Trách Nhiệm Hình Sự Trong Đồng Phạm Theo Luật Hình Sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích trách nhiệm hình sự trong đồng phạm theo luật hình sự Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về vấn đề pháp lý.

• Tác giả: Phí Thành Chung
• Người hướng dẫn: GS.TS Trần Văn Luyện
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Trách Nhiệm Hình Sự Trong Đồng Phạm Theo Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG ĐỒNG PHẠM
• 2.1. Đồng phạm và khái niệm trách nhiệm hình sự trong đồng phạm
• 2.2. Các căn cứ quy định trách nhiệm hình sự trong đồng phạm
• 2.3. Nội dung của chế định trách nhiệm hình sự trong đồng phạm theo luật hình sự
• 2.4. Trách nhiệm hình sự trong đồng phạm theo pháp luật hình sự một số nước và luật hình sự quốc tế
• 3. CHƯƠNG 3: PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG ĐỒNG PHẠM Ở GIAI ĐOẠN XÉT XỬ
• 3.1. Pháp luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm từ sau Cách mạng tháng Tám 1945 đến nay
• 3.2. Thực tiễn áp dụng các quy định về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm ở giai đoạn xét xử
• 4. CHƯƠNG 4: TIẾP TỤC HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG ĐỒNG PHẠM VÀ CÁC GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG
• 4.1. Cơ sở tiếp tục hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm
• 4.2. Tiếp tục hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm
• 4.3. Các giải pháp bảo đảm áp dụng quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Trách Nhiệm Hình Sự Trong Đồng Phạm

Chế định tội phạm là nền tảng của luật hình sự, ảnh hưởng đến các chế định khác như trách nhiệm hình sự (TNHS), miễn TNHS, và hình phạt. Đồng phạm, với các quy định về căn cứ, hình thức và vai trò của từng người, là một phần quan trọng của luật hình sự. Luật hình sự mỗi nước có quy định khác nhau về TNHS đối với người đồng phạm, phù hợp với yêu cầu phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm. TNHS là một dạng của trách nhiệm pháp lý, thể hiện qua việc người phạm tội bị áp dụng các biện pháp cưỡng chế hình sự. TNHS chỉ phát sinh khi có tội phạm và người phạm tội. Đồng phạm là hình thức phạm tội đặc biệt, do sự tương tác và hỗ trợ giữa những người phạm tội. Hậu quả của tội phạm đồng phạm thường lớn hơn tội phạm đơn lẻ. Theo thống kê, tội phạm đồng phạm chiếm tỷ lệ đáng kể trong cơ cấu tội phạm.

1.1. Khái niệm Trách Nhiệm Hình Sự trong Luật Hình Sự

TNHS là hậu quả pháp lý bất lợi mà người phạm tội phải chịu trước Nhà nước do thực hiện tội phạm, theo trình tự pháp luật tố tụng hình sự. Nó thể hiện ở bản án kết tội của Tòa án, hình phạt và các biện pháp cưỡng chế hình sự khác. Một số quan điểm đồng nhất TNHS với hình phạt, cho rằng TNHS phát sinh từ khi áp dụng hình phạt. Tuy nhiên, TNHS có khả năng phát sinh ngay từ khi tội phạm được thực hiện và chấm dứt khi người phạm tội được xóa án tích. TNHS bao gồm cả quyền và nghĩa vụ của Nhà nước và người phạm tội.

1.2. Bản Chất Pháp Lý của Đồng Phạm và Vai Trò Đồng Phạm

Đồng phạm là hình thức phạm tội đặc biệt, thể hiện sự tương tác và hỗ trợ giữa những người cùng cố ý thực hiện tội phạm. Vai trò của những người trong đồng phạm khác nhau về tính chất và mức độ tham gia, đòi hỏi sự phân hóa TNHS. Việc xác định TNHS phải căn cứ vào tính chất phạm tội và mức độ tham gia của từng người. Đây là hai mặt của nguyên tắc xác định TNHS trong đồng phạm, tạo nên sự công bằng khi áp dụng các quy định về TNHS.

II. Các Yếu Tố Cấu Thành Trách Nhiệm Hình Sự Đồng Phạm

Để xác định trách nhiệm hình sự trong đồng phạm, cần xem xét các yếu tố cấu thành tội phạm, bao gồm chủ thể, khách thể, mặt chủ quan và mặt khách quan. Chủ thể của tội phạm là người có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi luật định. Khách thể của tội phạm là các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ bị xâm hại bởi hành vi phạm tội. Mặt chủ quan của tội phạm thể hiện thái độ tâm lý của người phạm tội đối với hành vi và hậu quả của hành vi đó, bao gồm lỗi cố ý hoặc vô ý. Mặt khách quan của tội phạm là những biểu hiện bên ngoài của hành vi phạm tội, bao gồm hành vi, hậu quả và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả.

2.1. Xác Định Chủ Thể và Khách Thể của Tội Phạm Đồng Phạm

Việc xác định chủ thể trong đồng phạm đòi hỏi xem xét năng lực trách nhiệm hình sự và độ tuổi của từng người tham gia. Khách thể của tội phạm đồng phạm là các quan hệ xã hội bị xâm hại do hành vi của cả nhóm người. Cần phân biệt rõ vai trò của từng người trong việc xâm hại khách thể để xác định mức độ TNHS.

2.2. Phân Tích Mặt Chủ Quan và Khách Quan của Đồng Phạm

Mặt chủ quan của đồng phạm thể hiện sự thống nhất ý chí và mục đích chung của những người tham gia. Mặt khách quan của đồng phạm là sự phối hợp hành vi giữa các thành viên để thực hiện tội phạm. Cần chứng minh sự liên kết giữa hành vi của từng người và hậu quả chung để xác định TNHS.

2.3. Mức Độ Tham Gia và Hành Vi Đồng Phạm Phân Tích Chi Tiết

Mức độ tham gia của từng người trong đồng phạm ảnh hưởng trực tiếp đến TNHS. Người thực hành, người tổ chức, người xúi giục và người giúp sức có vai trò và trách nhiệm khác nhau. Cần phân tích chi tiết hành vi của từng người để xác định mức độ tham gia và TNHS tương ứng.

III. Cách Phân Loại Trách Nhiệm Hình Sự Trong Đồng Phạm

Có nhiều cách phân loại trách nhiệm hình sự trong đồng phạm, dựa trên các tiêu chí khác nhau. Một cách phân loại phổ biến là dựa trên vai trò của từng người trong đồng phạm, bao gồm người thực hành, người tổ chức, người xúi giục và người giúp sức. Mỗi vai trò có mức độ TNHS khác nhau, phản ánh mức độ tham gia và ảnh hưởng đến việc thực hiện tội phạm. Ngoài ra, có thể phân loại dựa trên hình thức đồng phạm, bao gồm đồng phạm giản đơn và đồng phạm có tổ chức.

3.1. Phân Loại Theo Vai Trò Người Thực Hành Tổ Chức Xúi Giục

Người thực hành là người trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội. Người tổ chức là người chủ mưu, điều hành hoạt động của đồng phạm. Người xúi giục là người kích động, thuyết phục người khác tham gia đồng phạm. Người giúp sức là người tạo điều kiện cho việc thực hiện tội phạm. TNHS của mỗi vai trò khác nhau, phản ánh mức độ tham gia và ảnh hưởng.

3.2. Phân Loại Theo Hình Thức Đồng Phạm Giản Đơn và Có Tổ Chức

Đồng phạm giản đơn là hình thức đồng phạm không có sự phân công vai trò rõ ràng. Đồng phạm có tổ chức là hình thức đồng phạm có sự phân công vai trò rõ ràng và có sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Đồng phạm có tổ chức thường gây ra hậu quả nghiêm trọng hơn và có mức độ TNHS cao hơn.

3.3. Tình Tiết Tăng Nặng và Giảm Nhẹ Trách Nhiệm Hình Sự

Các tình tiết tăng nặng như phạm tội có tính chất côn đồ, tái phạm nguy hiểm, hoặc phạm tội với trẻ em sẽ làm tăng TNHS. Các tình tiết giảm nhẹ như ăn năn hối cải, tự thú, hoặc lập công chuộc tội sẽ làm giảm TNHS. Việc xem xét các tình tiết này là quan trọng để đảm bảo sự công bằng trong xét xử.

IV. Hướng Dẫn Áp Dụng Luật Về Trách Nhiệm Hình Sự Đồng Phạm

Việc áp dụng luật về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm đòi hỏi sự cẩn trọng và chính xác. Các cơ quan tiến hành tố tụng cần thu thập đầy đủ chứng cứ, xác định rõ vai trò của từng người trong đồng phạm, và áp dụng đúng các quy định của pháp luật. Cần đảm bảo sự công bằng và khách quan trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử. Việc áp dụng sai luật có thể dẫn đến oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm.

4.1. Thu Thập Chứng Cứ và Xác Định Vai Trò Đồng Phạm

Việc thu thập chứng cứ là bước quan trọng để xác định TNHS trong đồng phạm. Cần thu thập lời khai của các nhân chứng, vật chứng, và các tài liệu liên quan. Việc xác định vai trò của từng người trong đồng phạm giúp phân loại và xác định mức độ TNHS.

4.2. Áp Dụng Đúng Quy Định Pháp Luật và Đảm Bảo Công Bằng

Việc áp dụng đúng các quy định của pháp luật là yếu tố then chốt để đảm bảo sự công bằng trong xét xử. Cần xem xét kỹ lưỡng các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ để đưa ra bản án phù hợp. Tránh áp dụng quá nặng hoặc quá nhẹ TNHS của những người đồng phạm.

4.3. Các Vướng Mắc Thường Gặp và Giải Pháp Khắc Phục

Trong thực tiễn áp dụng luật về đồng phạm, có thể gặp các vướng mắc như xác định vai trò của từng người, chứng minh sự liên kết giữa hành vi và hậu quả, hoặc áp dụng các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ. Cần có sự hướng dẫn cụ thể và thống nhất từ các cơ quan có thẩm quyền để giải quyết các vướng mắc này.

V. Thực Tiễn Xét Xử và Án Lệ Về Trách Nhiệm Hình Sự Đồng Phạm

Nghiên cứu các bản án và án lệ về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm giúp hiểu rõ hơn cách áp dụng luật trong thực tế. Các bản án và án lệ cung cấp những ví dụ cụ thể về cách xác định vai trò, mức độ tham gia và TNHS của từng người trong đồng phạm. Việc tham khảo các bản án và án lệ giúp các cơ quan tiến hành tố tụng đưa ra những quyết định chính xác và công bằng.

5.1. Phân Tích Các Bản Án Hình Sự Về Đồng Phạm

Phân tích các bản án hình sự về đồng phạm giúp hiểu rõ cách Tòa án xác định vai trò, mức độ tham gia và TNHS của từng người. Cần chú ý đến cách Tòa án đánh giá chứng cứ, áp dụng các quy định của pháp luật và xem xét các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ.

5.2. Nghiên Cứu Án Lệ Về Trách Nhiệm Hình Sự Trong Đồng Phạm

Nghiên cứu án lệ về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm giúp hiểu rõ cách Tòa án giải quyết các vấn đề pháp lý phức tạp. Án lệ cung cấp những hướng dẫn cụ thể về cách áp dụng luật trong những trường hợp tương tự. Việc tham khảo án lệ giúp đảm bảo sự thống nhất trong áp dụng pháp luật.

5.3. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Thực Tiễn Xét Xử Đồng Phạm

Thực tiễn xét xử đồng phạm cung cấp nhiều bài học kinh nghiệm quý báu. Cần rút ra những bài học về cách thu thập chứng cứ, xác định vai trò, áp dụng luật và đảm bảo công bằng. Việc học hỏi từ kinh nghiệm giúp nâng cao chất lượng công tác điều tra, truy tố và xét xử.

VI. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Trách Nhiệm Hình Sự

Để nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm đồng phạm, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm hình sự. Cần sửa đổi, bổ sung các quy định còn thiếu sót, chưa rõ ràng, hoặc không phù hợp với thực tiễn. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao nhận thức của người dân về tội phạm đồng phạm và TNHS.

6.1. Sửa Đổi Bổ Sung Các Quy Định Pháp Luật Hiện Hành

Cần rà soát, đánh giá các quy định pháp luật hiện hành về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm để phát hiện những thiếu sót, chưa rõ ràng, hoặc không phù hợp với thực tiễn. Cần sửa đổi, bổ sung các quy định này để đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả.

6.2. Tăng Cường Tuyên Truyền Phổ Biến Pháp Luật Về Đồng Phạm

Cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về tội phạm đồng phạm và TNHS để nâng cao nhận thức của người dân. Cần sử dụng nhiều hình thức tuyên truyền khác nhau, như tổ chức hội thảo, phát tờ rơi, hoặc sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng.

6.3. Nâng Cao Năng Lực Của Cán Bộ Tư Pháp Về Đồng Phạm

Cần nâng cao năng lực của cán bộ tư pháp về tội phạm đồng phạm và TNHS. Cần tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng để cập nhật kiến thức và kỹ năng cho cán bộ. Cần tạo điều kiện cho cán bộ tham gia các hội thảo, diễn đàn khoa học để trao đổi kinh nghiệm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Trách nhiệm hình sự trong đồng phạm theo Luật hình sự Việt Nam" được tác giả Phí Thành Chung thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Trần Văn Luyện, bảo vệ năm 2016 tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, thuộc chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự (mã số: 62 38 01 04).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Đồng phạm là hình thức phạm tội đặc biệt có sự tham gia của nhiều người với sự tương tác, hỗ trợ nhằm đạt mục đích chung. Do tính chất liên kết, hậu quả do đồng phạm gây ra thường lớn hơn so với tội phạm đơn lẻ. Theo số liệu của Tòa án nhân dân (TAND) thành phố Hà Nội, các vụ án đồng phạm chiếm 15,42% tổng số vụ án và 28,11% tổng số bị cáo được xét xử. Mặc dù Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 1985, BLHS năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) và BLHS năm 2015 đã quy định về đồng phạm, song thực tiễn lập pháp và áp dụng vẫn bộc lộ nhiều khoảng trống:

• Các quy định về phạm tội có tổ chức chưa bao quát được sự phát triển của các băng nhóm mang tính chất xã hội đen hoặc có dấu hiệu tội phạm mafia.
• Chưa có các quy định riêng biệt, hoàn chỉnh về cơ sở trách nhiệm hình sự (TNHS) trong đồng phạm, giai đoạn thực hiện tội phạm trong đồng phạm, tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội, nguyên tắc xác định và phân hóa TNHS đối với từng loại người đồng phạm.
• Nhận thức và áp dụng pháp luật tại các cơ quan tiến hành tố tụng chưa thống nhất, dẫn đến việc xác định trách nhiệm quá nặng hoặc quá nhẹ; tỷ lệ án bị hủy (1,53%) và sửa (9,81%) ở cấp huyện tại Hà Nội còn cao.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu là làm sâu sắc hơn những vấn đề lý luận về TNHS trong đồng phạm, đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện quy định của BLHS và các giải pháp bảo đảm áp dụng trong xét xử.

Luận án thực hiện 5 nhiệm vụ cụ thể:

1. Làm rõ các vấn đề lý luận về khái niệm, cơ sở, nguyên tắc xác định TNHS trong đồng phạm, đồng phạm chưa hoàn thành và tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội trong đồng phạm.
2. Phân tích, so sánh quy định của pháp luật hình sự (PLHS) Việt Nam với PLHS một số quốc gia và luật hình sự quốc tế để rút ra các giá trị kế thừa, tiếp thu.
3. Khái quát lịch sử hình thành, phát triển của chế định TNHS trong đồng phạm theo PLHS Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến nay.
4. Phân tích thực tiễn xét xử, đánh giá kết quả đạt được, chỉ rõ 9 hạn chế, thiếu sót điển hình và nguyên nhân của những tồn tại đó.
5. Đề xuất các định hướng, nội dung sửa đổi, bổ sung BLHS và các giải pháp bảo đảm áp dụng pháp luật trong thực tiễn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các quy định của PLHS, các quan điểm lý luận khoa học và thực tiễn áp dụng các quy định về TNHS trong đồng phạm theo luật hình sự Việt Nam.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực tiễn xét xử trên phạm vi cả nước, trong đó tập trung khảo sát chuyên sâu tại địa bàn thành phố Hà Nội.
• Phạm vi thời gian: Khảo cứu lịch sử lập pháp từ năm 1945 đến năm 2015; thu thập, phân tích số liệu thống kê thực tiễn xét xử trong giai đoạn 10 năm (2006–2015).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trong nước

Chế định đồng phạm và TNHS trong đồng phạm đã được đề cập trong nhiều công trình khoa học pháp lý:

• Về khái niệm và bản chất TNHS: Luận án tiến sĩ của Nguyễn Mạnh Hùng (1999); các công trình nghiên cứu của Lê Thị Sơn (1997, 2001) về cấu trúc hai mặt của quan hệ TNHS; công trình của GS.TSKH Lê Văn Cảm (2005) về định nghĩa tích cực và tiêu cực của TNHS.
• Về khái niệm và dấu hiệu đồng phạm: Giáo trình của Trường Cao đẳng Kiểm sát Hà Nội (1983); các nghiên cứu của Đặng Văn Doãn (1986, 1999) phân tích nghĩa rộng và nghĩa hẹp của đồng phạm; công trình của GS.TS Nguyễn Ngọc Hòa (2010), Trần Quang Tiệp (2009).
• Về nguyên tắc xác định TNHS và quyết định hình phạt trong đồng phạm: Nghiên cứu của GS.TSKH Đào Trí Úc (1998, 2000) về vai trò, mức độ tham gia; PGS.TS Cao Thị Oanh (2011) về nguyên tắc phân hóa TNHS; các nghiên cứu của GS.TS Võ Khánh Vinh (1993), PGS.TS Dương Tuyết Miên (2004), Trần Văn Sơn (2002) về căn cứ quyết định hình phạt; công trình của Nguyễn Quang Quýnh (1973) về luật hình sự tổng quát.
• Về các vấn đề đặc thù: Vấn đề các giai đoạn phạm tội của người đồng phạm được Trần Quang Tiệp (2009), Lê Thị Sơn (2004) tiếp cận theo tính độc lập tương đối; vấn đề chủ thể đặc biệt và TNHS của pháp nhân trong các nghiên cứu của Đinh Văn Quế, Nguyễn Ngọc Anh.

Các hướng nghiên cứu quốc tế

• Khoa học pháp lý Xô Viết và Liên bang Nga: Công trình của Brainhin Ia.M (1955, 1963), Lêikina N.X (1968), Karpusin M.I (1974), Bagri-Sakhmatôv L.V (1976), Xantalôv A.I (1982), Alêkxeev N.Đ (1961), Zelđôv X.I (1974), Prokhorô B.X (1984), Xtrutchkôv N.A (1978), Sargorôđxki M.Đ (1968), Kôvalev M.I (1971), Bratux X.I, Ignatôv A.A (1996); các sách chuyên khảo về đồng phạm của Ph. Burơtrắc (1969, 1986), P. Grisaev (1959), P. Telnốp (1974), Vlađimirơ Xônagiơ (1962).
• Khoa học pháp lý Trung Quốc: Công trình của Lý Quang Xán (1957) và tập thể tác giả sách "Nguyên tắc hình pháp nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa" (1960) nghiên cứu phân hóa trách nhiệm giữa người xúi giục, người giúp sức và người thực hành.
• Hệ thống Common Law và Civil Law: Công trình nghiên cứu mặt chủ quan của tòng phạm của Sherif Girgis trên Yale Law Journal (2013); giáo trình "Criminal Law: Theory and Doctrine" của A.J. Virgo và cộng sự phân tích trách nhiệm phái sinh; chuyên khảo "Basic Concepts of Criminal Law" của George P. Fletcher (1998); các học thuyết về TNHS của pháp nhân gồm Thuyết trách nhiệm thay thế (Vicarious liability), Thuyết đồng nhất hóa trách nhiệm (Identification liability) và Thuyết văn hóa (System/Culture theory).

Khoảng trống luận án giải quyết

1. Chưa có công trình chuyên khảo ở cấp độ tiến sĩ nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống về TNHS trong đồng phạm như một chế định độc lập trong khoa học luật hình sự Việt Nam.
2. Thiếu sự thống nhất lý luận về định nghĩa khoa học của TNHS trong đồng phạm, căn cứ xác định TNHS, việc phân hóa giai đoạn thực hiện tội phạm và điều kiện tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội của từng loại người đồng phạm.
3. Chưa có công trình tổng kết toàn diện lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến nay kết hợp với so sánh luật học quốc tế đối với chế định này.
4. Thiếu công trình nghiên cứu thực tiễn xét xử 10 năm (2006–2015), kết hợp phân tích mẫu 300 bản án hình sự thực tế và khảo sát thẩm phán để chỉ rõ 9 hạn chế cụ thể trong xét xử các vụ án có đồng phạm.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Cơ sở phương pháp luận: Học thuyết Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật; các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
• Lý thuyết cấu thành tội phạm và tự do ý chí: Tự do ý chí là cơ sở xác định lỗi và TNHS. Cấu thành tội phạm của hành vi đồng phạm là cấu thành tội phạm bổ sung, được hình thành từ sự kết hợp giữa quy phạm phần chung về đồng phạm và quy phạm phần các tội phạm cụ thể.
• Học thuyết đồng nhất hóa trách nhiệm: Dùng để giải thích trách nhiệm hình sự của pháp nhân và mối liên hệ đồng phạm giữa pháp nhân với thể nhân đại diện hoặc giữa các pháp nhân với nhau.
• Lý thuyết phân hóa và cá thể hóa TNHS: Khung phân tích nhằm xác lập sự cân bằng giữa trách nhiệm chung đối với toàn bộ tội phạm và trách nhiệm độc lập của từng cá nhân theo mức độ tham gia.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp phân tích pháp lý: Phân tích nội hàm quy phạm của BLHS Việt Nam qua các thời kỳ và luật hình sự nước ngoài; phân tích thực trạng áp dụng quy định trong các bản án.
• Phương pháp lịch sử: Khảo cứu tiến trình phát triển của các quy phạm về đồng phạm trong các văn bản pháp luật từ sau năm 1945 (Sắc lệnh, Thông tư, BLHS 1985, BLHS 1999, BLHS 2015).
• Phương pháp tổng hợp: Khái quát hóa các quan điểm học thuật trong và ngoài nước thành hệ thống khái niệm, nguyên tắc và mô hình lý luận.
• Phương pháp thống kê xã hội học: Xử lý và tổng hợp số liệu xét xử sơ thẩm, phúc thẩm các vụ án hình sự có đồng phạm tại TAND hai cấp thành phố Hà Nội trong giai đoạn 10 năm (2006–2015).
• Phương pháp nghiên cứu điển hình: Khảo sát, phân tích chi tiết 300 bản án hình sự có đồng phạm được lựa chọn ngẫu nhiên từ thực tiễn xét xử tại Hà Nội.
• Phương pháp so sánh luật học: So sánh quy định của PLHS Việt Nam với pháp luật hình sự Liên bang Nga, Trung Quốc, các nước thuộc truyền thống Ănglô - Sắcxông, Châu Âu lục địa và Quy chế Tòa án Hình sự Quốc tế.

Nguồn dữ liệu

• Văn bản quy phạm pháp luật: Các Sắc lệnh giai đoạn 1945–1985, BLHS năm 1985, BLHS năm 1999 (sửa đổi, bổ sung 2009), BLHS năm 2015; văn bản pháp luật quốc tế và một số quốc gia.
• Dữ liệu tư pháp thực tế: Báo cáo tổng kết công tác xét xử của TAND thành phố Hà Nội giai đoạn 2006–2015; hồ sơ 300 bản án hình sự có đồng phạm; phiếu khảo sát ý kiến thẩm phán và cán bộ tố tụng.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo 3 nhóm nội dung chính:

• Tình hình nghiên cứu trong nước: Phân tích các khuynh hướng nghiên cứu về khái niệm TNHS, các dấu hiệu đồng phạm, 3 nguyên tắc xác định TNHS trong đồng phạm (chịu trách nhiệm chung, chịu trách nhiệm độc lập, cá thể hóa hình phạt), các căn cứ quyết định hình phạt theo Điều 53 BLHS 1999, vấn đề chủ thể đặc biệt, các giai đoạn thực hiện tội phạm và tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội.
• Tình hình nghiên cứu ngoài nước: Điểm luận các công trình của các học giả Liên Xô, Liên bang Nga, Trung Quốc và các nước phương Tây về mặt chủ quan (mens rea), trách nhiệm phái sinh, các mô hình phân hóa vai trò chính phạm - tòng phạm, cùng 3 học thuyết về TNHS của pháp nhân (trách nhiệm thay thế, đồng nhất hóa, văn hóa).
• Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu: Luận án chỉ ra 4 vấn đề chưa được giải quyết thấu đáo, bao gồm việc xây dựng định nghĩa khoa học chuẩn xác, phân hóa giai đoạn phạm tội, khảo cứu toàn diện lịch sử và khảo sát thực tiễn 10 năm để chỉ ra các sai sót trong xét xử.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm

Chương 2 xây dựng hệ thống khái niệm, cơ sở và nguyên tắc lý luận cho chế định:

• Khái niệm đồng phạm và TNHS trong đồng phạm: Phân tích các yếu tố khách quan và chủ quan của đồng phạm. Tác giả đưa ra định nghĩa khoa học: "Đồng phạm là hình thức phạm tội có hai người (bao gồm thể nhân và pháp nhân) trở lên cố ý cùng tham gia thực hiện tội phạm với vai trò là người thực hiện, người xúi giục, người giúp sức hoặc người tổ chức".
• Cơ sở xác định TNHS trong đồng phạm: Khẳng định cơ sở pháp lý là cấu thành tội phạm bổ sung (kết hợp quy định phần chung và phần các tội phạm); cơ sở thực tiễn là hành vi tham gia thực tế; cơ sở triết học là sự tự do ý chí của các bên tham gia.
• Bản chất hỗn hợp của TNHS trong đồng phạm: TNHS trong đồng phạm vừa mang tính liên đới (trách nhiệm chung về hậu quả của toàn bộ tội phạm), vừa mang tính cá nhân (trách nhiệm độc lập đối với phần hành vi và mức độ đóng góp của từng người).
• Các nguyên tắc xác định TNHS trong đồng phạm:
  1. Nguyên tắc chịu trách nhiệm chung về toàn bộ tội phạm: Mọi người đồng phạm đều bị truy tố, xét xử theo cùng một tội danh, điều luật và trong phạm vi chế tài của điều luật đó; cùng chịu các nguyên tắc chung của luật hình sự.
  2. Nguyên tắc chịu trách nhiệm độc lập về hành vi tham gia: Mỗi người chỉ chịu trách nhiệm về hành vi trong phạm vi ý chí chung, không chịu trách nhiệm đối với hành vi vượt quá (thái quá) của người đồng phạm khác; các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ hoặc miễn TNHS thuộc về ai thì chỉ áp dụng riêng cho người đó.
  3. Nguyên tắc cá thể hóa TNHS: Đòi hỏi việc quyết định hình phạt phải căn cứ vào tính chất, mức độ tham gia, vai trò thực tế của từng người (người tổ chức, người thực hành, người xúi giục, người giúp sức).
• TNHS của pháp nhân trong đồng phạm: Áp dụng thuyết đồng nhất hóa trách nhiệm để luận giải mối quan hệ đồng phạm khi pháp nhân tham gia tội phạm thông qua thể nhân đại diện.
• Luật học so sánh: Khảo cứu quy định về phân loại đồng phạm, mức độ trách nhiệm và chế định tự ý từ bỏ tội phạm trong PLHS Liên bang Nga, Trung Quốc, Pháp, Đức, Hoa Kỳ và Quy chế Rome của Tòa án Hình sự Quốc tế.

Chương 3: Pháp luật hình sự Việt Nam và thực tiễn áp dụng các quy định về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm ở giai đoạn xét xử

Chương 3 tập trung vào lịch sử lập pháp và phân tích thực tiễn xét xử:

• Lịch sử PLHS Việt Nam từ năm 1945 đến nay:
  • Giai đoạn 1945–1985: Quy định phân tán trong các Sắc lệnh, Thông tư với các thuật ngữ "cộng phạm", "chính phạm", "tòng phạm".
  • Giai đoạn BLHS 1985: Lần đầu tiên pháp điển hóa hoàn chỉnh chế định đồng phạm và phân loại 4 loại người đồng phạm tại Điều 17.
  • Giai đoạn BLHS 1999 và BLHS 2015: Hoàn thiện định nghĩa phạm tội có tổ chức, bổ sung nguyên tắc quyết định hình phạt và quy định TNHS của pháp nhân thương mại.
• Số liệu thực tiễn xét xử tại Hà Nội (2006–2015):

Tiêu chí thống kê tại TAND hai cấp TP. Hà Nội	Tỷ lệ / Số lượng ghi nhận
Tỷ lệ vụ án có đồng phạm trên tổng số vụ án hình sự	15,42%
Tỷ lệ bị cáo trong các vụ án đồng phạm trên tổng số bị cáo	28,11%
Tỷ lệ án có đồng phạm bị cấp phúc thẩm hủy (TAND cấp huyện)	1,53%
Tỷ lệ án có đồng phạm bị cấp phúc thẩm sửa (TAND cấp huyện)	9,81%
Quy mô mẫu bản án phân tích chuyên sâu	300 bản án ngẫu nhiên

• 9 hạn chế, thiếu sót điển hình trong thực tiễn xét xử:
  1. Đánh giá không đúng tính chất của vụ án đồng phạm, nhầm lẫn giữa đồng phạm giản đơn và phạm tội có tổ chức.
  2. Xác định sai vai trò của từng người đồng phạm (không phân biệt rõ giữa người khởi xướng/chủ mưu với người giúp sức đơn thuần).
  3. Bỏ lọt hành vi vượt quá của người thực hành, quy kết oan trách nhiệm cho người giúp sức hoặc người xúi giục đối với hậu quả vượt quá.
  4. Không phân hóa giai đoạn thực hiện tội phạm của từng người đồng phạm khi người thực hành dừng lại ở giai đoạn chuẩn bị hoặc chưa đạt.
  5. Áp dụng sai quy định về tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội (cho người tổ chức/xúi giục hưởng miễn TNHS khi chưa ngăn chặn được hậu quả).
  6. Áp dụng tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ mang tính cá nhân chung cho tất cả các bị cáo trong vụ án.
  7. Quyết định hình phạt thiếu tính cá thể hóa, áp dụng mức án ngang bằng giữa người giữ vai trò chính và người giữ vai trò thứ yếu.
  8. Sai sót trong việc xác định TNHS đối với người chưa thành niên tham gia trong vụ án đồng phạm.
  9. Đánh giá không đúng mối quan hệ nhân quả và mức độ đóng góp thực tế của hành vi giúp sức về mặt tinh thần hoặc vật chất.
• Nguyên nhân của hạn chế: Quy định của BLHS còn trừu tượng, thiếu văn bản hướng dẫn áp dụng của Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC); năng lực, kỹ năng đánh giá chứng cứ của một bộ phận Thẩm phán còn hạn chế.

Chương 4: Tiếp tục hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm và các giải pháp bảo đảm áp dụng

Chương 4 đưa ra các giải pháp đồng bộ:

• Cơ sở hoàn thiện: Dựa trên định hướng cải cách tư pháp theo Nghị quyết 49-NQ/TW của Bộ Chính trị, yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền và đòi hỏi đấu tranh phòng chống tội phạm có tổ chức, xuyên quốc gia.
• Đề xuất hoàn thiện quy định pháp luật:
  • Bổ sung quy định cụ thể về cơ sở TNHS trong đồng phạm và nguyên tắc xác định TNHS độc lập, trách nhiệm liên đới vào BLHS.
  • Hoàn thiện quy định về các giai đoạn thực hiện tội phạm của từng loại người đồng phạm (người tổ chức, xúi giục, giúp sức chưa đạt).
  • Quy định cụ thể điều kiện tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội đối với từng loại người đồng phạm (bắt buộc phải có hành vi tích cực ngăn chặn tội phạm đối với người tổ chức, xúi giục).
  • Hoàn thiện quy định về phạm tội có tổ chức, tách bạch rõ ràng giữa phạm tội có tổ chức thông thường và tổ chức tội phạm có tính chất băng nhóm, mafia.
  • Bổ sung cơ chế xử lý đồng phạm đối với pháp nhân thương mại.
• Các giải pháp bảo đảm áp dụng pháp luật:
  • TANDTC cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất các quy định về đồng phạm và quyết định hình phạt trong đồng phạm.
  • Tăng cường phát triển án lệ hướng dẫn giải quyết các vụ án đồng phạm phức tạp, phân biệt hành vi vượt quá.
  • Nâng cao trình độ nghiệp vụ, kỹ năng tranh tụng và đánh giá chứng cứ cho Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Kiểm sát viên.
  • Tăng cường kiểm tra, giám đốc việc xét xử của Tòa án cấp trên đối với Tòa án cấp dưới nhằm giảm tỷ lệ án bị hủy, sửa.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

• Là công trình nghiên cứu chuyên khảo đầu tiên ở cấp độ tiến sĩ luật học tại Việt Nam giải quyết một cách toàn diện, có hệ thống các vấn đề lý luận về TNHS trong đồng phạm.
• Xây dựng định nghĩa khoa học mới về đồng phạm, bao quát cả chủ thể thể nhân và pháp nhân; xác lập rõ cơ sở triết học (tự do ý chí) và cơ sở pháp lý (cấu thành tội phạm bổ sung) của TNHS trong đồng phạm.
• Làm rõ bản chất pháp lý hỗn hợp của TNHS trong đồng phạm, thống nhất nội hàm 3 nguyên tắc xác định trách nhiệm: chịu trách nhiệm chung, chịu trách nhiệm độc lập và cá thể hóa hình phạt.
• Hoàn thiện lý luận về việc xác định giai đoạn thực hiện tội phạm và điều kiện tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội mang tính độc lập tương đối của từng loại người đồng phạm.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Hệ thống hóa toàn diện quá trình phát triển của PLHS Việt Nam về TNHS trong đồng phạm từ năm 1945 đến nay.
• Cung cấp bức tranh thực chứng thông qua số liệu thống kê 10 năm (2006–2015) và khảo sát 300 bản án hình sự thực tế tại TAND thành phố Hà Nội.
• Nhận diện, phân tích chi tiết 9 nhóm hạn chế, sai sót điển hình trong giai đoạn xét xử kèm theo các nguyên nhân gốc rễ.
• Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp cụ thể nhằm sửa đổi, bổ sung BLHS và nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật, hướng dẫn xét xử và đào tạo tư pháp.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Số liệu khảo sát thực tiễn chuyên sâu và phân tích mẫu bản án chủ yếu tập trung trên địa bàn thành phố Hà Nội trong giai đoạn 2006–2015; chưa có điều kiện khảo sát thực tế đồng bộ tại tất cả các vùng miền trên toàn quốc. Chế định TNHS của pháp nhân thương mại trong đồng phạm tại thời điểm nghiên cứu (2016) là vấn đề mới được quy định trong BLHS 2015 nên chưa có nhiều án văn thực tiễn để đánh giá kiểm chứng.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục nghiên cứu thực tiễn áp dụng các quy định của BLHS năm 2015 về đồng phạm đối với pháp nhân thương mại; mở rộng khảo sát thực tiễn xét xử trên phạm vi toàn quốc và nghiên cứu chuyên sâu về đồng phạm xuyên quốc gia trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan lập pháp và cơ quan tiến hành tố tụng: Là tài liệu tham khảo cho việc sửa đổi, bổ sung các quy định của BLHS về đồng phạm; hỗ trợ Hội đồng Thẩm phán TANDTC trong việc xây dựng Nghị quyết hướng dẫn áp dụng pháp luật và phát triển án lệ về xử lý án đồng phạm.
• Đối với Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư: Cung cấp cơ sở lý luận và các tiêu chí cụ thể để nhận diện vai trò, phân hóa trách nhiệm, tránh các sai lầm trong việc xử lý hành vi vượt quá, xác định giai đoạn phạm tội và quyết định hình phạt đối với từng bị cáo.
• Đối với công tác đào tạo và nghiên cứu khoa học: Là tài liệu chuyên khảo phục vụ học tập, giảng dạy môn Luật hình sự, Tố tụng hình sự tại các cơ sở đào tạo luật, Viện nghiên cứu, cũng như phục vụ các học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành luật học.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa đồng phạm như thế nào?

Luận án đưa ra định nghĩa: "Đồng phạm là hình thức phạm tội có hai người (bao gồm thể nhân và pháp nhân) trở lên cố ý cùng tham gia thực hiện tội phạm với vai trò là người thực hiện, người xúi giục, người giúp sức hoặc người tổ chức".

2. Ba nguyên tắc cơ bản xác định TNHS trong đồng phạm gồm những gì?

Ba nguyên tắc bao gồm:

1. Nguyên tắc chịu trách nhiệm chung về toàn bộ tội phạm (cùng tội danh, điều luật và phạm vi chế tài).
2. Nguyên tắc chịu trách nhiệm độc lập về hành vi tham gia (chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi ý chí chung, không chịu trách nhiệm về hành vi vượt quá của người khác; tình tiết cá nhân áp dụng riêng).
3. Nguyên tắc cá thể hóa TNHS (hình phạt tương xứng với tính chất, mức độ tham gia và nhân thân của từng người).

3. Cơ sở pháp lý của TNHS trong đồng phạm được tác giả xác định là gì?

Cơ sở pháp lý của TNHS trong đồng phạm là cấu thành tội phạm bổ sung, được tạo thành từ sự kết hợp giữa các dấu hiệu của chế định đồng phạm trong phần chung của BLHS với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm cơ bản trong phần các tội phạm cụ thể.

4. Tỷ lệ các vụ án đồng phạm và tỷ lệ án bị hủy, sửa tại Hà Nội giai đoạn 2006–2015 được ghi nhận ra sao?

Theo số liệu thống kê tại TAND hai cấp thành phố Hà Nội:

• Án đồng phạm chiếm 15,42% tổng số vụ án và 28,11% tổng số bị cáo.
• Tại TAND cấp huyện, tỷ lệ án đồng phạm bị cấp phúc thẩm hủy là 1,53% và bị sửa là 9,81%, cao hơn so với tỷ lệ chung của các vụ án hình sự không có đồng phạm.

5. Điều kiện tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội của người xúi giục và người giúp sức được luận giải thế nào?

Người xúi giục và người giúp sức chỉ được miễn TNHS do tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội nếu họ có hành vi tích cực ngăn chặn được việc thực hiện tội phạm và hậu quả của tội phạm không xảy ra. Việc chấm dứt phải diễn ra trước khi người thực hành bắt đầu thực hiện hành vi hoặc trước khi tội phạm hoàn thành.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Trách nhiệm hình sự trong đồng phạm theo Luật hình sự Việt Nam" của tác giả Phí Thành Chung đã nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống về mặt lý luận, lập pháp và thực tiễn xét xử chế định đồng phạm. Công trình đã xác lập cơ sở khoa học về cấu thành tội phạm bổ sung, tự do ý chí và ba nguyên tắc xác định TNHS trong đồng phạm, đồng thời chỉ ra 9 hạn chế điển hình qua khảo sát 300 bản án tại Hà Nội giai đoạn 2006–2015. Các đề xuất hoàn thiện BLHS và nhóm giải pháp bảo đảm áp dụng pháp luật trong luận án có giá trị tham khảo thiết thực cho công tác lập pháp, hướng dẫn xét xử và nghiên cứu, đào tạo pháp lý hình sự tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu dưới hai góc độ: ảnh hưởng tăng nặng trách nhiệm của quan hệ đồng phạm đối với những người đồng phạm (trường hợp phạm tội có tổ chức; trường hợp luật quy định khung hình phạt tăng nặng đối với một số người đồng phạm hoặc quy định khung hình phạt tăng nặng đối với một số tình tiết như: nhiều người hiếp một người, lôi kéo người khác phạm tội…) [18, tr. 78-90], ảnh hưởng của những tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ TNHS của người đồng phạm này đối với người đồng phạm khác, nhất là của người thực hành đối với các người đồng phạm theo nghĩa hẹp, tức là những người đồng phạm không trực tiếp thực hiện tội phạm: người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức [16, tr. d) Về quyết định hình phạt trong đồng phạm Trong khoa học pháp lý hình sự hiện nay, cũng có khá nhiều quan điểm về khái niệm quyết định hình phạt, nhưng tựu chung lại, khái niệm quyết định hình 13 z phạt có thể được hiểu theo hai nghĩa rộng và hẹp: a) Quyết định hình phạt theo nghĩa hẹp là việc "Tòa án lựa chọn loại hình phạt cụ thể (bao gồm hình phạt chính và có thể cả hình phạt bổ sung) với mức độ cụ thể trong phạm vi luật định để áp dụng đối với người phạm tội" [61, tr. b) Quyết định hình phạt theo nghĩa rộng bao gồm: quyết định hình phạt chính, quyết định hình phạt bổ sung, quyết định biện pháp chấp hành hình phạt, quyết định các biện pháp tư pháp với mục đích thay thế hoặc hỗ trợ cho hình phạt.

Một số tác giả còn cho rằng, quyết định hình phạt có thể được hiểu theo nghĩa rộng hơn nữa là quyết định biện pháp xử lý đối với người phạm tội [36, tr. Bộ luật hình sự 1985, BLHS 1999 cũng như BLHS 2015 không đưa ra định nghĩa pháp lý của khái niệm căn cứ quyết định hình phạt, tuy nhiên, quan điểm của các nhà khoa học hiện nay về căn cứ quyết định hình phạt cơ bản thống nhất với nhau và chỉ khác nhau ở cách thức xây dựng định nghĩa.TS Võ Khánh Vinh thì "các căn cứ quyết định hình phạt là những đòi hỏi cơ bản có tính nguyên tắc do luật hình sự quy định hoặc do giải thích pháp luật mà có buộc Tòa án phải tuân theo khi quyết định hình phạt đối với người thực hiện tội phạm" [117, tr.TS Dương Tuyết Miên cho rằng "các căn cứ quyết định hình phạt là những cơ sở pháp lý được quy định trong Bộ luật hình sự mà Tòa án buộc phải tuân thủ khi quyết định hình phạt cho người phạm tội nhằm đảm bảo hình phạt đã tuyên đạt được mục đích hình phạt" [61, tr. Trần Văn Sơn thì "các căn cứ quyết định hình phạt là những đòi hỏi có tính chất bắt buộc do luật hình sự quy định mà Tòa án phải tuân thủ khi quyết định hình phạt đối với người phạm tội" [51, tr. Như vậy, theo các tác giả, các căn cứ quyết định hình phạt trước hết là những đòi hỏi được luật quy định một cách rõ ràng, cụ thể và các đòi hỏi đó mang tính chất bắt buộc đối với Tòa án, Tòa án không thể tùy tiện thêm, bớt trong việc cân nhắc căn cứ quyết định hình phạt.

Trong mọi trường hợp khi quyết định hình phạt Tòa án phải căn cứ vào những đòi hỏi của luật. Khi quyết định hình phạt đối với người đồng phạm thì về nguyên tắc phải tuân thủ các quy định chung về quyết định hình phạt. Tuy nhiên, đồng phạm là một quy 14 z định bổ sung cho chế định tội phạm, có những đặc thù riêng nên khi quyết định hình phạt đối với những người đồng phạm, Tòa án còn cần phải căn cứ vào những quy định có tính chất bổ sung quy định tại Điều 53 BLHS 1999: Các quy định của BLHS; tính chất và mức độ nguy hiểm hành vi phạm tội; nhân thân người phạm tội; các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng TNHS; tính chất đồng phạm; tính chất, mức độ tham gia của từng người đồng phạm. Những căn cứ quyết định hình phạt trong đồng phạm này nhìn chung được sự đồng thuận của các nhà khoa học PLHS, chỉ khác trong việc phân tích và bình luận từng căn cứ pháp lý [8, tr.

Làm rõ hơn căn cứ để phân hóa TNHS trong đồng phạm để xác định hình phạt cho từng người đồng phạm, GS.TS Nguyễn Ngọc Hòa cho rằng phải căn cứ: "a) Tính chất tham gia (vai trò đối với hoạt động của nhóm phạm tội); b) Mức độ tham gia (phần đóng góp thực tế vào quá trình thực hiện tội phạm); c) Mức độ lỗi; d) Các tình tiết về nhân thân có ý nghĩa đối với việc quyết định hình phạt" [38, tr. Phân tích căn cứ quyết định hình phạt, GS.TSKH Đào Trí Úc cho rằng các căn cứ quyết định hình phạt trong đồng phạm có sự kết hợp giữa hai yếu tố: "Bản thân hành vi do đồng phạm gây ra và mức độ tham gia của từng người. Quy định căn cứ quyết định hình phạt nêu trên chưa nói rõ được một thực tế Tòa án đã từng xác định tất cả những người tham gia đồng phạm đều phải được quyết định hình phạt theo điều quy định hành vi của người thực hiện" [116, tr. đ) Về các vấn đề khác có liên quan đến trách nhiệm hình sự trong đồng phạm Thứ nhất, về vấn đề chủ thể đặc biệt trong đồng phạm: Mặc dù chủ thể đặc biệt trong đồng phạm không được quy định trong các BLHS Việt Nam nhưng trong khoa học pháp lý hình sự Việt Nam luôn có nhận thức thống nhất: Đối với những tội phạm đòi hỏi chủ thể đặc biệt, chỉ cần người thực hành có những đặc điểm của chủ thể đó.

Những người đồng phạm khác không nhất thiết phải có những đặc điểm của chủ thể đặc biệt [8, tr. Thứ hai, về vấn đề xác định giai đoạn thực hiện tội phạm trong đồng phạm: Vì nguyên nhân ngoài ý muốn, người đồng phạm đã không thực hiện được toàn bộ quá trình phạm tội mà phải dừng lại ở các thời điểm khác nhau. Người đồng phạm dừng việc phạm tội có giai đoạn phạm tội nào phải chịu TNHS tương ứng ở giai đoạn đó. 15 z BLHS 1985 và BLHS 1999 không có điều luật nào trực tiếp quy định về các giai đoạn thực hiện tội phạm của những người đồng phạm.

Do vậy, trong thực tế việc nhận thức cũng như vận dụng chế định này không thống nhất. Quan điểm phổ biến hiện nay là việc xác định các giai đoạn thực hiện tội phạm của những người đồng phạm hoàn toàn phụ thuộc vào mức độ thực hiện tội phạm của người thực hành. "Nếu những người đồng phạm không thực hiện được tội phạm đến cùng do những nguyên nhân khách quan thì người thực hành thực hiện tội phạm đến giai đoạn nào họ phải chịu trách nhiệm hình sự đến giai đoạn đó" [8, tr. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng, quan điểm này chưa hợp lý vì tuyệt đối hóa vai trò của người thực hành, xem nhẹ tính độc lập tương đối của những người đồng phạm khác [99, tr.

Hiện nay, trong khoa học luật hình sự có nhiều quan điểm khác nhau về việc xác định giai đoạn thực hiện tội phạm của những người đồng phạm [82, tr. Quan điểm tương đối phổ biến khác chỉ xem xét hai trường hợp xúi giục chưa đạt, giúp sức chưa đạt và coi hai trường hợp này tương tự như chuẩn bị phạm tội [99, tr. Trần Quang Tiệp cho rằng, để xác định TNHS đối với xúi giục chưa đạt, giúp sức chưa đạt hay tổ chức thực hiện tội phạm chưa đạt, cũng như các giai đoạn thực hiện tội phạm khác của từng người đồng phạm, cần phải nghiên cứu toàn bộ các giai đoạn thực hiện tội phạm của người thực hành, người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức một cách độc lập tương đối. Phải làm rõ đặc điểm của từng giai đoạn phạm tội từ chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt đến tội phạm hoàn thành của cả bốn loại người đồng phạm [99, tr.TS Lê Thị Sơn cũng có quan điểm không thể xác định giai đoạn của những người đồng phạm lệ thuộc hoàn toàn vào giai đoạn phạm tội của người thực hành, bởi vì tất cả các hành vi tham gia, tuy có mối liên kết thống nhất với nhau nhưng mỗi loại hành vi vẫn có đặc điểm riêng và có tính độc lập tương đối, phản ánh vai trò nhất định đối với quá trình thực hiện tội phạm [79, tr.

Thứ ba, về vấn đề tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội trong đồng phạm: Trong vụ đồng phạm, khi có sự tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội của một người hay một số người thì việc miễn TNHS chỉ được áp dụng đối với người đã tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội. Khoa học pháp lý hình sự Việt Nam cơ bản thống nhất các điều kiện về vấn đề tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội đối với 16 z người thực hành. Nếu trong vụ đồng phạm chỉ có một người thực hành thì vấn đề tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội như trường hợp phạm tội riêng lẻ. Trong vụ án có nhiều người thực hành đã có người từ bỏ ý định phạm tội, có người không từ bỏ ý định phạm tội thì người từ bỏ ý định phạm tội chỉ được miễn TNHS trong trường hợp tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội nếu họ không làm hoặc những việc họ đã làm trước khi từ bỏ ý định phạm tội không giúp gì cho những người đồng phạm khác.

Còn nếu những việc mà họ đã làm được những người đồng phạm khác sử dụng thì họ phải có hành vi tích cực ngăn chặn được việc thực hiện tội phạm đó. Đối với người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức được miễn TNHS trong trường hợp tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội nếu họ ngăn chặn được việc thực hiện tội phạm, hậu quả của tội phạm không xảy ra. Về thời điểm chấm dứt phải trước khi hành vi của người thực hành ở giai đoạn chưa đạt đã hoàn thành hoặc giai đoạn hoàn thành [8, tr. Thống nhất với các điều kiện về hành vi khách quan đối với việc tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội của người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức nhưng tập thể tác giả Trường Đại học Luật Hà Nội trong giáo trình luật hình sự Việt Nam năm 1994 và các tác giả Trường Cao đẳng Kiểm sát Hà Nội cho rằng hành vi tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội của các loại người đồng phạm này phải được thực hiện trước khi người thực hành bắt tay vào việc thực hiện tội phạm [108, tr.