triết học chính trị Machiavelli.
2. Làm sáng tỏ nội dung cơ bản, những đặc điểm, giá trị và hạn chế của triết học chính trị Machiavelli.
3. Chỉ ra sự kế thừa và phát triển triết học chính trị Machiavelli của một số triết gia cận đại phương Tây.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là triết học chính trị của Niccolò Machiavelli và sự phát triển của nó trong lịch sử tư tưởng chính trị phương Tây cận đại. Về phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi không gian: Giới hạn trong khu vực Tây Âu.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát từ giai đoạn Phục hưng đến thời kỳ cận đại.
• Phạm vi tư liệu: Di sản trước tác của Machiavelli được sưu tầm, dịch thuật sang tiếng Anh và tiếng Việt (gồm các tác phẩm triết học chính trị chính thức, tác phẩm lịch sử, tiểu sử, kịch bản văn học và gần 250 bức thư riêng); các công trình nghiên cứu lịch sử triết học, tư tưởng chính trị phương Tây; các tác phẩm kinh điển của các triết gia cận đại chịu ảnh hưởng tiêu biểu như Thomas Hobbes, John Locke, Montesquieu, Jean-Jacques Rousseau, cùng tư tưởng của Baruch Spinoza, Voltaire, Denis Diderot và Johann Gottlieb Fichte.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong luận án được tác giả phân loại thành ba nhóm công trình chính:

Nhóm thứ nhất gồm các công trình nghiên cứu về điều kiện và tiền đề hình thành triết học chính trị Machiavelli:

• Về bối cảnh lịch sử, kinh tế - xã hội và văn hóa: Bộ sách Encyclopedia of World History (7 tập, 2008) do Marsha E. Terry, Jiu-Hwa Lo Upshur và Mark F. Whitters đồng chủ biên (đặc biệt là tập II và tập III); công trình World History (tái bản lần 6, 2010) của William J. Duiker và Jackson J. Spielvogel; giáo trình Lịch sử Thế giới Trung đại (2006) của Nguyễn Gia Phu, Nguyễn Văn Ánh, Đỗ Đình Hãng, Trần Văn La; bộ Encyclopedia of The Renaissance and The Reformation (2004) của Thomas G. Bergin và Jennifer Speake; loạt 36 bài giảng audio The Italian Renaissance (2004) của Kenneth Bartlett thuộc The Teaching Company.
• Về tiền đề lý luận và lịch sử triết học: Bộ A History of Philosophy (9 tập, 1993 – 1994) của Frederick Copleston; A New History of Western Philosophy (4 tập, 2004 – 2007) của Anthony Kenny; History of Political Philosophy (tái bản lần 3, 1987) của Leo Strauss và Joseph Cropsey; A History of Western Political Thought (2005) của J. McClelland; History of Italian Philosophy (2 tập, 2008) của Eugenio Garin; Triết học Tây phương từ khởi thủy đến đương đại (2010) của Bernard Morichère (Phan Quang Định dịch); Lịch sử triết học phương Tây (3 tập, 2014) của Đỗ Minh Hợp; Lịch sử triết học Tây phương (3 tập, 2000) của Lê Tôn Nghiêm; Encyclopedia of Philosophy (10 tập, 2006) của Donald M. Borchert; The Cambridge Dictionary of Philosophy (1999) của Robert Audi; Archetypes of Wisdom của Douglas J. Soccio; Handbook of Political Theory (2004) của Gerald F. Gaus và Chandran Kukathas; A Companion to Ancient Philosophy (2006) do Mary Louise Gill và Pierre Pellegrin chủ biên (với các nghiên cứu của Donald R. Morrison, Melissa Lane, David Keyt).
• Các tác phẩm kinh điển cổ đại: The History of Rome của Tito Livio; History of the Peloponnesian War của Thucydides; các đối thoại Statesman, Laws, Republic của Plato; Politics của Aristotle; The Republic of Cicero của Cicero; Thần Khúc của Dante Alighieri.

Nhóm thứ hai gồm các công trình nghiên cứu trực tiếp về nội dung triết học chính trị của Machiavelli:

• Học giả quốc tế: Công trình Machiavelli and Republicanism (1990) của Gisela Bock, Quentin Skinner và Maurizio Viroli; Machiavelli: A Very Short Introduction (2000) và bộ sách The Foundation of Modern Political Thought (2 tập, 2002, 2004) của Quentin Skinner; Machiavelli and Empire (2004) của Mikael Hörnqvist; Machiavelli, Philosopher of Power (2007) của Ross King; The Cambridge Companion to Machiavelli (2010) do John M. Najemy chủ biên; bài viết của Victoria Kahn trong The Italian Renaissance (2004) của Harold Bloom; Machiavelli Revisited (2004) của Joseph V. Femia; Machiavelli’s God (2010) của Maurizio Viroli; bài nghiên cứu của Rafael Major trên tạp chí Political Research Quarterly (2007); loạt 24 bài giảng video Machiavelli in Context (2006) của William R. Cook; chương viết của Quentin Skinner trong The Cambridge History of Renaissance Philosophy (2007).
• Học giả trong nước: Sách chuyên khảo Triết học Trung cổ Tây Âu (2008) của Trịnh Doãn Chính và Đinh Ngọc Thạch; Những luận thuyết nổi tiếng thế giới (2003) của Vũ Đình Phòng và Lê Huy Hòa; bài viết "Triết học chính trị của N.Makiaveli" (Tạp chí Triết học, 10/2004) của Vũ Mạnh Toàn; bản dịch Lịch sử các học thuyết chính trị thế giới (2001) từ các tác giả Liên bang Nga.

Nhóm thứ ba gồm các công trình nghiên cứu về sự kế thừa và ảnh hưởng của Machiavelli đối với các triết gia cận đại:

• Tác phẩm kinh điển của các triết gia cận đại: Leviathan (1651) của Thomas Hobbes; Second Treatise of Government (1689) của John Locke; De l'esprit des lois (1748) của Montesquieu; Du Contrat social (1762) của Jean-Jacques Rousseau.
• Nghiên cứu chuyên đề: Bài báo "Một số tư tưởng triết học chính trị của J. Locke: thực chất và ý nghĩa lịch sử" (Tạp chí Triết học, 1/2007) của Đinh Ngọc Thạch; bài "John Locke – Nhà tư tưởng lớn của phong trào khai sáng" (Tạp chí Triết học, 2/2008) của Phạm Văn Đức; công trình Machiavelli, Hobbes, and the Formation of a Liberal Republicanism in England (2004) của Vickie B. Sullivan; chuyên khảo Machiavelli and Us (1999) của Louis Althusser.

Nhóm tài liệu	Đại diện tiêu biểu	Nội dung đóng góp cho đề tài
Điều kiện & tiền đề	Marsha E. Terry, Duiker & Spielvogel, Kenneth Bartlett, F. Copleston, Đỗ Minh Hợp, Tito Livio, Plato, Aristotle	Cung cấp dữ liệu lịch sử thời Phục hưng Italia, phong trào Nhân văn chủ nghĩa và cội nguồn triết học Hy Lạp - La Mã cổ đại.
Nội dung học thuyết	Quentin Skinner, John M. Najemy, Ross King, J. McClelland, Joseph V. Femia, Maurizio Viroli	Phân tích các khái niệm (virtù, fortuna), giải mã hai tác phẩm Quân Vương và Luận bàn về Livy.
Kế thừa cận đại	Thomas Hobbes, John Locke, Montesquieu, J.J. Rousseau, Vickie B. Sullivan, Louis Althusser	Minh chứng sự chuyển giao tư tưởng về bản tính con người, quyền lực tối cao, chế độ cộng hòa và nhà nước pháp quyền.

Khoảng trống mà luận án lựa chọn giải quyết là tiến hành một nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống theo chuyên ngành Lịch sử triết học, khắc phục tình trạng phiến diện khi chỉ tập trung vào tác phẩm Quân Vương. Luận án kết hợp đồng bộ toàn bộ trước tác chính trị, lịch sử, văn học và thư từ riêng của Machiavelli để làm sáng tỏ bản chất tư tưởng cộng hòa và chỉ ra mạch tiếp nối trong triết học chính trị phương Tây cận đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng thế giới quan duy vật biện chứng làm cơ sở lý luận nền tảng. Phương pháp luận biện chứng duy vật giữ vai trò là phương pháp chủ yếu để mô tả, giải thích, phân tích và đánh giá các quan điểm triết học cũng như các sự kiện lịch sử liên quan.

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được triển khai gồm:

• Phương pháp lịch sử và logic: Được sử dụng để tái hiện tiến trình hình thành tư tưởng của Machiavelli gắn liền với bối cảnh thành quốc Florence và bán đảo Italia, đồng thời rút ra các quy luật vận động nội tại của hệ thống tư tưởng chính trị phương Tây từ cổ đại đến cận đại.
• Phương pháp phân tích văn bản và phân tích nội dung: Áp dụng trực tiếp trên các tác phẩm gốc, các văn bản dịch thuật học thuật và hệ thống thư từ cá nhân của Machiavelli cùng trước tác của các triết gia cận đại.
• Phương pháp phân tích khái niệm: Làm rõ các phạm trù cốt lõi trong tư tưởng Machiavelli như virtù (năng lực/phẩm chất chính trị), fortuna (vận mệnh/thời thế), quyền lực nhà nước, pháp luật và tự do cộng hòa.
• Phương pháp so sánh - đối chiếu: Đặt tư tưởng của Machiavelli trong tương quan với các triết gia cổ đại (Plato, Aristotle, Cicero), thời trung cổ (Augustine, Thomas Aquinas) và các triết gia cận đại (Hobbes, Locke, Montesquieu, Rousseau).
• Phương pháp quy nạp - diễn dịch và tiếp cận liên ngành khoa học xã hội: Kết hợp triết học, sử học, văn học và khoa học chính trị để đánh giá các luận điểm.

Nguồn tư liệu nghiên cứu của luận án bao gồm các văn bản dịch thuật tiếng Anh và tiếng Việt các tác phẩm của Machiavelli (Quân Vương, Luận bàn về mười quyển sách đầu của Tito Livio, Nghệ thuật chiến tranh, Lịch sử Florence, tiểu sử Castruccio Castracani, các vở hài kịch Rễ cây khoai ma, Clizia, truyện ngắn Quỷ Belfagor tinh nghịch và gần 250 bức thư riêng), các bộ sử liệu, bách khoa toàn thư triết học và các tác phẩm kinh điển của các đại biểu triết học phương Tây cận đại.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cuộc đời, sự nghiệp và những điều kiện, tiền đề hình thành triết học chính trị Machiavelli

Chương 1 trình bày tiểu sử, các chặng đường hoạt động chính trị, sự nghiệp sáng tác và các yếu tố hiện thực, lý luận quy định sự hình thành tư tưởng của Machiavelli.

Cuộc đời của Niccolò Machiavelli được phân chia thành ba giai đoạn:

1. Giai đoạn học đường: Sinh ngày 3/5/1469 tại Florence trong gia đình trung lưu; cha là Bernardo Machiavelli (nhà nghiên cứu luật học) để lại tủ sách quý, đặc biệt là mười quyển đầu bộ Lịch sử Roma của Tito Livio. Machiavelli học tiếng Latin từ năm 7 tuổi, tiếp cận nền giáo dục nhân văn chuẩn mực và hoàn thành học vấn tại Đại học Florence.
2. Giai đoạn quan trường (1498 – 1512): Kéo dài 14 năm phục vụ nền Cộng hòa Florence. Ngày 19/6/1498, ông được bầu làm Cancelliere trong cơ quan Seconda Cancelleria, sau đó giữ cương vị đứng đầu nhóm 10 Cancelliere ("Secretary of the Ten"). Ông thực hiện nhiều chuyến công du ngoại giao, tiếp xúc với các nhân vật chính trị như Cesare Borgia và Hoàng đế Maximilian, đồng thời gắn bó chặt chẽ với Piero Soderini.
3. Giai đoạn bị phế truất (từ 1512): Gia đình Medici quay lại nắm quyền; năm 1513, Machiavelli bị bắt giam, chịu tra khảo và bị buộc lui về điền trang ngoại ô Florence, bắt đầu thời kỳ tập trung nghiên cứu và trước tác.

Tác phẩm tiêu biểu	Năm hoàn thành / xuất bản	Đặc điểm nội dung chính
La Mandragola (Rễ cây khoai ma)	Sáng tác 1518	Vở hài kịch thể hiện bức tranh xã hội Florence và sự tái thiết đời sống cá nhân.
Dell'arte della Guerra (Nghệ thuật chiến tranh)	Viết 1519–1520, in 1521	Gồm 7 chương đối thoại tại Orti Oricellari; bàn về xây dựng quân đội quốc gia, vũ khí, chiến thuật và phòng thủ.
Il Principe (Quân Vương)	Viết 1513, in 1532	Gồm 26 chương đề tặng Lorenzo de' Medici; phân tích nghệ thuật giành và giữ quyền lực, các loại hình quân chủ.
Discorsi sopra la prima Deca di Tito Livio	Viết 1513–1517, in 1532	Gồm 3 tập (142 chương); bàn về chế độ cộng hòa, vai trò pháp luật và mô hình thể chế La Mã cổ đại.
Storia di Firenze (Lịch sử Florence)	Viết 1520–1525, in 1532	Gồm 8 quyển theo yêu cầu của Giáo hoàng Clement VII (Giulio de' Medici), phân tích lịch sử thành quốc Florence.
La vita di Castruccio Castracani da Lucca	Hoàn thành 1520	Tiểu sử văn học về người chỉ huy quân đội đánh thuê thành Lucca.
Hệ thống thư tín	Viết từ 1506–1521	Gần 250 bức thư (tiêu biểu gửi Vettori, Guicciardini) phản ánh quan điểm triết học, phương pháp luận và đời sống thực tế.

Về điều kiện lịch sử, kinh tế - xã hội: Bán đảo Italia thế kỷ XV – XVI nằm ở vị trí trung tâm Địa Trung Hải, đạt tỷ lệ đô thị hóa 30% dân số, hưởng lợi kinh tế từ các tuyến thương mại và các cuộc Thập tự chinh (điển hình như sự kiện Venice vận chuyển quân Thập tự chinh lần thứ tư với chi phí 85 ngàn Eid Mar và chuyển hướng sang đánh chiếm Zadar). Tuy nhiên, do địa hình chia cắt bởi dãy Alps và Apennines, Italia tồn tại dưới dạng các thành quốc cát cứ (Florence, Milan, Venice, Naples), nội chiến kéo dài (1350 – 1450) và trở thành chiến trường can thiệp của các cường quốc như Pháp, Tây Ban Nha, Đức, Thụy Sĩ. Thực tiễn này đòi hỏi một học thuyết chính trị giải quyết vấn đề thống nhất quốc gia và củng cố quyền lực.

Về tiền đề lý luận: Triết học chính trị Machiavelli kế thừa các giá trị của phong trào Phục hưng, Chủ nghĩa nhân văn công dân và hệ thống tư tưởng chính trị cổ đại Hy Lạp - La Mã của Thucydides, Plato, Aristotle, Cicero, Tito Livio, Plutarch, Sallust, đồng thời tiếp thu các tác giả tiền bối như Dante Alighieri, Petrarch, Leonardo Bruni, Marsilio Ficino.

Chương 2: Nội dung, đặc điểm, giá trị, và hạn chế của triết học chính trị Machiavelli

Chương 2 tập trung phân tích hai trục tư tưởng chính trong học thuyết của Machiavelli cùng các đặc trưng phương pháp luận, giá trị lịch sử và giới hạn nhận thức:

1. Tư tưởng quân chủ chuyên chế trong tác phẩm Quân Vương:

• Machiavelli xây dựng lý luận về quyền lực nhà nước thế tục, độc lập với thần quyền tôn giáo.
• Phân tích mối quan hệ giữa hai phạm trù virtù (năng lực, sự quyết đoán, mưu lược của nhà lãnh đạo) và fortuna (hoàn cảnh khách quan, vận mệnh ngẫu nhiên).
• Đề xuất các biện pháp chính trị thực tế nhằm duy trì trật tự và giải phóng đất nước khỏi ngoại bang, chấp nhận các phương tiện phi đạo đức truyền thống nếu phục vụ cho sự tồn vong và ổn định của quốc gia trong tình thế khẩn cấp.
• Nhấn mạnh nguyên tắc xây dựng lực lượng quân sự tự thân (quân đội quốc gia) thay vì phụ thuộc vào lính đánh thuê.

2. Tư tưởng cộng hòa trong tác phẩm Luận bàn về mười quyển sách đầu của Tito Livio:

• Khẳng định thể chế cộng hòa là hình thức tổ chức nhà nước bền vững và hoàn thiện hơn thể chế quân chủ trong điều kiện xã hội bình thường.
• Phân tích mô hình Cộng hòa La Mã cổ đại: thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực thông qua hiến chế hỗn hợp, cân bằng quyền lợi giữa các giai tầng (quý tộc và bình dân).
• Đề cao vai trò của nhân dân trong việc bảo vệ quyền tự do công dân và thượng tôn pháp luật; coi pháp luật là công cụ duy trì trật tự và ngăn chặn sự tha hóa quyền lực.

3. Đặc điểm, giá trị và hạn chế của triết học chính trị Machiavelli:

• Đặc điểm: Mang tính hiện thực, tính thực dụng và tính thế tục; tách chính trị học ra khỏi đạo đức học và tôn giáo kinh viện; áp dụng phương pháp phân tích thực nghiệm dựa trên các sự kiện lịch sử có thật.
• Giá trị: Đặt nền tảng cho khoa học chính trị và triết học chính trị hiện đại; khẳng định nguyên tắc chủ quyền quốc gia, tổ chức nhà nước pháp quyền và tư tưởng giải phóng dân tộc.
• Hạn chế: Sự tách biệt mang tính cực đoan giữa đạo đức và chính trị trong một số sách lược của Quân Vương; chưa nhận thức đầy đủ các quy luật kinh tế sâu xa chi phối đời sống xã hội do giới hạn của thời đại Phục hưng.

Chương 3: Ảnh hưởng của triết học chính trị Machiavelli đến tư tưởng của một số triết gia phương Tây cận đại

Chương 3 luận chứng sự kế thừa và phát triển tư tưởng Machiavelli qua các chủ đề cốt lõi trong triết học chính trị cận đại:

1. Vấn đề bản chất con người và quyền tự do, bình đẳng:

• Machiavelli nhìn nhận bản tính con người mang tính hiện thực, tư lợi, dễ thay đổi và hướng tới tự bảo toàn.
• Quan điểm này trở thành cơ sở để Thomas Hobbes xây dựng luận thuyết về trạng thái tự nhiên trong Leviathan; ảnh hưởng đến cách tiếp cận về quyền tự nhiên và khế ước xã hội của Baruch Spinoza, John Locke và Jean-Jacques Rousseau.
• Tư tưởng bảo đảm tự do công dân trong khuôn khổ pháp chế cộng hòa của Machiavelli được các triết gia Khai sáng phát triển thành các nguyên tắc về quyền con người và sự bình đẳng trước pháp luật.

2. Vấn đề chính quyền nhà nước và nhà nước pháp quyền:

• Sự kế thừa tư tưởng về quyền lực nhà nước tập trung: Thomas Hobbes phát triển khái niệm chủ quyền tối cao của nhà nước chuyên chế trong Leviathan như giải pháp chấm dứt tình trạng hỗn loạn xã hội.
• Sự kế thừa tư tưởng cộng hòa và nhà nước pháp quyền:
  • John Locke (Khảo luận thứ hai về chính quyền - 1689) kế thừa nguyên tắc thượng tôn pháp luật và hạn chế sự lạm quyền của chính quyền dân sự.
  • Montesquieu (Tinh thần pháp luật - 1748) phát triển tư tưởng cân bằng các lực lượng chính trị của Machiavelli thành học thuyết phân chia và kiềm chế quyền lực (tam quyền phân lập).
  • Jean-Jacques Rousseau (Bàn về khế ước xã hội - 1762) đánh giá cao tư tưởng cộng hòa của Machiavelli, phát triển khái niệm ý chí chung và chủ quyền nhân dân.
  • Các triết gia như Spinoza, Voltaire, Diderot, Fichte và sau này là các nhà tư tưởng Marxist (Antonio Gramsci, Karl Marx, Friedrich Engels) tiếp tục khai thác các yếu tố duy vật lịch sử và tính đảng phái chính trị từ Machiavelli.

Triết gia cận đại	Tác phẩm tiêu biểu	Yếu tố kế thừa từ Machiavelli
Thomas Hobbes	Leviathan (1651)	Bản tính con người tư lợi; quyền lực nhà nước tập trung để thiết lập trật tự.
John Locke	Second Treatise of Government (1689)	Thượng tôn pháp luật; chính quyền được lập ra nhằm bảo vệ quyền và tự do của nhân dân.
Montesquieu	De l'esprit des lois (1748)	Cơ chế cân bằng quyền lực; xây dựng thể chế chính trị dựa trên bối cảnh lịch sử và luật pháp.
Jean-Jacques Rousseau	Du Contrat social (1762)	Bản chất cộng hòa của nhà nước; chủ quyền thuộc về nhân dân và ý chí chung.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định hai đóng góp mới về mặt khoa học:

Thứ nhất, luận án làm rõ nội dung triết học chính trị của Machiavelli, phân tích các thông điệp tư tưởng và toan tính chiến lược trong việc xây dựng một nền cộng hòa trên quê hương Florence và đất nước Italia. Kết quả này đạt được trên cơ sở khảo sát đồng bộ nhiều tác phẩm khác nhau (chính trị, lịch sử, văn học và gần 250 bức thư riêng), kết hợp liên hệ với tiến trình cuộc đời và hoạt động thực tiễn của tác giả.

Thứ hai, luận án xem xét triết học chính trị Machiavelli trong dòng chảy tư tưởng chính trị phương Tây từ cổ đại đến cận đại, chỉ ra mối liên hệ kế thừa các giá trị cổ điển, đồng thời phân tích bước chuyển phương pháp luận khỏi triết học truyền thống để hình thành một học thuyết chính trị thế tục, hiện thực và hiệu quả.

Về mặt ứng dụng thực tiễn, luận án đề xuất các giá trị tham khảo:

• Cung cấp nhận thức khoa học về nghệ thuật quản lý quyền lực và hiệu lực thi hành pháp luật.
• Đóng góp luận cứ cho tiến trình xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân tại Việt Nam.
• Nhấn mạnh nguyên tắc thượng tôn pháp luật, kiểm soát và ngăn ngừa sự lạm quyền của cá nhân trong bộ máy công quyền.
• Gợi mở các kinh nghiệm trong việc hoạch định chính sách đối nội, đối ngoại nhằm giữ vững ổn định chính trị - xã hội.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, luận án giới hạn phạm vi khảo sát không gian trong khu vực Tây Âu và phạm vi thời gian dừng lại ở thời kỳ cận đại, chưa nghiên cứu sâu ảnh hưởng của Machiavelli trong các trào lưu triết học chính trị hiện đại và đương đại thế kỷ XIX – XX. Về mặt nguồn tư liệu, nghiên cứu chủ yếu khai thác các văn bản đã được biên dịch sang tiếng Anh và tiếng Việt mà chưa tiếp cận toàn bộ các văn bản lưu trữ bằng nguyên bản tiếng Ý và tiếng Latin cổ.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được xác định là mở rộng phạm vi khảo sát sự ảnh hưởng của triết học chính trị Machiavelli đối với các trường phái chính trị học hiện đại phương Tây (như chủ nghĩa tân Machiavelli, lý thuyết quyền lực của Antonio Gramsci, các nhà tư tưởng Marxist và hậu hiện đại), đồng thời tiến hành so sánh đối chiếu với các tư tưởng chính trị phương Đông cổ - trung đại.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các chuyên ngành Lịch sử triết học, Triết học chính trị, Lịch sử tư tưởng chính trị và Khoa học chính trị.
• Cán bộ làm công tác lãnh đạo, quản lý hành chính nhà nước và hoạch định chính sách công trong việc nghiên cứu cơ chế vận hành quyền lực và xây dựng nhà nước pháp quyền.
• Độc giả nghiên cứu văn hóa thời Phục hưng và lịch sử tư tưởng phương Tây.

Các phần có giá trị tham khảo chuyên sâu trong luận án gồm: phần phân tích đối chiếu giữa Quân Vương và Luận bàn về mười quyển sách đầu của Tito Livio; chương khảo sát hệ thống thư từ cá nhân của Machiavelli; và chương hệ thống hóa sự chuyển giao tư tưởng từ Machiavelli sang Hobbes, Locke, Montesquieu, Rousseau.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao tác giả luận án khẳng định không thể chỉ căn cứ vào tác phẩm Quân Vương để đánh giá triết học chính trị Machiavelli?
   Luận án chỉ ra rằng Quân Vương (1513) chủ yếu bàn về chính thể quân chủ chuyên chế như một giải pháp tình thế khẩn cấp nhằm thống nhất đất nước, trong khi tác phẩm đồ sộ Luận bàn về mười quyển sách đầu của Tito Livio (1513 – 1517) mới là công trình chứa đựng tư tưởng gốc, thể hiện lập trường ủng hộ chế độ cộng hòa tự do bền vững của ông.

2. Những tác phẩm nào của Machiavelli được xuất bản khi ông còn sống?
   Trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác, chỉ có hai tác phẩm được xuất bản khi Machiavelli còn sống là vở hài kịch La Mandragola (Rễ cây khoai ma, xuất bản năm 1518) và chuyên luận quân sự Dell'arte della Guerra (Nghệ thuật chiến tranh, xuất bản năm 1521).

3. Tác phẩm lịch sử cổ đại nào đóng vai trò tiền đề trực tiếp cho công trình Luận bàn của Machiavelli?
   Đó là mười quyển đầu trong bộ lịch sử Roma (La Storia Romana hay Annales) của sử gia La Mã Tito Livio do người cha Bernardo Machiavelli để lại trong gia tài sách của gia đình.

4. Luận án phân tích ảnh hưởng của Machiavelli đến những tác phẩm kinh điển nào của các triết gia cận đại?
   Luận án phân tích trực tiếp bốn tác phẩm kinh điển phương Tây cận đại: Leviathan của Thomas Hobbes, Second Treatise of Government của John Locke, De l'esprit des lois của Montesquieu và Du Contrat social của Jean-Jacques Rousseau, bên cạnh các khảo sát về Spinoza, Voltaire, Diderot và Fichte.

5. Ý nghĩa của việc phân tích gần 250 bức thư riêng của Machiavelli trong luận án là gì?
   Việc nghiên cứu các bức thư riêng giúp làm sáng tỏ bối cảnh cuộc sống thực tế, phương pháp tư duy, nhân sinh quan và những toan tính chiến lược thực sự của Machiavelli mà các văn bản hành chính hoặc tác phẩm chính thức chưa bộc lộ hết.

Kết luận

Luận án "Triết học chính trị của Machiavelli trong lịch sử tư tưởng chính trị phương Tây cận đại" của tác giả Võ Châu Thịnh là công trình lịch sử triết học khảo sát toàn diện cuộc đời, trước tác và các tiền đề hình thành tư tưởng của Niccolò Machiavelli. Bằng việc phân tích đồng bộ các tác phẩm chính trị, lịch sử, văn học và thư tín, luận án đã làm rõ mối quan hệ giữa biện pháp quân chủ mang tính sách lược và mục tiêu cộng hòa cốt lõi trong học thuyết của ông. Đồng thời, công trình luận chứng mạch lạc sự kế thừa và phát triển các luận điểm của Machiavelli về bản tính con người, quyền lực tối cao và nhà nước pháp quyền trong triết học chính trị phương Tây cận đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

lời mở đầu (trang viii) của quyển Machiavelli revisited, Femia tuyên bố rằng: ―việc xem Machiavelli nhƣ một bậc kỳ tài xấu xa, hay không là gì khác ngoài một kẻ tính toán hẹp hòi và độc ác về lợi thế chính trị cũng sai lầm nhƣ sự suy diễn ngƣợc lại‖, và ―việc phát hiện sự có liên quan của Machiavelli với thế giới của chính chúng ta là mục đích chính của quyển sách này‖. Femia đã dành phần đầu của quyển sách (1. The many faces of Machiavelli) để mô tả tƣơng đối đầy đủ nhƣng ngắn gọn nhiều mặt về cuộc đời và 16 sự nghiệp của Niccolò Machiavelli. Giống nhƣ nhiều nhà nghiên cứu triết học Phục hƣng khác, ngay ở phần đầu của quyển sách, Joseph V.

Femia cho rằng việc nhất quyết phải tìm cho đƣợc một thời điểm chính xác mà khi ấy thời Trung cổ kết thúc và thời Phục hƣng bắt đầu là ngớ ngẫn (trang 17). Bối cảnh lịch sử và chính trị ở Italia thời Machiavelli cũng đƣợc Joseph V. Femia cố gắng làm rõ trong quyển sách. Theo đó, Italia đắm chìm trong chiến tranh triền miên hàng thế kỷ từ 1350 đến 1450.

Sự cát cứ, hình thành những nhà nƣớc nhỏ trên lãnh thổ Italia và thôn tính, xâm lƣợc lẫn nhau đã tạo ra một sự xáo trộn chính trị sâu sắc. Đến nửa cuối thế kỷ thứ XV thì tình trạng hỗn loạn chính trị mới tạm lắng xuống do chỉ còn một số thành quốc tƣơng đối mạnh nhƣ Florence, Milan, Naples, và Venice có khả năng trụ lại và kiềm chế lẫn nhau (xem trang 20). Machiavelli‟s God (Thượng đế của Machiavelli) là tác phẩm của tác giả ngƣời Italia - Maurizio Viroli – đƣợc Antony Shugaar dịch sang tiếng Anh và Nhà xuất bản Đại học Princeton phát hành năm 2010 tại Mỹ. Quyển sách của tác giả ngƣời Italia này bao gồm 4 chƣơng với độ dài gần 300 trang chủ yếu khai thác khía cạnh tôn giáo, cụ thể là Thiên chúa giáo, nhằm tìm ra sự ảnh hƣởng của nó đến tƣ tƣởng chính trị cộng hòa và tự do của Machiavelli.

Đây là hƣớng nghiên cứu khá mới mẻ mà theo nhận định của tác giả trong lời giới thiệu là chƣa từng đƣợc nghiên cứu. Tuy nhiên, đó không phải là sự quan tâm trực tiếp của luận án mà những luận bàn của tác giả về tƣ tƣởng chính trị cộng hòa của Machiavelli mới thực sự hữu dụng cho đề tài của luận án. ―A new argument for morality: Machiavelli and the ancients‖ (Một lý lẽ mới cho đạo đức: Machiavelli và ngƣời Hy Lạp, La Mã cổ đại) là tên bài viết của Rafael Major đƣợc tạp chí Political Research Quarterly công bố trong Volume 60, Number 2, tháng 6 năm 2007, từ trang 171 đến trang 179. Trong bài viết này, Rafael Major cho rằng hầu hết những cách ngôn nổi tiếng của Machiavelli thật ra không mới mà chỉ triển khai từ ý tƣởng của các tác giả cổ đại.

Để chứng minh cho lập luận của mình, Rafael Major đã dẫn ra hàng loạt ý tƣởng trong bản văn hoặc tác phẩm gốc của các tác giả cổ đại nhƣ Sallust (Gaius Sallustius Crispus), Aristotle, Plutarch, Xenophon ở trang 173 của quyển tạp chí. Rafael Major còn 17 nhấn mạnh: ―nếu Machiavelli chỉ dạy cho chúng ta sử dụng lạnh lùng quyền lực để đạt đƣợc mục đích chính trị, ông ấy không phải là ngƣời đầu tiên hoặc sau cùng làm nhƣ thế, và chúng ta có thể thu đƣợc nhiều kiến thức hơn từ Plutarch, hay bất kỳ nhà độc tài nào chuyển tƣ tƣởng của ông ấy thành văn bản‖ (trang 172). Rafael Major cũng không thấy có gì mới trong quan niệm về bản chất con ngƣời của Machiavelli so với so với quan niệm của các nhà tƣ tƣởng cổ đại. Rafael Major viết: ―Nhận định về bản chất con ngƣời của Machiavelli không phải là mới hay duy thực hơn các tác giả cổ đại.

Hơn nữa, giống nhƣ nhiều tác giả trƣớc đó, Machiavelli chia sẻ quan điểm rằng con ngƣời đã và luôn sẽ giống nhau về bản chất‖ (trang 174) Những phát hiện của Rafael Major có thể làm cho chúng ta vững tin hơn về sự kế thừa tƣ tƣởng các tác giả cổ đại của Machiavelli. Tuy nhiên, không nên xem Machiavelli đã sao chép một cách đơn giản những tƣ tƣởng đã có mà cần ghi nhận ông đã hệ thống hóa các ý tƣởng từ thời cổ đại, sắp xếp những ý tƣởng rời rạc ấy và phát triển chúng thành một học thuyết về quyền lực chính trị mang bản sắc riêng của mình. Cũng không nên nghĩ rằng chúng ta có thể thu đƣợc nhiều kiến thức hơn từ các tác giả cổ đại mà không cần đến những phân tích của Machiavelli nhƣ Rafael Major viết. Đặc biệt, loạt 24 bài giảng chủ đề Machiavelli in context (Machiavelli trong bối cảnh) của giáo sƣ sử học William R.

Cook đƣợc The Teaching Company phát hành năm 2006 tại Mỹ dƣới dạng đĩa video (DVD) có thể đƣợc xem là công trình nghiên cứu sử học khá đầy đủ về Niccolò Machiavelli. Mỗi bài giảng của giáo sƣ William R. Cook cung cấp cho ta một góc nhìn về Niccolò Machiavelli. Tất cả 24 bài giảng sẽ cho ta một hình ảnh tƣơng đối hoàn chỉnh về Niccolò Machiavelli.

Qua 24 bài giảng của giáo sƣ William R. Cook, chúng ta sẽ biết Machiavelli là ai và tại sao ông ấy quan trọng, quê hƣơng Florence của Machiavelli, tƣ tƣởng cổ điển ở Florence thời Phục hƣng, cuộc đời của Niccolò Machiavelli, tại sao Machiavelli viết tác phẩm Il Principe, những nội dung trong tác phẩm Il Principe, mối liên hệ Tito Livio–cộng hòa Roma–Machiavelli, những nội dung trong tác phẩm Discorsi, tại sao Machiavelli là ngƣời ủng hộ chế độ cộng hòa, nội dung tác phẩm Lịch sử Florence, và có phải Machiavelli là ngƣời 18 ủng hộ chính sách quỷ quyệt hay không? Dù tiếp cận dƣới góc độ sử học nhƣng những phân tích của giáo sƣ William R. Cook rất hữu dụng cho việc làm sáng tỏ tƣ tƣởng triết học chính trị của Niccolò Machiavelli. Triết học chính trị của Niccolò Machiavelli nhìn chung chƣa đƣợc nghiên cứu sâu rộng ở Việt Nam vì nhiều nguyên do khác nhau nhƣng thiếu tƣ liệu sơ cấp (các tác phẩm kinh điển của các nhà tƣ tƣởng) có lẽ là một trong những nguyên do chính.

Cho đến nay, chỉ có duy nhất tác phẩm Il Principe của Machiavelli đƣợc dịch sang tiếng Việt. Khó tìm đƣợc một quyển sách bằng tiếng Việt nào nghiên cứu tƣơng đối đầy đủ về tƣ tƣởng của Niccolò Machiavelli. Quyển Triết học Trung cổ Tây Âu do PGS, TS. Trịnh Doãn Chính và PGS, TS.

Đinh Ngọc Thạch chủ biên, đƣợc nhà xuất bản Chính trị quốc gia ấn hành năm 2008 chỉ viết về Niccolò Machiavelli có 1,5 trang. Quyển Triết học Tây phương từ khởi thủy đến đương đại đƣợc Phan Quang Định biên dịch, nhà xuất bản Văn hóa thông tin phát hành năm 2010 tại Hà Nội cũng có bàn đến Niccolò Machiavelli. Đây là một công trình nghiên cứu đồ sộ với độ dày trên một ngàn trang sách khổ lớn (19 x 27 cm) của nhóm giáo sƣ triết học thuộc các trƣờng đại học Pháp do Bernard Morichere chủ biên. Tuy nhiên, cuốn sách này chỉ dành vẻn vẹn có 3 trang giới thiệu về Niccolò Machiavelli.

Trong đó, chỉ có duy nhất tác phẩm Il Principe đƣợc trích vài đoạn. Quyển Những luận thuyết nổi tiếng thế giới do Vũ Đình Phòng và Lê Huy Hòa biên soạn đƣợc nhà xuất bản Văn hóa Thông tin phát hành năm 2003 cũng có viết về Niccolò Machiavelli nhƣng chỉ tập trung phân tích sức mạnh quyền lực trong tác phẩm Il Principe và đôi điều ngắn gọn về cuộc đời và sự nghiệp của ông. Tác giả Vũ Mạnh Toàn có bài viết ―Triết học chính trị của N.Makiaveli‖ đăng trên Tạp chí Triết học số 10, tháng 10 – 2004, bàn về 3 vấn đề: nhà nƣớc, vai trò của nhân dân, và mối quan hệ giữa đạo đức và chính trị. Tuy nhiên, bài viết chủ yếu tiếp cận tƣ liệu thứ cấp chứ chƣa trực tiếp phân tích tác phẩm triết học chính trị quan trọng nhất của Machiavelli.

Quyển Lịch sử các học thuyết chính trị thế giới do các học giả Liên bang Nga viết, Lƣu Kiếm Thanh và Phạm Hồng Thái dịch, nhà xuất bản Văn hóa Thông tin phát hành năm 2001 có dành 10 trang sách (từ trang 200 đến 211) viết 19 về ―học thuyết chính trị phi tôn giáo Makiaveli‖. Các tác giả trong quyển sách này chủ yếu phân tích vấn đề sử dụng sức mạnh, quyền lực trong xây dựng nhà nƣớc theo quan điểm của Niccolò Machiavelli. Bên cạnh đó, các tác giả cũng quan tâm đến việc tách thần quyền ra khỏi thế quyền, tách tôn giáo và đạo đức ra khỏi chính trị đã đƣợc Niccolò Machiavelli viết trong tác phẩm Il Principe. Các tác giả đã đứng về phía Niccolò Machiavelli, chia sẻ những giải pháp của ông vì cho rằng ông là một nhà yêu nƣớc và học thuyết của ông là để ―phục vụ cho các lực lƣợng tiến bộ xã hội, nhằm mục đích yêu nƣớc‖ (trang 211), có khuynh hƣớng chống phong kiến, ủng hộ chủ thuyết cộng hòa.

Quyển Lịch sử triết học phương Tây, Tập 1: Triết học cổ đại, triết học trung cổ, triết học phục hưng của PGS. Đỗ Minh Hợp do Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia phát hành năm 2014 tại Hà Nội là quyển lịch sử triết học của tác giả ngƣời Việt có số lƣợng trang viết nhiều nhất (21 trang) về Niccolò Machiavelli và tƣ tƣởng của ông. Các đánh giá và nhận định của tác giả về triết học chính trị của Machiavelli là rất xác đáng. Ví dụ, ở trang 577, PGS.

Đỗ Minh Hợp viết: ―Các nhà tƣ tƣởng thời đại khai sáng sau này đã chuẩn bị cho xã hội chuyển sang những giá trị của chủ nghĩa hợp lý, tự do và bình đẳng công dân. Họ đã kế thừa tƣ tƣởng triết học chính trị vô giá của Machiavelli‖. Nghiên cứu triết học chính trị Machiavelli từ những công trình nghiên cứu về Machiavelli nhƣ vừa kể ở trên chỉ là một sự nghiên cứu gián tiếp triết học chính trị Machiavelli mà thôi. Để thực sự hiểu nội dung triết học chính trị Machiavelli thì phải nghiên cứu trực tiếp các tác phẩm do Niccolò Machiavelli viết.

Sau đây là những thành quả của sự nghiệp sáng tác của Machiavelli: La Mandragola (Rễ cây khoai ma), Dell'arte della Guerra (Nghệ thuật chiến tranh), Il Principe (The Prince / Quân Vương), Discorsi sopra la prima Deca di Tito Livio (Luận bàn về mười quyển sách đầu của Tito Livio), Storia di Firenze (Lịch sử Florence), La vita di Castruccio Castracani da Lucca (Cuộc đời của Castruccio Castracani ở Lucca), Belfagor arcidiavolo (Quỷ Belfagor tinh nghịch), Clizia,. Ngoài ra, Machiavelli còn để lại gần 250 bức thƣ riêng. Đó là 20 chƣa kể những văn bản, báo cáo đƣợc ông viết trong thời gian làm chính trị gia. Những tác phẩm này sẽ đƣợc phân tích cụ thể trong phần nội dung của luận án.