Đặt vấn đề Rừng là tài nguyên quý giá, là một bộ phận quan trọng của môi trường sống, luôn gắn liền với đời sống của đồng bào các dân tộc miền núi. Rừng không chỉ có giá trị về kinh tế mà còn có ý nghĩa rất lớn trong nghiên cứu khoa học, bảo tồn nguồn gen, bảo tồn đa dạng sinh học, điều hoà khí hậu, phòng hộ đầu nguồn, hạn chế thiên tai, ngăn chặn sự hoang mạc hoá, chống sói mòn, sạt lở đất, ngăn ngừa lũ lụt, đảm bảo an ninh quốc phòng, đồng thời rừng cũng tạo cảnh quan phục vụ cho du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng. Trong tất cả các nền văn hóa của nhân loại từ thời thượng cổ đến nay, con người vẫn luôn coi trọng cây cỏ như là một nguồn thuốc chủ yếu để chữa bệnh và bảo vệ sức khỏe, cây thuốc dân gian từ lâu đã được nhiều người quan tâm đến đây là nguồn tài nguyên thực vật có giá trị thiết thực cho các cộng đồng địa phương trong việc phòng và chữa bệnh ngoài ra nó còn có giá trị bảo tồn nguồn gen cung cấp cho lĩnh vực dược học. Việt Namvẫn là nước có nguồn tài nguyên sinh vật đa dạng và phong phú, trong đó có tài nguyên cây thuốc, đặc biệt là khu vực Trường Sơn.
Thêm vào đó với những kinh nghiệm đã được tích lũy qua 4000 năm lịch sử, đã sử dụng nguồn tài nguyên phục vụ cho nhu cầu cuộc sống từ ăn, mặc, ở, chăm sóc sức khỏe và chữa bệnh vv… của cộng đồng 54 dân tộc anh em. Đó là một ưu thế lớn trong việc sử dụng nguồn tài nguyên thực vật trong đó có nguồn tài nguyên cây thuốc góp phần nâng cao đời sống và sức khỏe của mọi người đặc biệt là các đồng bào Dân tộc thiểu số ở các vùng sâu, vùng xa nơi cuộc sống của họ gặp nhiều khó khăn phụ thuộc rất nhiều vào tài nguyên thiên nhiên trong đó có rừng. Xã Tân An là một xã miền núi của huyện Chiêm Hóa tỉnh Tuyên Quang, đây là xã có các dân tộc sinh sống như Dao, Tày, Nùng .Do đời sống của họ h 2 còn gặp nhiều khó khăn cuốc sống họ phụ thuộc rất nhiều vào nguồn tài nguyên thiên nhiên trong đó có rừng. Rừng cung cấp cho họ các loài cây từ việc lấy làm thực phẩm, lấy gỗ cho xây dựng cho đến các loài cây có thể tạo ra sản phẩm hàng hóa như các loại cây làm dược liệu.
Việc sống cùng với thiên nhiên như vậy về lâu dài đã giúp cộng đồng dân tộc nơi đây dần dần tích lũy và hình thành những kinh nghiệm kiến thức quý báu trong việc sử dụng các loài cây rừng để tạo nên các bài thuốc dùng phòng và trị bệnh các bệnh từ đơn giản đến các bệnh nan y không cần sử dụng các bài thuốc từ bên ngoài. Ngày nay cùng với sự phát triển của xã hội cơ sở hạ tầng được đầu tư người dân có nhiều cơ hội tiếp cận với y tế xã thôn người dân chuyển sang sử dụng thuốc tây nên việc sử dụng cây thuốc ít đi. Kinh nghiệm sử dụng cây thuốc hiện nay được tập chung ở sự hiểu biết riêng của người già người lớn tuổi hi hữu lắm mới có một số lượng rất ít giới trẻ biết về việc sử dụng cây thuốc để chữa bệnh.vậy thì khi thế họ qua đi thì những bài thuốc ,cây thuốc này có thể bị lãng quên cùng với việc người dân ở khu vực thường chặt phá rừng đốt nương làm rẫy, chặt phá rừng lấy đất canh tác nông nghiệp, người dân khai thác các loại lâm sản không đúng kế hoạch khai thác quá mức làm cho diện tích rừng ngày càng thu hẹp khiến diện tích rừng giảm mạnh kéo theo đó nhiều loài cây thuốc có giá trị trong các bài thuốc của cộng đồng dân tộc nơi đây đang dần biến mất trong đó có cả cây thuốc giá trị chưa kịp nghiên cứu cũng đã mất dần, việc nghiên cứu phát hiện và bảo tồn tiến đến sử dụng bền vững bền vững tài nguyên cây thuốc bản địa là một vấn đề rất cần thiết trong giai đoạn hiện nay. Đối với các cộng đồng dân tộc ở xã Tân An - huyện Chiêm Hóa - tỉnh Tuyên Quang, trong đó có dân tộc Dao họ có những bài thuốc, kinh nghiệm rất hay, đơn giản nhưng hiệu quả trong việc chữa bệnh Vấn đề đặt ra là làm thế nào để ghi nhận và gìn giữ vốn kiến thức quý báu trong việc sử dụng cây thuốc, bài thuốc của cộng đồng dân tộc Dao.
Xuất phát h 3 từ những yêu cầu thực tế trên nghiên cứu : "Tri thức bản địa trong sử dụng, bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc của cộng đồng dân tộc Dao tại xã Tân An, huyện Chiêm Hóa”Là rất cẩn thiết nhằm tìm hiểu một số cây thuốc và bài thuốc cộng đồng đã và đang sử dụng cũng như tìm kiếm giải pháp cho việc bảo tồn và phát triển. Mục đích và mục tiêu 1. Mục đích Tìm hiểu, đánh giá, hệ thống lại kiến thức bản địa về khai thác và sử dụng tài nguyên cây thuốc của cộng đồng dân tộc Dao tại xã Tân An, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang liên quan đến việc nghiên cứu và bảo tồn tài nguyên Lâm sản ngoài gỗ. Từ đó, đề xuất được một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy hệ thống kiến thức bản địa về khai thác, sử dụng bảo tồn và phát triển cây thuốc của cộng đồng dân tộc Dao một cách bền vững và hiệu quả.
Mục tiêu - Xác định danh mục các loài cây thuốc cộng đồng khai thác và sử dụng. - Xác định được phương thức khai thác, bộ phận sử dụng để làm thuốc của các loài cây tại xã Tân An – huyện Chiêm Hóa – Tuyên Quang. - Xác định được các loài cây thuốc tiêu biểu được người dân sử dụng và đặc điểm của chúng. - Xác định được các bài thuốc được dân tộc Dao sử dụng tại xã Tân An – huyện Chiêm Hóa – Tuyên Quang - Đề xuất được một số giải pháp để bảo tồn và phát triển những hệ thống kiến thức bản địa về khai thác và sử dụng tài nguyên cây thuốc của cộng đồng dân tộc Dao ở xã Tân An.
Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Vận dụng kiến thức đã học làm quen với thực tế. h 4 - Tích lũy những kinh nghiệm cho công việc khi đi làm. - Nâng cao kiến thức thực tế.
- Rèn luyện về kỹ năng tổng hợp và phân tích số liệu, tiếp thu và học hỏi những kinh nghiệm từ thực tế. Ý nghĩa trong thực tiễn - Góp phần vào việc quản lí tài nguyên rừng bền vững. - Phát hiện, bảo tồn và phát triển tiềm năng của thực vật rừng được cộng đồng dân tộc Dao khai thác và sử dụng làm thuốc. - Duy trì và phát huy hệ thống kiến thức bản địa về cây thuốc của cộng đồng dân tộc Dao.
h 5 Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học Tri thức bao gồm sự hiểu biết về sự vật, hiện tượng của thế giới tự nhiên xung quanh con người. Tri thức được tích lũy từ những kinh nghiệm của quá trình lao động sản xuất thực tiễn trong cuộc sống hàng ngày của con người, trải qua thời gian dài lịch sử, tri thức được tồn tại và phát triển qua sự trải nghiệm của nhân dân lao động. Vậy tri thức bản địa là gì? Tri thức bản địa là những nhận thức, hiểu biết về môi trường sinh sống được hình thành từ cộng đồng dân cư ở một nơi cứ trú nhất định, trong lịch sử tồn tại và phát triển của cộng đồng (Nguyễn Thanh Thự , Hồ Đắc Thái Hoàng, 2000)[7] Việt Nam nằm trong miền khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa có nguồn tài nguyên thực vật rất phong phú và đa dạng thống kê cho thấy có đến 12000 loài thực vật bậc cao,các loài cây sống trong các điều kiện sinh thái khác nhau hình thành các kiểu thảm thực vật khác nhau nhiều loài có giá trị làm thuốc và nhiều loài hiện nay là nguyên liệu chính để chế biến sản xuất các loài thuốc có giá trị như hà thủ ô, nghệ đen, hạ diệp châu.và rất nhiều loài cây thuốc có giá trị khác còn chưa được tìm hiểu và nghiên cứu.
Trong lịch sử nhân loại đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về các cây thuốc và vị thuốc để chữa trị các loại bệnh như: Năm 1960 Phạm Hồng Hộ và Nguyễn Văn Dương cho xuất bản bộ “cây cỏ Việt Nam”. Đỗ Tất Lợi người đã dày công nghiên cứu nhiều năm và đã xuất bản nhiều tài liệu sử dụng cây, con làm thuốc của đòng bào dân tộc đáng chú ý nhất là năm 1957 ông đã biên xoạn bộ “dược liệu học và các vị thuốc Việt Nam” gồm 3 tập trong đó tác giả mô tả và nêu công dụng của hơn 100 cây thuốc nam. Võ h 6 Văn Chi có cuốn “Từ điển cây thuốc Việt Nam” ghi 3200 cây thuốc. Còn theo tài liệu của viện dược liệu (2000) thì Việt Namcó đến 3830 loài cây làm thuốc nhưng con số này còn có thể tăng lên vì kiến thức sử dụng cây thuốc của nhiều đồng bào dân tộc thiểu số chúng ta nghiên cứu còn chưa đầy đủ.
Nước ta là nước có diện tích rừng lớn với ba phần tư diện tích lãnh thổ là đồi núi,tập chung nhiều thành phần các dân tộc sinh sống gần rừng cuộc sống họ gần như gắn liền với rừng nên việc tiếp súc và sử dụng thường xuyên các loại cây rừng trong đời sống về lâu dài đã tạo ra những kinh nghiệm quý báu trong sử dụng cây rừng làm thuốc. Kiến thức bản địa trong việc sử dụng cây thuốc cũng rất da dạng và phong phú mỗi dân tộc có các cây thuốc và bài thuốc, cách sử dụng, các pha chế khác nhau. Hiện nay nguồn tài nguyên rừng cua chúng ta bị giảm sút nghiêm trọng kéo theo sự đa dạng sinh học cũng bị giảm trong đó có cả cây thuốc bản địa có giá trị chưa kịp nghiên cứu đã mất dần vì vậy việc nghiên cứu tri thức trong việc sử dụng, bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc bản địa là việc cần làm trong giai đoạn hiện nay. Đối với các cộng đồng dân tộc thiểu số sống ở Việt Nam nhất là các cộng đồng dân tộc sống gần rừng họ có những bài thuốc kinh nghiệm rất hay trong việc sử dụng cây rừng làm thuốc, đơn giản nhưng hiệu quả chữa bệnh rất cao, xã Tân An – huyện Chiêm Hóa – Tuyên Quang.