Trách Nhiệm Hình Sự Trong Đồng Phạm Theo Luật Hình Sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích trách nhiệm hình sự trong đồng phạm theo luật hình sự Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về vấn đề pháp lý.

• Tác giả: Phí Thành Chung
• Người hướng dẫn: GS.TS Trần Văn Luyện
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Trách Nhiệm Hình Sự Trong Đồng Phạm Theo Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG ĐỒNG PHẠM
• 2.1. Đồng phạm và khái niệm trách nhiệm hình sự trong đồng phạm
• 2.2. Các căn cứ quy định trách nhiệm hình sự trong đồng phạm
• 2.3. Nội dung của chế định trách nhiệm hình sự trong đồng phạm theo luật hình sự
• 2.4. Trách nhiệm hình sự trong đồng phạm theo pháp luật hình sự một số nước và luật hình sự quốc tế
• 3. CHƯƠNG 3: PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG ĐỒNG PHẠM Ở GIAI ĐOẠN XÉT XỬ
• 3.1. Pháp luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm từ sau Cách mạng tháng Tám 1945 đến nay
• 3.2. Thực tiễn áp dụng các quy định về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm ở giai đoạn xét xử
• 4. CHƯƠNG 4: TIẾP TỤC HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG ĐỒNG PHẠM VÀ CÁC GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG
• 4.1. Cơ sở tiếp tục hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm
• 4.2. Tiếp tục hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm
• 4.3. Các giải pháp bảo đảm áp dụng quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Trách Nhiệm Hình Sự Trong Đồng Phạm

Chế định tội phạm là nền tảng của luật hình sự, ảnh hưởng đến các chế định khác như trách nhiệm hình sự (TNHS), miễn TNHS, và hình phạt. Đồng phạm, với các quy định về căn cứ, hình thức và vai trò của từng người, là một phần quan trọng của luật hình sự. Luật hình sự mỗi nước có quy định khác nhau về TNHS đối với người đồng phạm, phù hợp với yêu cầu phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm. TNHS là một dạng của trách nhiệm pháp lý, thể hiện qua việc người phạm tội bị áp dụng các biện pháp cưỡng chế hình sự. TNHS chỉ phát sinh khi có tội phạm và người phạm tội. Đồng phạm là hình thức phạm tội đặc biệt, do sự tương tác và hỗ trợ giữa những người phạm tội. Hậu quả của tội phạm đồng phạm thường lớn hơn tội phạm đơn lẻ. Theo thống kê, tội phạm đồng phạm chiếm tỷ lệ đáng kể trong cơ cấu tội phạm.

1.1. Khái niệm Trách Nhiệm Hình Sự trong Luật Hình Sự

TNHS là hậu quả pháp lý bất lợi mà người phạm tội phải chịu trước Nhà nước do thực hiện tội phạm, theo trình tự pháp luật tố tụng hình sự. Nó thể hiện ở bản án kết tội của Tòa án, hình phạt và các biện pháp cưỡng chế hình sự khác. Một số quan điểm đồng nhất TNHS với hình phạt, cho rằng TNHS phát sinh từ khi áp dụng hình phạt. Tuy nhiên, TNHS có khả năng phát sinh ngay từ khi tội phạm được thực hiện và chấm dứt khi người phạm tội được xóa án tích. TNHS bao gồm cả quyền và nghĩa vụ của Nhà nước và người phạm tội.

1.2. Bản Chất Pháp Lý của Đồng Phạm và Vai Trò Đồng Phạm

Đồng phạm là hình thức phạm tội đặc biệt, thể hiện sự tương tác và hỗ trợ giữa những người cùng cố ý thực hiện tội phạm. Vai trò của những người trong đồng phạm khác nhau về tính chất và mức độ tham gia, đòi hỏi sự phân hóa TNHS. Việc xác định TNHS phải căn cứ vào tính chất phạm tội và mức độ tham gia của từng người. Đây là hai mặt của nguyên tắc xác định TNHS trong đồng phạm, tạo nên sự công bằng khi áp dụng các quy định về TNHS.

II. Các Yếu Tố Cấu Thành Trách Nhiệm Hình Sự Đồng Phạm

Để xác định trách nhiệm hình sự trong đồng phạm, cần xem xét các yếu tố cấu thành tội phạm, bao gồm chủ thể, khách thể, mặt chủ quan và mặt khách quan. Chủ thể của tội phạm là người có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi luật định. Khách thể của tội phạm là các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ bị xâm hại bởi hành vi phạm tội. Mặt chủ quan của tội phạm thể hiện thái độ tâm lý của người phạm tội đối với hành vi và hậu quả của hành vi đó, bao gồm lỗi cố ý hoặc vô ý. Mặt khách quan của tội phạm là những biểu hiện bên ngoài của hành vi phạm tội, bao gồm hành vi, hậu quả và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả.

2.1. Xác Định Chủ Thể và Khách Thể của Tội Phạm Đồng Phạm

Việc xác định chủ thể trong đồng phạm đòi hỏi xem xét năng lực trách nhiệm hình sự và độ tuổi của từng người tham gia. Khách thể của tội phạm đồng phạm là các quan hệ xã hội bị xâm hại do hành vi của cả nhóm người. Cần phân biệt rõ vai trò của từng người trong việc xâm hại khách thể để xác định mức độ TNHS.

2.2. Phân Tích Mặt Chủ Quan và Khách Quan của Đồng Phạm

Mặt chủ quan của đồng phạm thể hiện sự thống nhất ý chí và mục đích chung của những người tham gia. Mặt khách quan của đồng phạm là sự phối hợp hành vi giữa các thành viên để thực hiện tội phạm. Cần chứng minh sự liên kết giữa hành vi của từng người và hậu quả chung để xác định TNHS.

2.3. Mức Độ Tham Gia và Hành Vi Đồng Phạm Phân Tích Chi Tiết

Mức độ tham gia của từng người trong đồng phạm ảnh hưởng trực tiếp đến TNHS. Người thực hành, người tổ chức, người xúi giục và người giúp sức có vai trò và trách nhiệm khác nhau. Cần phân tích chi tiết hành vi của từng người để xác định mức độ tham gia và TNHS tương ứng.

III. Cách Phân Loại Trách Nhiệm Hình Sự Trong Đồng Phạm

Có nhiều cách phân loại trách nhiệm hình sự trong đồng phạm, dựa trên các tiêu chí khác nhau. Một cách phân loại phổ biến là dựa trên vai trò của từng người trong đồng phạm, bao gồm người thực hành, người tổ chức, người xúi giục và người giúp sức. Mỗi vai trò có mức độ TNHS khác nhau, phản ánh mức độ tham gia và ảnh hưởng đến việc thực hiện tội phạm. Ngoài ra, có thể phân loại dựa trên hình thức đồng phạm, bao gồm đồng phạm giản đơn và đồng phạm có tổ chức.

3.1. Phân Loại Theo Vai Trò Người Thực Hành Tổ Chức Xúi Giục

Người thực hành là người trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội. Người tổ chức là người chủ mưu, điều hành hoạt động của đồng phạm. Người xúi giục là người kích động, thuyết phục người khác tham gia đồng phạm. Người giúp sức là người tạo điều kiện cho việc thực hiện tội phạm. TNHS của mỗi vai trò khác nhau, phản ánh mức độ tham gia và ảnh hưởng.

3.2. Phân Loại Theo Hình Thức Đồng Phạm Giản Đơn và Có Tổ Chức

Đồng phạm giản đơn là hình thức đồng phạm không có sự phân công vai trò rõ ràng. Đồng phạm có tổ chức là hình thức đồng phạm có sự phân công vai trò rõ ràng và có sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Đồng phạm có tổ chức thường gây ra hậu quả nghiêm trọng hơn và có mức độ TNHS cao hơn.

3.3. Tình Tiết Tăng Nặng và Giảm Nhẹ Trách Nhiệm Hình Sự

Các tình tiết tăng nặng như phạm tội có tính chất côn đồ, tái phạm nguy hiểm, hoặc phạm tội với trẻ em sẽ làm tăng TNHS. Các tình tiết giảm nhẹ như ăn năn hối cải, tự thú, hoặc lập công chuộc tội sẽ làm giảm TNHS. Việc xem xét các tình tiết này là quan trọng để đảm bảo sự công bằng trong xét xử.

IV. Hướng Dẫn Áp Dụng Luật Về Trách Nhiệm Hình Sự Đồng Phạm

Việc áp dụng luật về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm đòi hỏi sự cẩn trọng và chính xác. Các cơ quan tiến hành tố tụng cần thu thập đầy đủ chứng cứ, xác định rõ vai trò của từng người trong đồng phạm, và áp dụng đúng các quy định của pháp luật. Cần đảm bảo sự công bằng và khách quan trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử. Việc áp dụng sai luật có thể dẫn đến oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm.

4.1. Thu Thập Chứng Cứ và Xác Định Vai Trò Đồng Phạm

Việc thu thập chứng cứ là bước quan trọng để xác định TNHS trong đồng phạm. Cần thu thập lời khai của các nhân chứng, vật chứng, và các tài liệu liên quan. Việc xác định vai trò của từng người trong đồng phạm giúp phân loại và xác định mức độ TNHS.

4.2. Áp Dụng Đúng Quy Định Pháp Luật và Đảm Bảo Công Bằng

Việc áp dụng đúng các quy định của pháp luật là yếu tố then chốt để đảm bảo sự công bằng trong xét xử. Cần xem xét kỹ lưỡng các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ để đưa ra bản án phù hợp. Tránh áp dụng quá nặng hoặc quá nhẹ TNHS của những người đồng phạm.

4.3. Các Vướng Mắc Thường Gặp và Giải Pháp Khắc Phục

Trong thực tiễn áp dụng luật về đồng phạm, có thể gặp các vướng mắc như xác định vai trò của từng người, chứng minh sự liên kết giữa hành vi và hậu quả, hoặc áp dụng các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ. Cần có sự hướng dẫn cụ thể và thống nhất từ các cơ quan có thẩm quyền để giải quyết các vướng mắc này.

V. Thực Tiễn Xét Xử và Án Lệ Về Trách Nhiệm Hình Sự Đồng Phạm

Nghiên cứu các bản án và án lệ về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm giúp hiểu rõ hơn cách áp dụng luật trong thực tế. Các bản án và án lệ cung cấp những ví dụ cụ thể về cách xác định vai trò, mức độ tham gia và TNHS của từng người trong đồng phạm. Việc tham khảo các bản án và án lệ giúp các cơ quan tiến hành tố tụng đưa ra những quyết định chính xác và công bằng.

5.1. Phân Tích Các Bản Án Hình Sự Về Đồng Phạm

Phân tích các bản án hình sự về đồng phạm giúp hiểu rõ cách Tòa án xác định vai trò, mức độ tham gia và TNHS của từng người. Cần chú ý đến cách Tòa án đánh giá chứng cứ, áp dụng các quy định của pháp luật và xem xét các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ.

5.2. Nghiên Cứu Án Lệ Về Trách Nhiệm Hình Sự Trong Đồng Phạm

Nghiên cứu án lệ về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm giúp hiểu rõ cách Tòa án giải quyết các vấn đề pháp lý phức tạp. Án lệ cung cấp những hướng dẫn cụ thể về cách áp dụng luật trong những trường hợp tương tự. Việc tham khảo án lệ giúp đảm bảo sự thống nhất trong áp dụng pháp luật.

5.3. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Thực Tiễn Xét Xử Đồng Phạm

Thực tiễn xét xử đồng phạm cung cấp nhiều bài học kinh nghiệm quý báu. Cần rút ra những bài học về cách thu thập chứng cứ, xác định vai trò, áp dụng luật và đảm bảo công bằng. Việc học hỏi từ kinh nghiệm giúp nâng cao chất lượng công tác điều tra, truy tố và xét xử.

VI. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Trách Nhiệm Hình Sự

Để nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm đồng phạm, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm hình sự. Cần sửa đổi, bổ sung các quy định còn thiếu sót, chưa rõ ràng, hoặc không phù hợp với thực tiễn. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao nhận thức của người dân về tội phạm đồng phạm và TNHS.

6.1. Sửa Đổi Bổ Sung Các Quy Định Pháp Luật Hiện Hành

Cần rà soát, đánh giá các quy định pháp luật hiện hành về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm để phát hiện những thiếu sót, chưa rõ ràng, hoặc không phù hợp với thực tiễn. Cần sửa đổi, bổ sung các quy định này để đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả.

6.2. Tăng Cường Tuyên Truyền Phổ Biến Pháp Luật Về Đồng Phạm

Cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về tội phạm đồng phạm và TNHS để nâng cao nhận thức của người dân. Cần sử dụng nhiều hình thức tuyên truyền khác nhau, như tổ chức hội thảo, phát tờ rơi, hoặc sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng.

6.3. Nâng Cao Năng Lực Của Cán Bộ Tư Pháp Về Đồng Phạm

Cần nâng cao năng lực của cán bộ tư pháp về tội phạm đồng phạm và TNHS. Cần tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng để cập nhật kiến thức và kỹ năng cho cán bộ. Cần tạo điều kiện cho cán bộ tham gia các hội thảo, diễn đàn khoa học để trao đổi kinh nghiệm.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về trách nhiệm hình sự (TNHS) trong đồng phạm là một trong những chủ đề trung tâm, phức tạp và mang tính nền tảng của khoa học luật hình sự và tố tụng hình sự. Luận án tiến sĩ luật học "Trách nhiệm hình sự trong đồng phạm theo luật hình sự Việt Nam" (Mã số: 62 38 01 04) do nghiên cứu sinh Phí Thành Chung thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Trần Văn Luyện tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội (2016) là công trình nghiên cứu chuyên khảo toàn diện, có hệ thống đầu tiên ở cấp độ tiến sĩ tiếp cận vấn đề TNHS trong đồng phạm như một chỉnh thể lý luận và thực tiễn độc lập.

Khoa học pháp lý hình sự xác định đồng phạm là hình thức phạm tội đặc biệt do sự liên kết, tương tác, hỗ trợ lẫn nhau giữa nhiều người nhằm đạt tới mục đích chung. Sự phối hợp hành vi và thống nhất ý chí khiến tính chất nguy hiểm cho xã hội của tội phạm tăng lên vượt bậc so với tội phạm đơn lẻ. Thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân (TAND) thành phố Hà Nội giai đoạn 2006–2015 phản ánh tội phạm dưới hình thức đồng phạm chiếm tỷ lệ 15,42% tổng số vụ án và 28,11% tổng số bị cáo thụ lý, giải quyết. Mặc dù Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 1985, BLHS năm 1999 và BLHS năm 2015 đã từng bước pháp điển hóa chế định đồng phạm, song khoảng trống lý luận và lập pháp (research gap) vẫn tồn tại sâu sắc:

• Thứ nhất, cơ sở xác định TNHS đối với các hành vi không trực tiếp thực hiện tội phạm (người tổ chức, xúi giục, giúp sức) chưa được luận giải thấu đáo thông qua mô hình cấu thành tội phạm bổ sung.
• Thứ hai, thiếu vắng các quy phạm đặc thù điều chỉnh giai đoạn phạm tội chưa hoàn thành trong đồng phạm (như xúi giục chưa đạt, giúp sức chưa đạt) và điều kiện tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội của từng loại người đồng phạm.
• Thứ ba, việc xử lý hình sự đối với hình thức đồng phạm nguy hiểm nhất là phạm tội có tổ chức, băng nhóm tội phạm kiểu mafia và đồng phạm liên quan đến pháp nhân thương mại chưa có khung lý thuyết hoàn chỉnh.

Để giải quyết khoảng trống đó, luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý, cơ sở phát sinh và các nguyên tắc xác định TNHS trong đồng phạm theo luật hình sự Việt Nam là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Pháp luật hình sự Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử và pháp luật hình sự quốc tế quy định về phân hóa TNHS trong đồng phạm như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thực tiễn xét xử các vụ án đồng phạm bộc lộ những vướng mắc, sai sót nào và nguyên nhân từ đâu?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Cần sửa đổi, bổ sung những quy phạm cụ thể nào trong BLHS và áp dụng giải pháp bảo đảm nào để nâng cao hiệu quả tư pháp?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): TNHS trong đồng phạm là dạng trách nhiệm cá nhân mang tính hỗn hợp, kết hợp biện chứng giữa nguyên tắc chịu trách nhiệm chung về toàn bộ tội phạm và nguyên tắc chịu trách nhiệm độc lập theo mức độ tham gia.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Hành vi của người tổ chức, xúi giục, giúp sức cấu thành tội phạm độc lập tương đối dựa trên sự kết hợp giữa cấu thành tội phạm cơ bản và cấu thành tội phạm bổ sung, không phụ thuộc hoàn toàn vào giai đoạn thực hiện của người thực hành.
• Giả thuyết nghiên cứu 3 (H3): Sự thiếu đồng bộ trong quy định pháp luật và nhận thức chưa đúng về phân hóa TNHS là nguyên nhân chính dẫn đến tỷ lệ án có đồng phạm bị hủy (1,53%) và sửa (9,81%) ở cấp sơ thẩm huyện tại Hà Nội cao hơn án hình sự thông thường.

Khung lý thuyết của công trình được xây dựng trên nền tảng học thuyết Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật, tư tưởng Hồ Chí Minh, lý thuyết cấu thành tội phạm bổ sung, lý thuyết về trách nhiệm phái sinh (Derivative liability) và thuyết đồng nhất hóa trách nhiệm (Identification liability theory). Luận án khảo sát thực chứng trong khung thời gian 10 năm (2006–2015), phân tích ngẫu nhiên 300 bản án hình sự có đồng phạm tại TAND hai cấp TP Hà Nội, từ đó đề xuất 9 nhóm giải pháp lập pháp và thực thi có giá trị định hình chính sách hình sự tại Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử học thuật cho thấy vấn đề đồng phạm và TNHS trong đồng phạm thu hút sự quan tâm của nhiều thế hệ học giả trong nước và quốc tế.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu nền tảng từ thập niên 1980 đã đặt nền móng cho khoa học luật hình sự:

• GS.TSKH Lê Văn Cảm (2005) trong công trình chuyên khảo sau đại học đã định nghĩa: "Đồng phạm là hình thức phạm tội do cố ý được thực hiện với sự cố ý cùng tham gia của hai người trở lên", đồng thời nhấn mạnh hệ thống ba nguyên tắc: nguyên tắc không tránh khỏi TNHS (chịu trách nhiệm liên đới), nguyên tắc phân hóa TNHS và nguyên tắc cá thể hóa TNHS.
• GS.TSKH Đào Trí Úc (1999) khẳng định yêu cầu cốt lõi trong xử lý đồng phạm là đánh giá sát đúng mức độ nguy hiểm xã hội của bản thân hành vi đồng phạm và mức độ tham gia thực tế của từng chủ thể.
• PGS.TS Cao Thị Oanh (2012) phân tích sâu sắc yêu cầu phân hóa đường lối xử lý giữa các dạng đồng phạm và giữa những người có vai trò khác nhau.
• GS.TS Nguyễn Ngọc Hòa (2010), TS. Lê Thị Sơn (2001), TS. Dương Tuyết Miên (2004), TS. Võ Khánh Vinh (2003), nhà nghiên cứu Đặng Văn Doãn (1999) và TS. Trần Quang Tiệp (2008) đã đóng góp nhiều luận điểm quan trọng về căn cứ quyết định hình phạt, phân hóa vai trò và giai đoạn thực hiện tội phạm chưa hoàn thành.

Học thuật quốc tế ghi nhận hai dòng lý thuyết lớn:

• Dòng lý thuyết Xã hội chủ nghĩa và Liên Xô/Nga với các công trình kinh điển của Brainhin Ia.M (1963), Burơtrắc Ph. (1969, 1986), Grisaev P. (1959), Telnốp P. (1974), Alêkxeev N.Đ (1961), Karpusin M.I (1974), Bagri-Sakhmatôv L.V (1976), Lý Quang Xán (Trung Quốc, 1957). Các tác giả này tập trung vào tính nguy hiểm xã hội vượt trội của hành vi đồng phạm và nguyên tắc trách nhiệm độc lập tương đối của người xúi giục, giúp sức.
• Dòng lý thuyết Thông luật (Anglo-Saxon) và Châu Âu lục địa (Continental Law) với các nghiên cứu của George P. Fletcher (1998), Sherif Girgis (Yale Law Journal, 2013), A.J. Virgo (2012). Điển hình, Sherif Girgis phân tích sâu về Mens Rea (mặt chủ quan) và chỉ ra rằng: "với việc tham gia đồng phạm, mỗi người đồng phạm đã từ bỏ 'nhận dạng cá nhân của mình' và chịu sự ràng buộc với tội phạm chung". Dòng học thuật này chia tách rõ trách nhiệm thông thường (chính phạm) và trách nhiệm phái sinh (derivative liability đối với tòng phạm).

                            TIẾP CẬN HỌC THUẬT VỀ ĐỒNG PHẠM
                                           │
         ┌─────────────────────────────────┴─────────────────────────────────┐
         ▼                                                                   ▼
HỆ THỐNG ANGLO-SAXON & CONTINENTAL LAW                              HỆ THỐNG PHÁP LUẬT XHCN & VIỆT NAM
(Fletcher, Girgis, Virgo)                                          (Lê Văn Cảm, Đào Trí Úc, Lý Quang Xán)
- Phân tách Chính phạm (Principal) & Tòng phạm (Accomplice)         - Phân loại: Thực hành, Tổ chức, Xúi giục, Giúp sức
- Học thuyết Trách nhiệm phái sinh (Derivative liability)          - Cấu thành tội phạm cơ bản kết hợp Bổ sung
- Tranh luận Mens Rea: Nhận thức vs. Mục đích chia sẻ              - Trách nhiệm liên đới kết hợp Phân hóa, Cá thể hóa

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại ở 2 điểm đối lập:

1. Quan hệ phụ thuộc tuyệt đối vs. Độc lập tương đối: Quan điểm truyền thống cho rằng giai đoạn phạm tội và tội danh của người đồng phạm phụ thuộc hoàn toàn vào hành vi của người thực hành. Quan điểm tiến bộ (được tác giả luận án ủng hộ) khẳng định hành vi xúi giục, giúp sức, tổ chức có tính độc lập tương đối, cần được đánh giá theo hành vi khách quan và ý thức chủ quan của chính họ khi người thực hành không thực hiện được tội phạm.
2. Khái niệm TNHS: Một số tác giả đồng nhất TNHS với hình phạt ("Trách nhiệm hình sự là việc thực hiện chế tài pháp lý hình sự, phát sinh từ khi áp dụng hình phạt đối với người phạm tội" - [Tài liệu 33, tr. 59]), trong khi trường phái chiếm ưu thế khẳng định TNHS là hậu quả pháp lý bất lợi bao trùm cả hình phạt, biện pháp tư pháp, án tích và các biện pháp cưỡng chế nhà nước phát sinh từ bản án kết tội có hiệu lực pháp luật.

Positioning của luận án nằm ở điểm giao thoa: tích hợp học thuyết cấu thành tội phạm của hệ thống pháp luật XHCN với học thuyết trách nhiệm phái sinh và đồng nhất hóa của quốc tế, tạo ra khung lý thuyết toàn diện giải thích TNHS hỗn hợp trong đồng phạm tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước phát triển lý luận rõ nét đối với khoa học luật hình sự Việt Nam thông qua các luận điểm then chốt:

• Bổ sung và hoàn thiện học thuyết Cấu thành tội phạm bổ sung: Luận án luận giải sâu sắc cơ sở pháp lý của TNHS trong đồng phạm. Đối với người thực hành, cơ sở TNHS là cấu thành tội phạm (CTTP) cơ bản quy định tại phần các tội phạm cụ thể. Đối với người tổ chức, xúi giục, giúp sức, cơ sở TNHS được hình thành từ sự kết hợp biện chứng giữa điều luật phần chung (quy định về đồng phạm) và điều luật phần các tội phạm. Luận án khẳng định: "Sự tổng hợp những dấu hiệu của một cấu thành tội phạm cơ bản với những dấu hiệu của chế định đồng phạm... chính là những cấu thành tội phạm bổ sung cho cấu thành tội phạm cơ bản - cấu thành tội phạm của hành vi đồng phạm."
• Xác lập bản chất TNHS hỗn hợp trong đồng phạm: Phản bác quan điểm coi TNHS đồng phạm là trách nhiệm phân chia thuần túy, luận án chứng minh rằng do tính chất nguy hiểm cho xã hội thay đổi về chất, TNHS trong đồng phạm là sự kết hợp giữa trách nhiệm liên đới đối với hậu quả phạm tội chung và trách nhiệm cá nhân độc lập tương ứng với mức độ đóng góp và nhân thân của từng người.
• Lý thuyết tiếp nhận ý chí và ranh giới tự do ý chí: Xác lập khái niệm "tiếp nhận ý chí" trong đồng phạm: người tiếp nhận ý chí không bàn bạc từ đầu nhưng nhận thức được bản chất tội phạm đang diễn ra và tự nguyện tham gia bằng hành động hoặc không hành động. Tự do ý chí là cơ sở duy nhất làm phát sinh trách nhiệm; trường hợp hành vi vượt quá (thái quá) của người thực hành nằm ngoài ý chí chung thì người đồng phạm khác không phải chịu trách nhiệm.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 3 học thuyết lớn:

1. Học thuyết Mens Rea nâng cao trong đồng phạm (Girgis, 2013): Đánh giá mặt chủ quan trên 2 cấp độ: lý trí (nhận thức được hành vi của mình và người khác) và ý chí (cùng mong muốn hoặc chấp nhận hậu quả).
2. Học thuyết Đồng nhất hóa trách nhiệm (Identification Theory): Ứng dụng giải quyết đồng phạm pháp nhân. Hành vi và lỗi của thể nhân lãnh đạo, chỉ huy, đại diện nhân danh và vì lợi ích của pháp nhân được đồng nhất thành hành vi và lỗi của pháp nhân. Do đó, quan hệ đồng phạm giữa các pháp nhân thực chất được hiện thực hóa thông qua quan hệ đồng phạm của các thể nhân đại diện.
3. Nguyên tắc phân hóa và cá thể hóa TNHS: Khung phân tích xác định 4 chiều kích phân hóa bắt buộc khi lượng hình: vai trò tham gia (tổ chức, xúi giục, thực hành, giúp sức); mức độ đóng góp thực tế; mức độ lỗi chủ quan; và đặc điểm nhân thân cá biệt.

                     KHUNG PHÂN TÍCH TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG ĐỒNG PHẠM
                     
   ┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
   │            CƠ SỞ PHÁP LÝ & CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA TNHS TRONG ĐỒNG PHẠM     │
   │  - Cấu thành tội phạm cơ bản (Người thực hành)                         │
   │  - Cấu thành tội phạm bổ sung (Người tổ chức, xúi giục, giúp sức)       │
   │  - Tự do ý chí & Sự tiếp nhận ý chí phạm tội chung                      │
   └───────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┘
                                       │
                                       ▼
   ┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
   │                  HỆ THỐNG BA NGUYÊN TẮC XÁC ĐỊNH TNHS                  │
   │  1. Chịu trách nhiệm chung (Liên đới về tội phạm và chế tài áp dụng)    │
   │  2. Chịu trách nhiệm độc lập (Không chịu trách nhiệm hành vi vượt quá)  │
   │  3. Cá thể hóa hình phạt (Xét vai trò, mức độ tham gia, nhân thân)     │
   └───────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┘
                                       │
                                       ▼
   ┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
   │                ĐIỀU KIỆN ĐẶC THÙ TRONG QUÁ TRÌNH TỐ TỤNG               │
   │  - Giai đoạn chưa hoàn thành: Xúi giục chưa đạt, Giúp sức chưa đạt     │
   │  - Tự ý nửa chừng chấm dứt: Hành vi tích cực ngăn chặn hậu quả          │
   │  - Đồng phạm pháp nhân: Thuyết đồng nhất hóa trách nhiệm               │
   └────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường bản thể luận hiện thực pháp lý (legal realism) và nhận thức luận duy vật biện chứng Mác - Lênin. Thiết kế nghiên cứu kết hợp đa phương pháp (mixed-methods research design) gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu lý thuyết quy phạm (normative legal research) và nghiên cứu thực nghiệm xã hội học pháp luật (empirical legal research).

Cấp độ thiết kế nghiên cứu được triển khai theo 3 tầng nấc:

• Tầng 1 (Lý luận & Lịch sử): Khảo cứu văn bản lập pháp Việt Nam từ Sắc lệnh sau Cách mạng tháng Tám 1945, BLHS 1985, BLHS 1999 đến BLHS 2015.
• Tầng 2 (Luật học so sánh): Đối chiếu quy định đồng phạm của Việt Nam với các hệ thống pháp luật đại diện: Liên bang Nga, Trung Quốc, Pháp, Đức, Anh, Hoa Kỳ và Luật Hình sự quốc tế (Quy chế Rome của Tòa án Hình sự Quốc tế - ICC).
• Tầng 3 (Thực nghiệm xét xử): Khảo sát thực tế áp dụng pháp luật tại các cơ quan tiến hành tố tụng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu: Sử dụng phương pháp nghiên cứu điển hình (case study) tại địa bàn trung tâm tư pháp là TP. Hà Nội. Mẫu chọn ngẫu nhiên gồm 300 bản án hình sự sơ thẩm và phúc thẩm có đồng phạm giai đoạn 2006–2015 do TAND TP Hà Nội và các TAND quận/huyện thụ lý xét xử.
• Thu thập dữ liệu: Thu thập thống kê tư pháp 10 năm liên tục từ TAND TP Hà Nội; kết hợp phương pháp điều tra xã hội học qua phiếu hỏi và phỏng vấn chuyên sâu đối với thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên, luật sư trên địa bàn Hà Nội.
• Kiểm định độ tin cậy và giá trị (Triangulation): Thực hiện tam giác giác hóa dữ liệu (data triangulation) giữa báo cáo thống kê chính thức, hồ sơ bản án thực tế và phản ánh xã hội học tư pháp; tam giác hóa lý thuyết (theory triangulation) đối chiếu giữa lý luận luật hình sự Việt Nam và học thuyết quốc tế.

Data và phân tích

Dữ liệu thống kê thực chứng 10 năm tại TAND TP Hà Nội phản ánh các chỉ số định lượng then chốt:

• Tỷ lệ vụ án có đồng phạm: chiếm 15,42% tổng số vụ án hình sự thụ lý.
• Tỷ lệ bị cáo trong các vụ án đồng phạm: chiếm 28,11% tổng số bị cáo.
• Tỷ lệ án sơ thẩm có đồng phạm bị TAND TP Hà Nội xét xử phúc thẩm tuyên hủy án: 1,53% (cao hơn đáng kể so với mức bình quân án hình sự đơn lẻ).
• Tỷ lệ án sơ thẩm có đồng phạm bị sửa án: 9,81%, chủ yếu do sai lầm trong việc phân hóa vai trò, đánh giá sai hành vi vượt quá, hoặc áp dụng không chuẩn xác tình tiết tăng nặng "phạm tội có tổ chức".

Chỉ tiêu thống kê (TAND TP Hà Nội 2006–2015)	Giá trị số liệu	Tỷ lệ so với tổng thể
Tỷ lệ vụ án hình sự có đồng phạm	Khảo sát 10 năm	15,42% tổng số vụ án
Tỷ lệ bị cáo trong các vụ án đồng phạm	Khảo sát 10 năm	28,11% tổng số bị cáo
Tỷ lệ bản án sơ thẩm cấp huyện bị TÒA HỦY ÁN	Phân tích thực chứng	1,53%
Tỷ lệ bản án sơ thẩm cấp huyện bị SỬA ÁN	Phân tích thực chứng	9,81%
Cỡ mẫu hồ sơ bản án phân tích chuyên sâu	Chọn mẫu ngẫu nhiên	300 bản án hình sự

Phân tích định tính 300 bản án đã bóc tách chính xác 9 nhóm hạn chế, sai sót điển hình trong thực tiễn tư pháp, từ việc xác định sai tư cách tham gia tố tụng đến định khung hình phạt cào bằng giữa người thực hành và người giúp sức thứ yếu.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Nhận diện 9 nhóm sai sót có hệ thống trong giai đoạn xét xử: Luận án chỉ ra thực trạng Tòa án các cấp thường xuyên nhầm lẫn giữa đồng phạm giản đơn và phạm tội có tổ chức; đánh giá sai tính chất nguy hiểm của người xúi giục; áp dụng tình tiết tăng nặng mang tính cá nhân của một bị cáo sang các bị cáo khác; không phân biệt được hành vi đồng phạm với hành vi che giấu tội phạm hoặc không tố giác tội phạm.
2. Khẳng định tính độc lập của xúi giục chưa đạt và giúp sức chưa đạt: Phân tích thực tiễn chứng minh việc xem xúi giục chưa đạt chỉ là hành vi chuẩn bị phạm tội đơn thuần đã bỏ lọt mức độ nguy hiểm xã hội đặc thù. Luận án khẳng định đây là dạng cấu thành tội phạm bổ sung ở giai đoạn chưa hoàn thành, cần có quy tắc xử lý độc lập ngay cả khi người thực hành từ chối thực hiện tội phạm.
3. Chuẩn hóa điều kiện tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội: Kết quả chỉ ra sự bất cập trong quy định cào bằng điều kiện miễn TNHS. Trong khi người thực hành chỉ cần chấm dứt hành vi trên thực tế, thì người tổ chức, xúi giục, giúp sức bắt buộc phải có hành vi tích cực ngăn chặn người khác thực hiện tội phạm hoặc vô hiệu hóa sự hỗ trợ của mình trước khi tội phạm xảy ra.
4. Giải mã nghịch lý TNHS pháp nhân trong đồng phạm: Luận án phát hiện cơ chế chuyển hóa trách nhiệm: pháp nhân không thể tự thực hiện hành vi khách quan mà luôn thông qua thể nhân đại diện. Do đó, việc truy cứu TNHS pháp nhân không loại trừ mà luôn song hành cùng việc cá thể hóa TNHS của cá nhân người thực hành, người tổ chức trong nội bộ pháp nhân.

Implications đa chiều

• Về mặt lập pháp: Kiến nghị sửa đổi, bổ sung BLHS theo hướng:
  1. Bổ sung điều luật độc lập quy định nguyên tắc xác định TNHS trong đồng phạm;
  2. Bổ sung quy định về TNHS trong trường hợp xúi giục chưa đạt, giúp sức chưa đạt;
  3. Quy định cụ thể điều kiện tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội của từng loại người đồng phạm;
  4. Chuẩn hóa khái niệm phạm tội có tổ chức, phân biệt rõ với băng nhóm tội phạm có tổ chức mang tính chất xã hội đen/mafia.
• Về mặt thực thi áp dụng: Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn chuyên sâu về xét xử các vụ án có đồng phạm, thiết lập bảng tiêu chí lượng hình chi tiết dựa trên thang đo mức độ đóng góp khách quan của từng vai trò.
• Về tổ chức bộ máy và đào tạo: Tăng cường tập huấn kỹ năng đánh giá chứng cứ số, chứng cứ liên kết hành vi trong các vụ án đồng phạm có tổ chức sử dụng công nghệ cao; nâng cao bản lĩnh chính trị và tính độc lập của Thẩm phán nhằm triệt tiêu hiện tượng hủy án, sửa án do cào bằng hình phạt.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận các giới hạn nghiên cứu nhất định:

• Giới hạn không gian: Dữ liệu định lượng thực chứng tập trung chủ yếu tại địa bàn thành phố Hà Nội. Mặc dù Hà Nội có tính đại diện cao cho hệ thống tư pháp cả nước, dữ liệu xét xử tại các khu vực đô thị đặc thù (TP. Hồ Chí Minh) hoặc địa bàn miền núi, biên giới với tội phạm ma túy xuyên quốc gia có thể mang những đặc trưng tội phạm học khác biệt.
• Giới hạn thời gian: Mốc dữ liệu kết thúc năm 2015, thời điểm BLHS 2015 vừa được thông qua nhưng chưa có thực tiễn áp dụng lâu dài để đo lường hiệu ứng của các chế định mới về TNHS pháp nhân thương mại.

Hướng nghiên cứu tiếp nối trong tương lai:

1. Mở rộng điều tra thực nghiệm liên vùng trên quy mô toàn quốc về thực tiễn xét xử đồng phạm sau khi BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) đi vào thực thi ổn định.
2. Nghiên cứu mô hình TNHS trong đồng phạm đối với các loại tội phạm phi truyền thống: tội phạm mạng xuyên quốc gia, đồng phạm thông qua thuật toán/trí tuệ nhân tạo (AI complicity) và tổ chức tài chính ngầm.
3. Phát triển án lệ chuyên sâu về phân định ranh giới giữa hành vi "tiếp nhận ý chí" trong đồng phạm với hành vi "không tố giác tội phạm".

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án cung cấp hệ thống luận cứ khoa học vững chắc, trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học, cử nhân luật và giáo trình chuyên ngành Luật Hình sự tại các cơ sở đào tạo lớn (Khoa Luật - ĐHQGHN, Trường Đại học Luật Hà Nội, Học viện Tư pháp, Học viện Cảnh sát nhân dân).
• Tác động lập pháp và chính sách: Các luận điểm và kiến nghị của luận án đóng góp trực tiếp vào quá trình hoàn thiện các văn bản giải thích pháp luật của Hội đồng Thẩm phán TANDTC, chỉ dẫn nghiệp vụ của Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong giai đoạn cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW và Chiến lược xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN.
• Tác động xã hội và bảo vệ công lý: Việc chuẩn hóa nguyên tắc phân hóa TNHS giúp hạn chế triệt để tình trạng kết án oan sai, bỏ lọt tội phạm, bảo đảm quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp năm 2013 và củng cố niềm tin của nhân dân vào sự nghiêm minh, công bằng của nền tư pháp.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, Học viên cao học & Giảng viên luật: Tiếp cận khung phân tích lý luận sắc bén về CTTP bổ sung, mô hình phân hóa TNHS hỗn hợp và phương pháp luận luật học so sánh chuyên sâu.
• Thẩm phán & Hội đồng xét xử: Nắm vững 9 nhóm sai sót thực tiễn và bộ tiêu chí đánh giá vai trò, mức độ tham gia nhằm đưa ra bản án đúng người, đúng tội, giảm thiểu tỷ lệ hủy, sửa án.
• Kiểm sát viên & Điều tra viên: Vận dụng chuẩn xác dấu hiệu "tiếp nhận ý chí" và ranh giới hành vi vượt quá trong quá trình khởi tố, điều tra, truy tố các vụ án phạm tội có tổ chức phức tạp.
• Luật sư bào chữa: Sử dụng các luận điểm khoa học về phân hóa TNHS, điều kiện tự ý nửa chừng chấm dứt để xây dựng chiến lược bào chữa bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng và hoàn thiện học thuyết Cấu thành tội phạm bổ sung kết hợp với việc xác lập bản chất TNHS hỗn hợp trong đồng phạm. Luận án làm sáng tỏ rằng hành vi của người tổ chức, xúi giục, giúp sức không thể quy kết đơn thuần bằng CTTP cơ bản mà phải thông qua CTTP bổ sung được cấu thành từ sự kết hợp giữa quy phạm phần chung và phần các tội phạm cụ thể của BLHS, qua đó bảo đảm tính logic chặt chẽ của nguyên tắc pháp chế.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây?

So với các công trình trước đây chỉ khảo sát đơn lẻ một vài vụ án minh họa mang tính định tính, luận án thực hiện phân tích thực chứng đa tầng (multilevel empirical design) kết hợp giữa tổng hợp thống kê tư pháp 10 năm liên tục (2006–2015) trên toàn địa bàn Hà Nội, phân tích ngẫu nhiên 300 hồ sơ bản án hình sự và điều tra xã hội học cán bộ tư pháp, kết hợp đối chiếu đa hệ thống pháp luật (Liên bang Nga, Trung Quốc, Thông luật Anh - Mỹ, Châu Âu lục địa).

3. Phát hiện bất ngờ và có giá trị thực tiễn cao nhất từ dữ liệu là gì?

Dữ liệu thực chứng chứng minh tỷ lệ sửa án (9,81%) và hủy án (1,53%) ở các vụ án đồng phạm tại TAND cấp huyện cao hơn hẳn các vụ án đơn lẻ. Nguyên nhân gốc rễ không chỉ ở nhận thức chủ quan của Thẩm phán mà xuất phát từ việc thiếu quy phạm hướng dẫn về giai đoạn phạm tội của người đồng phạm không trực tiếp thực hành, dẫn đến sự lúng túng có hệ thống trong việc định khung hình phạt.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình đánh giá có thể tái lập (replication protocol) không?

Có. Quy trình khảo cứu bản án 4 bước được thiết lập chuẩn mực: (1) Sàng lọc tiêu chí chủ thể và lỗi; (2) Phân tích hành vi theo 4 vai trò; (3) Bóc tách mức độ tác động và tính độc lập của hành vi; (4) Đối chiếu với quy tắc lượng hình và nhân thân. Quy trình này hoàn toàn có thể áp dụng để đánh giá thực tiễn xét xử tại bất kỳ TAND cấp tỉnh nào trên cả nước.

5. Lộ trình nghiên cứu phát triển trong 10 năm tới được phác thảo thế nào?

Tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Hoàn thiện chế định đồng phạm pháp nhân thương mại trong bối cảnh tội phạm kinh tế - môi trường phức tạp; (2) Xây dựng khung pháp lý xử lý đồng phạm trong không gian mạng và tội phạm xuyên quốc gia; (3) Nghiên cứu cơ chế TNHS đối với các hành vi hỗ trợ, xúi giục phạm tội thông qua nền tảng công nghệ số và hệ thống tự hành.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phí Thành Chung đã đóng góp toàn diện, sâu sắc cho khoa học pháp lý hình sự Việt Nam thông qua 5 kết luận cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống khái niệm khoa học chuẩn xác về đồng phạm và khẳng định bản chất TNHS trong đồng phạm là trách nhiệm cá nhân mang tính hỗn hợp (liên đới và độc lập).
2. Hoàn thiện cơ sở lý luận về cấu thành tội phạm bổ sung và tự do ý chí như những căn cứ pháp lý và thực tiễn duy nhất làm phát sinh TNHS trong đồng phạm.
3. Làm sâu sắc hệ thống 3 nguyên tắc nền tảng: nguyên tắc chịu trách nhiệm chung, nguyên tắc chịu trách nhiệm độc lập và nguyên tắc phân hóa, cá thể hóa TNHS.
4. Đánh giá toàn diện bức tranh thực tiễn xét xử 10 năm tại Hà Nội, chỉ rõ 9 nhóm sai sót phổ biến và luận giải nguyên nhân khoa học từ góc độ lập pháp và áp dụng pháp luật.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp mang tính đột phá nhằm hoàn thiện BLHS, xây dựng án lệ và ban hành Nghị quyết hướng dẫn của TAND Tối cao.

Công trình không chỉ đặt nền móng lý luận vững chắc cho chế định đồng phạm trong luật hình sự Việt Nam hiện đại mà còn mở ra những hướng nghiên cứu tiên phong, đáp ứng toàn diện yêu cầu cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế của đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu dưới hai góc độ: ảnh hưởng tăng nặng trách nhiệm của quan hệ đồng phạm đối với những người đồng phạm (trường hợp phạm tội có tổ chức; trường hợp luật quy định khung hình phạt tăng nặng đối với một số người đồng phạm hoặc quy định khung hình phạt tăng nặng đối với một số tình tiết như: nhiều người hiếp một người, lôi kéo người khác phạm tội…) [18, tr. 78-90], ảnh hưởng của những tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ TNHS của người đồng phạm này đối với người đồng phạm khác, nhất là của người thực hành đối với các người đồng phạm theo nghĩa hẹp, tức là những người đồng phạm không trực tiếp thực hiện tội phạm: người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức [16, tr. d) Về quyết định hình phạt trong đồng phạm Trong khoa học pháp lý hình sự hiện nay, cũng có khá nhiều quan điểm về khái niệm quyết định hình phạt, nhưng tựu chung lại, khái niệm quyết định hình 13 z phạt có thể được hiểu theo hai nghĩa rộng và hẹp: a) Quyết định hình phạt theo nghĩa hẹp là việc "Tòa án lựa chọn loại hình phạt cụ thể (bao gồm hình phạt chính và có thể cả hình phạt bổ sung) với mức độ cụ thể trong phạm vi luật định để áp dụng đối với người phạm tội" [61, tr. b) Quyết định hình phạt theo nghĩa rộng bao gồm: quyết định hình phạt chính, quyết định hình phạt bổ sung, quyết định biện pháp chấp hành hình phạt, quyết định các biện pháp tư pháp với mục đích thay thế hoặc hỗ trợ cho hình phạt.

Một số tác giả còn cho rằng, quyết định hình phạt có thể được hiểu theo nghĩa rộng hơn nữa là quyết định biện pháp xử lý đối với người phạm tội [36, tr. Bộ luật hình sự 1985, BLHS 1999 cũng như BLHS 2015 không đưa ra định nghĩa pháp lý của khái niệm căn cứ quyết định hình phạt, tuy nhiên, quan điểm của các nhà khoa học hiện nay về căn cứ quyết định hình phạt cơ bản thống nhất với nhau và chỉ khác nhau ở cách thức xây dựng định nghĩa.TS Võ Khánh Vinh thì "các căn cứ quyết định hình phạt là những đòi hỏi cơ bản có tính nguyên tắc do luật hình sự quy định hoặc do giải thích pháp luật mà có buộc Tòa án phải tuân theo khi quyết định hình phạt đối với người thực hiện tội phạm" [117, tr.TS Dương Tuyết Miên cho rằng "các căn cứ quyết định hình phạt là những cơ sở pháp lý được quy định trong Bộ luật hình sự mà Tòa án buộc phải tuân thủ khi quyết định hình phạt cho người phạm tội nhằm đảm bảo hình phạt đã tuyên đạt được mục đích hình phạt" [61, tr. Trần Văn Sơn thì "các căn cứ quyết định hình phạt là những đòi hỏi có tính chất bắt buộc do luật hình sự quy định mà Tòa án phải tuân thủ khi quyết định hình phạt đối với người phạm tội" [51, tr. Như vậy, theo các tác giả, các căn cứ quyết định hình phạt trước hết là những đòi hỏi được luật quy định một cách rõ ràng, cụ thể và các đòi hỏi đó mang tính chất bắt buộc đối với Tòa án, Tòa án không thể tùy tiện thêm, bớt trong việc cân nhắc căn cứ quyết định hình phạt.

Trong mọi trường hợp khi quyết định hình phạt Tòa án phải căn cứ vào những đòi hỏi của luật. Khi quyết định hình phạt đối với người đồng phạm thì về nguyên tắc phải tuân thủ các quy định chung về quyết định hình phạt. Tuy nhiên, đồng phạm là một quy 14 z định bổ sung cho chế định tội phạm, có những đặc thù riêng nên khi quyết định hình phạt đối với những người đồng phạm, Tòa án còn cần phải căn cứ vào những quy định có tính chất bổ sung quy định tại Điều 53 BLHS 1999: Các quy định của BLHS; tính chất và mức độ nguy hiểm hành vi phạm tội; nhân thân người phạm tội; các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng TNHS; tính chất đồng phạm; tính chất, mức độ tham gia của từng người đồng phạm. Những căn cứ quyết định hình phạt trong đồng phạm này nhìn chung được sự đồng thuận của các nhà khoa học PLHS, chỉ khác trong việc phân tích và bình luận từng căn cứ pháp lý [8, tr.

Làm rõ hơn căn cứ để phân hóa TNHS trong đồng phạm để xác định hình phạt cho từng người đồng phạm, GS.TS Nguyễn Ngọc Hòa cho rằng phải căn cứ: "a) Tính chất tham gia (vai trò đối với hoạt động của nhóm phạm tội); b) Mức độ tham gia (phần đóng góp thực tế vào quá trình thực hiện tội phạm); c) Mức độ lỗi; d) Các tình tiết về nhân thân có ý nghĩa đối với việc quyết định hình phạt" [38, tr. Phân tích căn cứ quyết định hình phạt, GS.TSKH Đào Trí Úc cho rằng các căn cứ quyết định hình phạt trong đồng phạm có sự kết hợp giữa hai yếu tố: "Bản thân hành vi do đồng phạm gây ra và mức độ tham gia của từng người. Quy định căn cứ quyết định hình phạt nêu trên chưa nói rõ được một thực tế Tòa án đã từng xác định tất cả những người tham gia đồng phạm đều phải được quyết định hình phạt theo điều quy định hành vi của người thực hiện" [116, tr. đ) Về các vấn đề khác có liên quan đến trách nhiệm hình sự trong đồng phạm Thứ nhất, về vấn đề chủ thể đặc biệt trong đồng phạm: Mặc dù chủ thể đặc biệt trong đồng phạm không được quy định trong các BLHS Việt Nam nhưng trong khoa học pháp lý hình sự Việt Nam luôn có nhận thức thống nhất: Đối với những tội phạm đòi hỏi chủ thể đặc biệt, chỉ cần người thực hành có những đặc điểm của chủ thể đó.

Những người đồng phạm khác không nhất thiết phải có những đặc điểm của chủ thể đặc biệt [8, tr. Thứ hai, về vấn đề xác định giai đoạn thực hiện tội phạm trong đồng phạm: Vì nguyên nhân ngoài ý muốn, người đồng phạm đã không thực hiện được toàn bộ quá trình phạm tội mà phải dừng lại ở các thời điểm khác nhau. Người đồng phạm dừng việc phạm tội có giai đoạn phạm tội nào phải chịu TNHS tương ứng ở giai đoạn đó. 15 z BLHS 1985 và BLHS 1999 không có điều luật nào trực tiếp quy định về các giai đoạn thực hiện tội phạm của những người đồng phạm.

Do vậy, trong thực tế việc nhận thức cũng như vận dụng chế định này không thống nhất. Quan điểm phổ biến hiện nay là việc xác định các giai đoạn thực hiện tội phạm của những người đồng phạm hoàn toàn phụ thuộc vào mức độ thực hiện tội phạm của người thực hành. "Nếu những người đồng phạm không thực hiện được tội phạm đến cùng do những nguyên nhân khách quan thì người thực hành thực hiện tội phạm đến giai đoạn nào họ phải chịu trách nhiệm hình sự đến giai đoạn đó" [8, tr. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng, quan điểm này chưa hợp lý vì tuyệt đối hóa vai trò của người thực hành, xem nhẹ tính độc lập tương đối của những người đồng phạm khác [99, tr.

Hiện nay, trong khoa học luật hình sự có nhiều quan điểm khác nhau về việc xác định giai đoạn thực hiện tội phạm của những người đồng phạm [82, tr. Quan điểm tương đối phổ biến khác chỉ xem xét hai trường hợp xúi giục chưa đạt, giúp sức chưa đạt và coi hai trường hợp này tương tự như chuẩn bị phạm tội [99, tr. Trần Quang Tiệp cho rằng, để xác định TNHS đối với xúi giục chưa đạt, giúp sức chưa đạt hay tổ chức thực hiện tội phạm chưa đạt, cũng như các giai đoạn thực hiện tội phạm khác của từng người đồng phạm, cần phải nghiên cứu toàn bộ các giai đoạn thực hiện tội phạm của người thực hành, người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức một cách độc lập tương đối. Phải làm rõ đặc điểm của từng giai đoạn phạm tội từ chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt đến tội phạm hoàn thành của cả bốn loại người đồng phạm [99, tr.TS Lê Thị Sơn cũng có quan điểm không thể xác định giai đoạn của những người đồng phạm lệ thuộc hoàn toàn vào giai đoạn phạm tội của người thực hành, bởi vì tất cả các hành vi tham gia, tuy có mối liên kết thống nhất với nhau nhưng mỗi loại hành vi vẫn có đặc điểm riêng và có tính độc lập tương đối, phản ánh vai trò nhất định đối với quá trình thực hiện tội phạm [79, tr.

Thứ ba, về vấn đề tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội trong đồng phạm: Trong vụ đồng phạm, khi có sự tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội của một người hay một số người thì việc miễn TNHS chỉ được áp dụng đối với người đã tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội. Khoa học pháp lý hình sự Việt Nam cơ bản thống nhất các điều kiện về vấn đề tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội đối với 16 z người thực hành. Nếu trong vụ đồng phạm chỉ có một người thực hành thì vấn đề tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội như trường hợp phạm tội riêng lẻ. Trong vụ án có nhiều người thực hành đã có người từ bỏ ý định phạm tội, có người không từ bỏ ý định phạm tội thì người từ bỏ ý định phạm tội chỉ được miễn TNHS trong trường hợp tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội nếu họ không làm hoặc những việc họ đã làm trước khi từ bỏ ý định phạm tội không giúp gì cho những người đồng phạm khác.

Còn nếu những việc mà họ đã làm được những người đồng phạm khác sử dụng thì họ phải có hành vi tích cực ngăn chặn được việc thực hiện tội phạm đó. Đối với người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức được miễn TNHS trong trường hợp tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội nếu họ ngăn chặn được việc thực hiện tội phạm, hậu quả của tội phạm không xảy ra. Về thời điểm chấm dứt phải trước khi hành vi của người thực hành ở giai đoạn chưa đạt đã hoàn thành hoặc giai đoạn hoàn thành [8, tr. Thống nhất với các điều kiện về hành vi khách quan đối với việc tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội của người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức nhưng tập thể tác giả Trường Đại học Luật Hà Nội trong giáo trình luật hình sự Việt Nam năm 1994 và các tác giả Trường Cao đẳng Kiểm sát Hà Nội cho rằng hành vi tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội của các loại người đồng phạm này phải được thực hiện trước khi người thực hành bắt tay vào việc thực hiện tội phạm [108, tr.