Nghiên Cứu Về Đồng Phạm Trong Luật Hình Sự Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học phân tích đồng phạm trong luật hình sự Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về quy định và thực tiễn áp dụng.

• Tác giả: Trần Quang Tiệp
• Người hướng dẫn: Lê Thị Sơn
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Đồng Phạm Trong Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2000
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM ĐỒNG PHẠM VÀ CÁC LOẠI NGƯỜI ĐỒNG PHẠM
• 1.1. Khái niệm đồng phạm và ý nghĩa của nó
• 1.2. Các loại người đồng phạm
• 1.2.1. Khái niệm người đồng phạm
• 1.2.2. Người thực hành
• 1.2.3. Người tổ chức
• 1.2.4. Người xúi giục
• 1.2.5. Người giúp sức
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC HÌNH THỨC ĐỒNG PHẠM
• 2.1. Cơ sở phân loại các hình thức đồng phạm
• 2.2. Các hình thức đồng phạm
• 2.2.1. Đồng phạm giản đơn
• 2.2.2. Đồng phạm phức tạp
• 2.2.2.1. Đồng phạm không có thông mưu trước
• 2.2.2.2. Đồng phạm có thông mưu trước
• 2.2.3. Đồng phạm có sự thông đồng với người khác
• 2.2.4. Phạm tội có tổ chức
• 2.2.4.1. Tổ chức phạm tội
• 3. CHƯƠNG 3: TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG ĐỒNG PHẠM
• 3.1. Trách nhiệm hình sự trong trường hợp đồng phạm hoàn thành
• 3.1.1. Nguyên tắc chịu trách nhiệm chung về toàn bộ tội phạm trong đồng phạm
• 3.1.2. Nguyên tắc chịu trách nhiệm độc lập về hành vi tham gia thực hiện tội phạm trong đồng phạm
• 3.1.3. Nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự của những người đồng phạm
• 3.2. Trách nhiệm hình sự trong trường hợp đồng phạm chưa hoàn thành
• 3.2.1. Trách nhiệm hình sự đối với người thực hành trong các giai đoạn thực hiện tội phạm
• 3.2.2. Trách nhiệm hình sự đối với người xúi giục trong các giai đoạn thực hiện tội phạm
• 3.2.3. Trách nhiệm hình sự đối với người giúp sức trong các giai đoạn thực hiện tội phạm
• 3.2.4. Trách nhiệm hình sự đối với người tổ chức trong các giai đoạn thực hiện tội phạm
• 3.3. Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội trong đồng phạm
• 3.3.1. Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội của người thực hành
• 3.3.2. Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội của người xúi giục
• 3.3.3. Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội của người giúp sức
• 3.3.4. Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội của người tổ chức
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Đồng phạm trong Luật Hình sự Tổng quan và khái niệm

Luật hình sự Việt Nam quy định về đồng phạm khi nhiều người cùng thực hiện một hành vi phạm tội. Không phải cứ nhiều người cùng tham gia là có đồng phạm, mà cần có sự thống nhất về ý chí và hành động. Bài viết này sẽ đi sâu vào khái niệm đồng phạm, vai trò của từng người trong vụ án và trách nhiệm hình sự tương ứng. Các quy định về đồng phạm đóng vai trò quan trọng trong việc xác định mức độ trách nhiệm hình sự của từng cá nhân, đảm bảo tính công bằng và nghiêm minh của pháp luật. Hiểu rõ luật hình sự về đồng phạm giúp các cơ quan bảo vệ pháp luật giải quyết các vụ án một cách chính xác và hiệu quả. Theo tài liệu gốc, "Khi tội phạm do nhiều người thực hiện có thể có đồng phạm, cũng có thể chỉ là trường hợp những người thực hiện tội phạm đã hành động trong sự độc lập hoàn toàn với nhau."

1.1. Khái niệm đồng phạm theo Bộ Luật Hình sự Việt Nam

Theo Bộ luật Hình sự Việt Nam, đồng phạm được hiểu là trường hợp hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Điều này đòi hỏi phải có sự thống nhất về ý chí, tức là những người tham gia đều biết và mong muốn thực hiện hành vi phạm tội. Sự tham gia của mỗi người có thể khác nhau, từ người trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội (người thực hành) đến người tổ chức, xúi giục hoặc giúp sức. Việc xác định chính xác vai trò của từng người đồng phạm là yếu tố then chốt để xác định trách nhiệm hình sự và mức hình phạt phù hợp. Cần phân biệt rõ đồng phạm với trường hợp nhiều người cùng thực hiện hành vi nhưng không có sự bàn bạc, thống nhất từ trước.

1.2. Ý nghĩa của khái niệm đồng phạm trong xét xử tội phạm

Khái niệm đồng phạm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự. Nó giúp các cơ quan bảo vệ pháp luật xác định đúng bản chất của vụ án, làm rõ vai trò và mức độ tham gia của từng người trong hành vi phạm tội. Từ đó, có thể áp dụng các quy định của pháp luật một cách chính xác, đảm bảo hình phạt được đưa ra phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi và nhân thân của người phạm tội. Việc xác định đúng cấu thành tội phạm trong trường hợp đồng phạm cũng góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.

II. Vai trò người thực hành Cách xác định trách nhiệm trong đồng phạm

Trong một vụ án đồng phạm, người thực hành là người trực tiếp thực hiện hành vi cấu thành tội phạm. Vai trò của người thực hành là trung tâm, quyết định đến sự thành công hay thất bại của hành vi phạm tội. Việc xác định chính xác ai là người thực hành và mức độ tham gia của họ là rất quan trọng để phân định trách nhiệm hình sự. Luật hình sự Việt Nam quy định rõ về trách nhiệm hình sự của người thực hành trong các trường hợp đồng phạm khác nhau, đảm bảo sự công bằng và răn đe. Theo tài liệu gốc, "Người thực hành là người trực tiếp thực hiện hành vi cấu thành tội phạm."

2.1. Phân biệt người thực hành với các loại đồng phạm khác

Để xác định chính xác ai là người thực hành trong một vụ án đồng phạm, cần phân biệt rõ vai trò của họ với các loại đồng phạm khác như người tổ chức, người xúi giục và người giúp sức. Người thực hành là người trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội, còn những người khác chỉ đóng vai trò hỗ trợ hoặc thúc đẩy hành vi đó. Sự khác biệt này quyết định đến mức độ trách nhiệm hình sự và hình phạt mà mỗi người phải chịu. Ví dụ, người xúi giục chỉ chịu trách nhiệm về hành vi xúi giục, còn người thực hành chịu trách nhiệm về toàn bộ tội phạm đã xảy ra.

2.2. Mức độ chịu trách nhiệm hình sự của người thực hành

Mức độ trách nhiệm hình sự của người thực hành phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, vai trò của họ trong vụ án, và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Thông thường, người thực hành phải chịu trách nhiệm cao nhất so với các loại đồng phạm khác. Tòa án sẽ căn cứ vào các quy định của luật hình sự, các chứng cứ thu thập được trong quá trình điều tra, và các tình tiết cụ thể của vụ án để đưa ra quyết định hình phạt phù hợp.

2.3. Án lệ và ví dụ thực tế về vai trò của người thực hành

Nghiên cứu các án lệ về đồng phạm giúp hiểu rõ hơn cách tòa án áp dụng pháp luật trong thực tế. Ví dụ, trong một vụ cướp, người trực tiếp cầm súng uy hiếp nạn nhân là người thực hành, còn những người khác có thể là người giúp sức (chuẩn bị công cụ, phương tiện) hoặc người tổ chức (lên kế hoạch). Các quyết định của tòa án thường xem xét kỹ lưỡng mức độ tham gia và ý thức chủ quan của từng người để đảm bảo sự công bằng. Việc áp dụng đúng điều luật liên quan đến đồng phạm là yếu tố quan trọng để tránh oan sai.

III. Người xúi giục và giúp sức Mối liên hệ và trách nhiệm pháp lý

Ngoài người thực hành, luật hình sự còn quy định về trách nhiệm hình sự của người xúi giục và người giúp sức trong vụ án đồng phạm. Đây là những người không trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội, nhưng có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hoặc tạo điều kiện cho hành vi phạm tội xảy ra. Phân biệt rõ vai trò và mức độ tham gia của người xúi giục và người giúp sức là rất quan trọng để xác định mức hình phạt phù hợp. Theo tài liệu gốc, "Người xúi giục là người kích động, thúc đẩy người khác thực hiện tội phạm."

3.1. Định nghĩa và các hình thức xúi giục giúp sức phạm tội

Người xúi giục là người dùng lời nói, hành động hoặc phương tiện khác để kích động, thúc đẩy người khác thực hiện hành vi phạm tội. Người giúp sức là người tạo điều kiện vật chất hoặc tinh thần để người khác thực hiện hành vi phạm tội. Các hình thức xúi giục có thể bao gồm dụ dỗ, lôi kéo, kích động. Các hình thức giúp sức có thể bao gồm cung cấp công cụ, phương tiện, thông tin, hoặc che giấu tội phạm. Cần xem xét mục đích chung của các đối tượng để xác định có phải là đồng phạm hay không.

3.2. Mức độ trách nhiệm hình sự của người xúi giục và giúp sức

Mức độ trách nhiệm hình sự của người xúi giục và người giúp sức phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm vai trò của họ trong vụ án, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Thông thường, người xúi giục phải chịu trách nhiệm cao hơn người giúp sức, vì hành vi của họ trực tiếp thúc đẩy người khác thực hiện hành vi phạm tội. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, người giúp sức có thể phải chịu trách nhiệm cao hơn nếu hành vi của họ đóng vai trò then chốt trong việc thực hiện hành vi phạm tội.

3.3. Phân tích các tình huống phạm tội có người xúi giục và giúp sức

Trong thực tế, có nhiều tình huống phạm tội có sự tham gia của người xúi giục và người giúp sức. Ví dụ, trong một vụ giết người thuê, người thuê là người xúi giục, còn người cung cấp vũ khí là người giúp sức. Việc xác định chính xác vai trò của từng người trong vụ án là rất quan trọng để đảm bảo trách nhiệm hình sự được áp dụng một cách công bằng. Các cơ quan điều tra cần thu thập đầy đủ chứng cứ để chứng minh sự tồn tại của ý chí thống nhất giữa các đối tượng.

IV. Hình thức đồng phạm Phân loại và ảnh hưởng đến hình phạt

Theo luật hình sự, đồng phạm có thể được chia thành nhiều hình thức khác nhau, dựa trên các tiêu chí như vai trò của từng người, mức độ tham gia, và sự thống nhất về ý chí. Việc phân loại các hình thức đồng phạm có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định trách nhiệm hình sự và hình phạt phù hợp cho từng người. Các hình thức đồng phạm thường gặp bao gồm đồng phạm giản đơn, đồng phạm có tổ chức, đồng phạm có thông mưu trước. Theo tài liệu gốc, "Đồng phạm giản đơn là hình thức đồng phạm mà những người cùng thực hiện tội phạm không có sự phân công vai trò cụ thể."

4.1. Đồng phạm giản đơn và đồng phạm có tổ chức So sánh chi tiết

Đồng phạm giản đơn là hình thức đồng phạm mà những người cùng thực hiện tội phạm không có sự phân công vai trò cụ thể, mà cùng nhau thực hiện một hành vi chung. Đồng phạm có tổ chức là hình thức đồng phạm phức tạp hơn, có sự phân công vai trò rõ ràng giữa các thành viên, có người tổ chức, người chỉ huy, người thực hành, người giúp sức. Đồng phạm có tổ chức thường gây ra những hậu quả nghiêm trọng hơn và bị xử lý nghiêm khắc hơn.

4.2. Ảnh hưởng của hình thức đồng phạm đến quyết định hình phạt

Hình thức đồng phạm có ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định hình phạt của tòa án. Đồng phạm có tổ chức thường bị coi là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, và những người tham gia có thể bị áp dụng mức hình phạt cao hơn so với đồng phạm giản đơn. Tòa án sẽ xem xét kỹ lưỡng vai trò của từng người trong vụ án, mức độ tham gia, và tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội để đưa ra quyết định hình phạt phù hợp.

4.3. Án lệ về các hình thức đồng phạm trong luật hình sự Việt Nam

Nghiên cứu án lệ về đồng phạm giúp hiểu rõ hơn cách tòa án áp dụng pháp luật trong thực tế đối với từng hình thức đồng phạm. Các án lệ thường tập trung vào việc xác định các yếu tố cấu thành từng hình thức đồng phạm, và cách xác định trách nhiệm hình sự của từng người tham gia. Việc tham khảo án lệ giúp các cơ quan bảo vệ pháp luật áp dụng pháp luật một cách chính xác và thống nhất.

V. Trách nhiệm hình sự trong đồng phạm chưa đạt Hướng dẫn chi tiết

Trách nhiệm hình sự trong trường hợp đồng phạm chưa đạt được kết quả mong muốn (tức là tội phạm chưa hoàn thành) là một vấn đề phức tạp trong luật hình sự. Luật hình sự Việt Nam quy định rõ về trách nhiệm hình sự của từng loại đồng phạm trong các giai đoạn thực hiện tội phạm khác nhau (chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt). Việc xác định đúng giai đoạn thực hiện tội phạm và vai trò của từng người là rất quan trọng để áp dụng pháp luật một cách chính xác. Theo tài liệu gốc, "Trách nhiệm hình sự trong trường hợp đồng phạm chưa hoàn thành được quy định cụ thể trong BLHS."

5.1. Các giai đoạn thực hiện tội phạm và trách nhiệm tương ứng

Các giai đoạn thực hiện tội phạm bao gồm chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt và phạm tội hoàn thành. Mỗi giai đoạn có những đặc điểm riêng và mức độ trách nhiệm hình sự khác nhau. Ví dụ, người chuẩn bị phạm tội có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu hành vi chuẩn bị đó là nguy hiểm cho xã hội và được điều luật quy định. Người phạm tội chưa đạt phải chịu trách nhiệm về hành vi đã thực hiện, nhưng mức hình phạt có thể nhẹ hơn so với phạm tội hoàn thành.

5.2. Trách nhiệm hình sự của từng loại đồng phạm trong giai đoạn chưa đạt

Trách nhiệm hình sự của từng loại đồng phạm (người thực hành, người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức) trong giai đoạn chưa đạt cũng khác nhau. Người thực hành phải chịu trách nhiệm về hành vi trực tiếp thực hiện, còn những người khác phải chịu trách nhiệm về hành vi thúc đẩy hoặc tạo điều kiện cho hành vi đó. Mức độ trách nhiệm hình sự phụ thuộc vào vai trò của từng người trong vụ án và mức độ nguy hiểm của hành vi đã thực hiện.

5.3. Ví dụ minh họa về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm chưa đạt

Ví dụ, một nhóm người lên kế hoạch cướp ngân hàng (chuẩn bị phạm tội), nhưng bị cảnh sát bắt giữ trước khi thực hiện hành vi cướp (phạm tội chưa đạt). Người tổ chức sẽ phải chịu trách nhiệm cao nhất, tiếp theo là người thực hành (người trực tiếp tham gia vào việc chuẩn bị), người xúi giục và người giúp sức. Mức hình phạt sẽ được giảm nhẹ so với trường hợp cướp ngân hàng thành công.

VI. Tự ý nửa chừng chấm dứt Biện pháp giảm nhẹ trách nhiệm đồng phạm

Trong trường hợp đồng phạm, nếu một người tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội, thì có thể được miễn hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Điều này khuyến khích những người đã tham gia vào hành vi phạm tội từ bỏ ý định phạm tội và ngăn chặn hậu quả xảy ra. Tuy nhiên, việc áp dụng quy định này cần được xem xét cẩn thận, dựa trên các yếu tố như tính tự nguyện, mức độ ngăn chặn hậu quả, và vai trò của người đó trong vụ án. Theo tài liệu gốc, "Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự."

6.1. Điều kiện để được hưởng khoan hồng khi tự ý chấm dứt phạm tội

Để được hưởng khoan hồng khi tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội, người đó phải chứng minh được rằng việc chấm dứt là hoàn toàn tự nguyện (không bị ép buộc), và hành vi đó đã thực sự ngăn chặn được hậu quả nghiêm trọng xảy ra. Ngoài ra, cần xem xét vai trò của người đó trong vụ án. Nếu người đó là người tổ chức hoặc người thực hành chính, thì việc khoan hồng có thể bị hạn chế hơn so với người giúp sức.

6.2. Ảnh hưởng của việc tự ý chấm dứt đến trách nhiệm hình sự của đồng phạm

Việc một người tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội có thể ảnh hưởng đến trách nhiệm hình sự của những người đồng phạm khác. Nếu hành vi chấm dứt đó đã ngăn chặn được tội phạm xảy ra, thì những người khác cũng có thể được miễn hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, điều này phụ thuộc vào mức độ tham gia và vai trò của từng người trong vụ án.

6.3. Phân tích án lệ về tự ý nửa chừng chấm dứt trong đồng phạm

Các án lệ về tự ý nửa chừng chấm dứt trong đồng phạm thường tập trung vào việc xác định tính tự nguyện của hành vi chấm dứt, và mức độ ngăn chặn hậu quả xảy ra. Việc nghiên cứu án lệ giúp các cơ quan bảo vệ pháp luật áp dụng quy định này một cách chính xác và công bằng. Cần thu thập đầy đủ chứng cứ để chứng minh tính tự nguyện và hiệu quả của hành vi chấm dứt.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Đồng phạm trong luật hình sự Việt Nam" là luận án tiến sĩ luật học của tác giả Trần Quang Tiệp, được thực hiện tại Trường Đại học Luật Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Thị Sơn và TS. Nguyễn Văn Hiện, hoàn thành vào năm 2000. Luận án thuộc chuyên ngành Luật hình sự, luật tố tụng hình sự và tội phạm.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ thực tiễn công cuộc đổi mới ở Việt Nam từ Đại hội Đảng lần thứ VI (tháng 12-1986). Bên cạnh những thành tựu kinh tế - xã hội, tình hình tội phạm nói chung và các tội phạm được thực hiện dưới hình thức đồng phạm nói riêng có xu hướng gia tăng phức tạp, thâm nhập vào các cơ quan nhà nước ở nhiều cấp, nhiều ngành và các lĩnh vực quản lý. Các vụ án có đồng phạm chiếm tỷ lệ cao trong nhóm tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia (ANQG), tham nhũng, buôn lậu, cướp tài sản của công dân và gây rối trật tự công cộng. Về mặt tâm lý và xã hội, tội phạm có đồng phạm thể hiện sự tập trung sức lực, trí tuệ, tạo điều kiện thuận lợi cho các đối tượng gây ra thiệt hại nghiêm trọng, liên kết che giấu dấu vết và củng cố quyết tâm phạm tội cao hơn so với phạm tội riêng lẻ. Tuy nhiên, từ khi thi hành Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 1985 (ngày 1-1-1986), thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử cho thấy các cơ quan tiến hành tố tụng còn lúng túng, mắc sai sót do chưa có nhận thức thống nhất về bản chất pháp lý của chế định đồng phạm.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra là: trước thời điểm năm 2000, khoa học luật hình sự Việt Nam chỉ có các công trình nghiên cứu từng khía cạnh riêng lẻ của đồng phạm, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, sâu sắc và có hệ thống toàn bộ chế định này từ cơ sở lý luận, lịch sử lập pháp, luật học so sánh đến thực tiễn áp dụng và phương hướng hoàn thiện pháp luật.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được xác định cụ thể như sau:

• Mục tiêu nghiên cứu: Làm sáng tỏ về mặt lý luận một cách có hệ thống và toàn diện những vấn đề về đồng phạm, góp phần giải quyết các vướng mắc liên quan đến việc áp dụng các quy phạm pháp luật hình sự về đồng phạm trong thực tiễn và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Về mặt lý luận: Nghiên cứu sự hình thành và phát triển của chế định đồng phạm trong lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam; làm sáng tỏ bản chất pháp lý của chế định đồng phạm trong luật hình sự Việt Nam; so sánh với các quy phạm tương ứng trong luật hình sự của một số quốc gia trên thế giới.
  2. Về mặt thực tiễn: Nghiên cứu, đánh giá việc áp dụng các quy phạm pháp luật hình sự về đồng phạm trong thực tiễn xét xử; phân tích các vướng mắc, thiếu sót của thực tiễn xét xử để làm rõ cơ sở lý luận và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là chế định đồng phạm trong luật hình sự Việt Nam, bao gồm: khái niệm đồng phạm, khái niệm người đồng phạm, các loại người đồng phạm; các hình thức đồng phạm và cơ sở phân loại; trách nhiệm hình sự trong đồng phạm hoàn thành và chưa hoàn thành; tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội trong đồng phạm; và thực tiễn xét xử các vụ án có đồng phạm.

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn dưới góc độ khoa học luật hình sự, kết hợp khảo sát thực tiễn xét xử thông qua mẫu nghiên cứu 500 vụ án hình sự do Tòa án nhân dân các cấp xét xử trong hai năm 1997 và 1998.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan tình hình nghiên cứu, tác giả điểm lại các công trình khoa học trong và ngoài nước có liên quan trực tiếp đến đề tài:

Về nghiên cứu quốc tế:

• Các nhà hình sự học Xô viết đã nghiên cứu chế định đồng phạm dưới nhiều góc độ: P. Tennốv nghiên cứu về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm; Ph. Burơtrắc nghiên cứu các vấn đề tội phạm học và xã hội học của đồng phạm; E. Kharsác nghiên cứu về đồng phạm đối với người chưa thành niên; A. Tơrainhin, M. Sargôrơtxki, M. Sơnhâyđơ và I. Malakhév nghiên cứu về cấu trúc lỗi, quan hệ nhân quả và tính chất nguy hiểm của đồng phạm.
• Học giả Xônagiơ nghiên cứu về đồng phạm trong luật hình sự Tiệp Khắc.
• Nhà hình sự học Lý Quang Xán nghiên cứu về đồng phạm trong luật hình sự Trung Quốc.
• Nhà luật học người Pháp Giang Lacguyé (Jean Larguier) phân tích chế định đồng phạm trong sách Luật hình sự (1994).
• Nhà tâm lý học Gordon Olport nghiên cứu về tâm lý nhóm và sự quyến rũ xã hội tác động đến hành vi cá nhân trong nhóm phạm tội.

Về nghiên cứu trong nước:

• Luật gia Đặng Văn Doãn với công trình chuyên khảo "Vấn đề đồng phạm" (Nxb Pháp lý, Hà Nội, 1986).
• TS. Lê Thị Sơn với các bài viết chuyên khảo: "Khái niệm người thực hiện tội phạm và khái niệm người đồng phạm" (Tạp chí Luật học, số 1/1995) và "Về các giai đoạn thực hiện hành vi đồng phạm" (Tạp chí Luật học, số 3/1998).
• Các công trình chuyên khảo của các tác giả thuộc Trường Đại học Luật Hà Nội và Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật: "Một số hình thức đặc biệt của tội phạm" (trong sách Tội phạm học, luật hình sự và luật tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, 1995) và "Đồng phạm" (trong sách Tội phạm trong luật hình sự Việt Nam, Nxb Công an nhân dân, 1991).
• TSKH. Lê Cảm với các công trình: "Về chế định đồng phạm trong luật hình sự Việt Nam - một số vấn đề lý luận và thực tiễn" (Tập san Tòa án nhân dân, số 2/1988); "Chế định đồng phạm" (trong sách Hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền - Một số vấn đề cơ bản của Phần chung, Nxb Công an nhân dân, 1999); "Định tội danh đối với tội phạm có đồng phạm" (trong sách Các nghiên cứu chuyên khảo về Phần chung luật hình sự, tập I, Nxb Công an nhân dân, 1999).
• TS. Võ Khánh Vĩnh với công trình "Quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt và đồng phạm" (trong sách Tội phạm học, luật hình sự và luật tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, 1995).

Vị trí của luận án: Tác giả khẳng định các công trình trong nước nêu trên mới chỉ tiếp cận từng khía cạnh cụ thể hoặc từng nhóm vấn đề riêng biệt. Luận án của Trần Quang Tiệp là công trình chuyên khảo đầu tiên trong khoa học luật hình sự Việt Nam nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về chế định đồng phạm cả về phương diện lý luận lập pháp lẫn thực tiễn xét xử.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận án dựa trên các quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam về Nhà nước, pháp luật, tội phạm và hình phạt; cùng các thành tựu của triết học, khoa học luật hình sự, lôgíc học và lịch sử các học thuyết chính trị - pháp lý.

Nguồn tư liệu nghiên cứu bao gồm:

• Các văn bản quy phạm pháp luật trong lịch sử Việt Nam: Quốc triều hình luật (Bộ luật Hồng Đức), Hoàng Việt luật lệ (Bộ luật Gia Long), Hoàng Việt hình luật năm 1933; các Sắc lệnh sau Cách mạng Tháng Tám (Sắc lệnh số 27-SL ngày 28-2-1946, Sắc lệnh số 223 ngày 17-11-1946, Sắc lệnh số 133-SL ngày 20-1-1953, Sắc lệnh số 267-SL ngày 15-6-1956); các Pháp lệnh năm 1967, 1970; BLHS năm 1985 (và các luật sửa đổi, bổ sung các năm 1989, 1991, 1992, 1997) và BLHS năm 1999.
• Các văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật hình sự, báo cáo tổng kết ngành của Tòa án nhân dân tối cao (như Báo cáo tổng kết công tác năm 1963).
• Các bản án, quyết định hình sự sơ thẩm và phúc thẩm của Tòa án nhân dân và Tòa án quân sự các cấp (như Tòa phúc thẩm TAND tối cao tại TP. Hồ Chí Minh, TAND TP. Hà Nội, TAND TP. Hải Phòng, TAND tỉnh Yên Bái, TAND tỉnh Đắk Lắk, Tòa án quân sự Quân khu V...).
• Các văn bản pháp luật hình sự nước ngoài: BLHS Liên bang Nga năm 1995 (và BLHS Cộng hòa XHCN Xô viết Liên bang Nga trước đây), BLHS Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa năm 1979 và sửa đổi năm 1997, BLHS Cộng hòa Liên bang Đức, BLHS Cộng hòa Pháp, BLHS Vương quốc Thụy Điển, BLHS Vương quốc Bỉ, BLHS Vương quốc Nhật Bản, cùng các quy định pháp luật của Vương quốc Anh và Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ.

Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học cụ thể:

• Phương pháp lịch sử: Phân tích sự tiến triển của các quy phạm về đồng phạm qua các thời kỳ lập pháp của Việt Nam.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Làm rõ các yếu tố cấu thành khách quan, chủ quan, trách nhiệm hình sự và quy tắc xử lý trong đồng phạm.
• Phương pháp so sánh luật học: Đối chiếu quy định của pháp luật hình sự Việt Nam với pháp luật hình sự các nước thuộc hệ thống XHCN, hệ thống luật lục địa (Continental Law) và hệ thống luật Ánglô - Săcxông (Common Law).
• Phương pháp lôgíc: Đánh giá tính chuẩn xác của các định nghĩa pháp lý và cấu trúc quy phạm.
• Phương pháp điều tra xã hội học và thống kê: Khảo sát ngẫu nhiên 500 bản án hình sự của Tòa án các cấp trong hai năm 1997 - 1998 để lượng hóa các đặc trưng thực tiễn của tội phạm có đồng phạm.

Nội dung chính theo từng chương

Luận án có dung lượng 173 trang (chưa tính mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục), kết cấu thành 3 chương với 8 mục.

Chương 1: Khái niệm đồng phạm và các loại người đồng phạm

Chương 1 (từ trang 11 đến trang 67) tập trung giải quyết các vấn đề lý luận nền tảng về khái niệm đồng phạm, ý nghĩa của khái niệm và phân loại người đồng phạm:

1. Quá trình phát triển lập pháp: Luận án phân tích sự phát triển của chế định đồng phạm từ Quốc triều hình luật (các Điều 35, 36, 116, 411, 412, 454, 469, 539 thể hiện nguyên tắc trừng trị: "Nhiều người cùng phạm một tội thì lấy người khởi xướng làm đầu, người a tòng được giảm một bậc"), Hoàng Việt luật lệ (Điều 29), Hoàng Việt hình luật 1933 (Chương IX chia chánh yếu phạm và tùng phạm), các Sắc lệnh sau 1945 đến Điều 17 BLHS 1985 ("Hai hoặc nhiều người cố ý cùng thực hiện một tội phạm là đồng phạm") và Điều 20 BLHS 1999.

2. Phân tích các dấu hiệu pháp lý của đồng phạm:

• Về mặt khách quan: Đòi hỏi từ hai người trở lên có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi luật định. Luận án nhấn mạnh nếu chỉ có một người thỏa mãn chủ thể thì không có đồng phạm; nếu có từ hai người thỏa mãn chủ thể và có người chưa đủ điều kiện thì chỉ những người đủ điều kiện mới là người đồng phạm. Về hành vi, đòi hỏi phải cùng tham gia thực hiện tội phạm thông qua ít nhất một trong bốn loại hành vi: thực hành, tổ chức, xúi giục, giúp sức. Hành vi của mỗi người là một mắt xích có mối quan hệ nhân quả trực tiếp hoặc gián tiếp đối với hậu quả chung. Luận án phân định thời điểm tội phạm hoàn thành (thỏa mãn dấu hiệu cấu thành tội phạm) với tội phạm kết thúc (chấm dứt trên thực tế), khẳng định hành vi đồng phạm mới vẫn có thể xuất hiện trong giai đoạn tội phạm đã hoàn thành nhưng chưa kết thúc trên thực tế.
• Về mặt chủ quan: Đòi hỏi sự "cùng cố ý" tạo nên liên kết tâm lý hai chiều giữa những người tham gia. Về lý trí, mỗi người nhận thức được tính chất nguy hiểm của hành vi mình, nhận thức được người khác cùng thực hiện với mình và thấy trước hậu quả. Về ý chí, cùng mong muốn hoặc có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra. Tác giả luận án bác bỏ quan điểm của A. Tơrainhin, M. Sargôrơtxki và quan điểm của luật hình sự tư sản (như Thụy Điển, Pháp) về việc thừa nhận "đồng phạm do vô ý", khẳng định tội phạm vô ý là sự cộng dồn cơ học, không có sự liên kết thống nhất về mặt chủ quan. Luận án cũng bác bỏ quan điểm của Ph. Burơtrắc về "đồng phạm một chiều" (như xúi giục, giúp sức bí mật), chỉ rõ trường hợp này người thực hiện phải chịu trách nhiệm độc lập về hành vi xúi giục hoặc giúp sức.
• Đối với các tội phạm có mục đích hoặc động cơ là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm (như mục đích chống chính quyền nhân dân trong tội xâm phạm ANQG, hoặc động cơ vụ lợi), những người đồng phạm bắt buộc phải có cùng mục đích hoặc cùng tiếp nhận mục đích/động cơ đó.

3. Số liệu khảo sát thực tiễn từ 500 vụ án hình sự (1997 - 1998):

Chỉ số khảo sát	Số lượng / Cơ cấu	Tỷ lệ (%)
Phân loại vụ án (N = 500)
- Vụ án phạm tội riêng lẻ	293 vụ	58,60%
- Vụ án có nhiều người tham gia có đồng phạm	181 vụ	36,20%
- Vụ án có nhiều người tham gia không có đồng phạm	26 vụ	5,20%
Tỷ lệ đồng phạm theo nhóm tội phạm (trong 181 vụ)
- Tội cướp tài sản của công dân	-	70,30%
- Nhóm tội xâm phạm ANQG	-	62,90%
- Tội gây rối trật tự công cộng	-	57,50%
- Nhóm tội phạm về tham nhũng	-	52,10%
- Nhóm tội phạm về ma túy	-	21,50%
Hình thức lỗi trong đồng phạm (trong 181 vụ)
- Cố ý trực tiếp	-	99,45%
- Cố ý gián tiếp	-	0,55%
Động cơ của người đồng phạm (N = 638 người)
- Động cơ vụ lợi	432 người	66,30%
- Động cơ lưu manh	97 người	15,20%
- Động cơ tư thù	69 người	10,80%
- Động cơ thỏa mãn dục vọng	29 người	4,50%
- Động cơ khác (hưởng lạc, hiếu kỳ...)	18 người	2,90%
- Động cơ che giấu tội phạm khác	2 người	0,30%
Phân loại người đồng phạm (N = 638 người)
- Người thực hành đơn thuần	492 người	77,20%
- Người tổ chức, xúi giục, giúp sức (tổng số)	146 người	22,80%
* Trong đó: người tổ chức/xúi giục kiêm người thực hành	98 người	15,30%
* Trong đó: người tổ chức/xúi giục/giúp sức thuần túy	48 người	7,50%

4. Khái niệm và phân loại các loại người đồng phạm:

• Luận án chỉ ra lỗi lôgíc hình thức trong BLHS Liên bang Nga 1995 và khoản 2 Điều 20 BLHS Việt Nam 1999 khi dùng các khái niệm bộ phận chưa xác định (người thực hành, người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức) để định nghĩa khái niệm chung (người đồng phạm).
• Luận án xây dựng khái niệm chung: "Người thực hiện tội phạm là người trực tiếp thực hiện hành vi khách quan được quy định trong cấu thành tội phạm hoặc thực hiện tội phạm bằng cách sử dụng người khác mà người này không phải chịu trách nhiệm hình sự cùng với mình". Từ đó định nghĩa: "Người thực hành là người đồng phạm thỏa mãn những dấu hiệu của người thực hiện tội phạm".
• Người thực hành tồn tại ở hai dạng: Dạng 1 là tự mình thực hiện hành vi khách quan (chiếm 100% người thực hành trong mẫu khảo sát 181 vụ án); Dạng 2 là thực hiện tội phạm gián tiếp thông qua việc sử dụng người không có năng lực trách nhiệm hình sự, người chưa đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, người bị cưỡng bức, người sai lầm không có lỗi, hoặc cấp dưới chấp hành mệnh lệnh không biết tính bất hợp pháp.
• Luận án cũng phân tích đặc điểm pháp lý của người tổ chức (chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy), người xúi giục (kích động, dụ dỗ, thúc đẩy người khác phạm tội) và người giúp sức (tạo điều kiện vật chất hoặc tinh thần).

Chương 2: Các hình thức đồng phạm

Chương 2 (từ trang 68 đến trang 113) phân tích cơ sở phân loại và nội dung cụ thể của các hình thức đồng phạm:

1. Cơ sở phân loại: Luận án phân loại các hình thức đồng phạm dựa trên hai tiêu chí khoa học cơ bản:

• Dựa vào sự phân công vai trò giữa những người đồng phạm: Chia thành đồng phạm giản đơn (tất cả những người tham gia đều là người đồng thực hành) và đồng phạm phức tạp (trong vụ án có sự phân hóa vai trò: bên cạnh người thực hành có người tổ chức, người xúi giục hoặc người giúp sức).
• Dựa vào tính chất liên kết chủ quan và sự thỏa thuận từ trước: Chia thành đồng phạm không có thông mưu trước (sự phối hợp hành vi diễn ra tức thời, không có sự bàn bạc trước), đồng phạm có thông mưu trước (có sự bàn bạc, thống nhất từ trước về kế hoạch, thủ đoạn phạm tội), đồng phạm có sự thông đồng với người khác, phạm tội có tổ chức và tổ chức phạm tội.

2. Phạm tội có tổ chức và tổ chức phạm tội:

• Phạm tội có tổ chức: Là hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện tội phạm. Luận án phân tích dấu hiệu "câu kết chặt chẽ" thể hiện ở tính kiên định, sự phân công nhiệm vụ chi tiết, có kẻ cầm đầu chỉ huy và kế hoạch phạm tội tinh vi. Trong BLHS năm 1999, tình tiết này được quy định là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự tại Điều 48 và là tình tiết định khung tăng nặng trong 76 điều luật.
• Tổ chức phạm tội: Luận án phân biệt hình thức phạm tội có tổ chức với "tổ chức phạm tội" - loại cấu thành tội phạm độc lập đặc biệt nguy hiểm (như các tổ chức phản cách mạng, tổ chức tội phạm có vũ trang), trong đó việc thành lập hoặc tham gia tổ chức đã cấu thành tội phạm độc lập mà không cần chờ đến khi các thành viên thực hiện tội phạm cụ thể.

Chương 3: Trách nhiệm hình sự trong đồng phạm

Chương 3 (từ trang 114 đến trang 169) giải quyết toàn diện các nguyên tắc xác định trách nhiệm hình sự đối với các dạng đồng phạm và từng loại người tham gia:

1. Trách nhiệm hình sự trong đồng phạm hoàn thành: Luận án luận chứng ba nguyên tắc cơ bản:

• Nguyên tắc chịu trách nhiệm chung về toàn bộ tội phạm: Tất cả những người đồng phạm đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo cùng một tội danh, cùng một điều luật của Phần các tội phạm và trong phạm vi hậu quả chung do hoạt động phạm tội chung gây ra.
• Nguyên tắc chịu trách nhiệm độc lập về hành vi tham gia: Mỗi người đồng phạm phải tự chịu trách nhiệm về hành vi của chính mình, các tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ có tính chất cá nhân (như tái phạm, nhân thân, thái độ khai báo) chỉ áp dụng riêng cho người đó; đồng thời giải quyết vấn đề hành vi vượt quá của người thực hành (người xúi giục, tổ chức, giúp sức không phải chịu trách nhiệm về hành vi vượt quá của người thực hành).
• Nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự: Tòa án khi quyết định hình phạt phải xem xét mức độ tham gia, tính chất vai trò của từng loại người đồng phạm trong việc thực hiện tội phạm chung.

2. Trách nhiệm hình sự trong đồng phạm chưa hoàn thành: Luận án phân tích quy tắc định tội và lượng hình đối với từng loại người đồng phạm qua các giai đoạn:

• Trách nhiệm hình sự đối với người thực hành trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt.
• Trách nhiệm hình sự đối với người xúi giục: Luận án giải quyết trường hợp xúi giục chưa đạt (người bị xúi giục không tiếp nhận hoặc tiếp nhận nhưng chưa thực hiện tội phạm) thì người xúi giục vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự độc lập về hành vi chuẩn bị phạm tội của mình.
• Trách nhiệm hình sự đối với người giúp sức và người tổ chức trong các giai đoạn chuẩn bị phạm tội hoặc người thực hành không thực hiện được tội phạm vì nguyên nhân ngoài ý muốn.

3. Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội trong đồng phạm: Luận án xác định các điều kiện và cơ chế miễn trách nhiệm hình sự đối với từng chủ thể:

• Đối với người thực hành: Tự mình từ bỏ dứt khoát việc thực hiện tội phạm trước khi tội phạm hoàn thành.
• Đối với người xúi giục: Phải có hành vi triệt tiêu tác động tâm lý do lời xúi giục gây ra hoặc ngăn chặn người thực hành thực hiện tội phạm một cách có hiệu quả.
• Đối với người giúp sức: Phải thu hồi hoặc vô hiệu hóa các công cụ, phương tiện, điều kiện vật chất/tinh thần đã cung cấp cho người thực hành trước khi hành vi phạm tội bắt đầu.
• Đối với người tổ chức: Phải có hành vi tích cực hủy bỏ kế hoạch, giải tán tổ chức hoặc ngăn chặn thành công không để các thành viên khác thực hiện tội phạm.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự nêu những đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn như sau:

1. Về mặt lý luận:

• Lần đầu tiên hệ thống hóa và làm sáng tỏ sự hình thành, phát triển của các quy phạm pháp luật hình sự Việt Nam về chế định đồng phạm qua các thời kỳ lịch sử.
• So sánh, đối chiếu quy định về đồng phạm của luật hình sự Việt Nam với luật hình sự của nhiều quốc gia trên thế giới (Nga, Trung Quốc, Pháp, Đức, Thụy Điển, Bỉ, Anh...), chỉ ra những điểm tương đồng, khác biệt và tiếp thu có chọn lọc các kinh nghiệm lập pháp quốc tế.
• Giải quyết thấu đáo các vấn đề lý luận phức tạp: khẳng định bản chất "cùng cố ý" là liên kết tâm lý hai chiều; bác bỏ quan điểm thừa nhận đồng phạm do lỗi vô ý và đồng phạm một chiều; phân định ranh giới giữa tội phạm hoàn thành và tội phạm kết thúc trong việc xác định thời điểm phát sinh hành vi đồng phạm mới; phân biệt khái niệm "người thực hiện tội phạm" và "người thực hành trong đồng phạm".
• Luận chứng hệ thống các nguyên tắc định tội danh, quyết định hình phạt và điều kiện tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội đối với từng loại người đồng phạm trong các giai đoạn thực hiện tội phạm.

2. Về mặt thực tiễn và hoàn thiện pháp luật:

• Đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật qua mẫu khảo sát 500 vụ án; chỉ rõ các sai sót phổ biến của Tòa án (dùng sai thuật ngữ "cộng phạm", "tòng phạm" chiếm 2,73%; nhận thức sai dẫn đến bỏ lọt tội phạm hoặc kết tội oan; nhầm lẫn giữa người thực hành và người giúp sức).
• Đưa ra các luận điểm khoa học và giải pháp lập pháp phục vụ trực tiếp cho quá trình soạn thảo, hoàn thiện Phần chung của Bộ luật Hình sự năm 1999 (các kết quả nghiên cứu đã được tác giả công bố trên Tạp chí Công an nhân dân số 1/1997, Tạp chí Tòa án nhân dân số 5/1998, số 1/1999 và số 4/1999).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế: Do phạm vi nghiên cứu của một luận án tiến sĩ chuyên khảo thuộc Phần chung luật hình sự, công trình tập trung giải quyết các vấn đề lý luận nền tảng và nguyên tắc chung của chế định đồng phạm. Mẫu số liệu khảo sát thực tiễn tập trung trong giai đoạn 1997 - 1998 dưới hiệu lực của BLHS năm 1985 (sửa đổi), thời điểm đất nước đang bước đầu vận hành theo cơ chế thị trường và chuẩn bị ban hành BLHS năm 1999.

Hướng nghiên cứu tiếp được gợi mở từ phạm vi đề tài bao gồm việc tiếp tục theo dõi, đánh giá thực tiễn áp dụng các quy định mới của BLHS năm 1999 về đồng phạm và phạm tội có tổ chức; nghiên cứu chuyên sâu về đồng phạm trong các cấu thành tội phạm cụ thể ở Phần các tội phạm; cũng như nghiên cứu tâm lý học tội phạm nhóm và tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia trong điều kiện hội nhập quốc tế.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên luật: Cung cấp khung lý luận hoàn chỉnh, tài liệu lịch sử lập pháp và phương pháp so sánh luật học đối với chế định đồng phạm; chương 1 và chương 3 là nguồn tư liệu hữu ích cho việc giảng dạy và nghiên cứu Phần chung luật hình sự.
• Đối với Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên và Luật sư: Hỗ trợ nhận thức chính xác dấu hiệu pháp lý để định tội danh, phân loại đúng tư cách người đồng phạm (đặc biệt là phân biệt giữa người thực hành và người giúp sức), xác định chính xác trách nhiệm hình sự trong trường hợp phạm tội chưa đạt và tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội.
• Đối với cơ quan lập pháp và cơ quan tham mưu chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học để tiếp tục rà soát, giải thích áp dụng pháp luật và hoàn thiện các quy phạm của Bộ luật Hình sự.

Câu hỏi thường gặp

1. Tác giả luận án phản bác quan điểm thừa nhận "đồng phạm do lỗi vô ý" của một số học giả bằng những luận cứ nào? Tác giả luận án căn cứ vào quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin coi tội phạm là thể thống nhất giữa yếu tố khách quan và chủ quan. Về khách quan, hành vi vô ý của nhiều người chỉ là sự kết hợp cơ học, không có sự liên kết hữu cơ đan xen tạo tiền đề cho nhau. Về chủ quan, người phạm tội vô ý không có ý thức lựa chọn hành vi phạm tội và không có sự liên kết tâm lý hai chiều, không nhận thức và không mong muốn sự cố ý của người khác. Do đó, quy kết đồng phạm trong tội vô ý là biểu hiện của việc quy tội khách quan.

2. Người thực hành trong đồng phạm được luận án phân chia thành những dạng nào? Luận án phân chia người thực hành thành hai dạng:

• Dạng 1: Tự mình thực hiện hành vi khách quan được mô tả trong cấu thành tội phạm (chiếm toàn bộ 100% người thực hành trong mẫu 181 vụ án khảo sát).
• Dạng 2: Không tự mình thực hiện hành vi mà thực hiện tội phạm bằng cách sử dụng hoặc lợi dụng người khác không phải chịu trách nhiệm hình sự (do chưa đủ tuổi, mất năng lực hành vi, không có lỗi, sai lầm, bị cưỡng bức không có tự do ý chí, hoặc thi hành mệnh lệnh trái pháp luật mà không biết).

3. Khảo sát 500 vụ án của luận án cho thấy tỷ lệ các vụ án có đồng phạm chiếm bao nhiêu phần trăm? Trong 500 vụ án hình sự xét xử năm 1997 - 1998, có 293 vụ án phạm tội riêng lẻ (chiếm 58,6%), 207 vụ án có nhiều người tham gia, trong đó có 181 vụ án có đồng phạm (chiếm 36,2%) và 26 vụ án có nhiều người tham gia nhưng không có đồng phạm (chiếm 5,2%). Số liệu này phù hợp với tổng kết của Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật (tỷ lệ đồng phạm chiếm khoảng 35 - 37%).

4. Luận án chỉ ra lỗi lôgíc nào trong định nghĩa người đồng phạm của BLHS năm 1999 và BLHS Liên bang Nga? Khoản 2 Điều 20 BLHS 1999 và BLHS Nga năm 1995 quy định "Người thực hành, người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức đều là những người đồng phạm". Tác giả chỉ rõ quy định này vi phạm quy tắc lôgíc hình thức vì đã dùng những khái niệm bộ phận chưa được xác định để định nghĩa cho một khái niệm chung chưa biết là "người đồng phạm". Luận án đề xuất phải xây dựng khái niệm chung về "người thực hiện tội phạm" trước, sau đó mới xác định người thực hành và các loại người đồng phạm khác.

5. Điều kiện để người xúi giục được coi là tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội là gì? Người xúi giục muốn được coi là tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội thì không chỉ dừng lại ở việc bản thân không tiếp tục xúi giục, mà bắt buộc phải có hành vi tích cực nhằm triệt tiêu hoàn toàn tác động tâm lý đã gây ra cho người bị xúi giục, hoặc phải có hành vi ngăn chặn thành công không để người thực hành thực hiện tội phạm.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Đồng phạm trong luật hình sự Việt Nam" của Trần Quang Tiệp là công trình khoa học chuyên khảo nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về chế định đồng phạm trong luật hình sự Việt Nam. Tác giả đã kết hợp phân tích lý luận, lịch sử lập pháp, luật học so sánh quốc tế với khảo sát định lượng 500 vụ án thực tiễn để làm sáng tỏ bản chất của sự cùng cố ý, phân loại người đồng phạm, xác định các hình thức đồng phạm và nguyên tắc quy kết trách nhiệm hình sự. Các kết luận khoa học của luận án đã góp phần cung cấp luận cứ cho quá trình xây dựng BLHS năm 1999 và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong công tác xét xử hình sự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I KHÁI NIỆM DONG PHAM VÀ CÁC LOẠI NGƯỜI DONG PHAM 1. KHÁI NIỆM ĐỒNG PHẠM VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ 1. Khái niệm đồng phạm Một tội phạm cụ thể có thể do một người thực hiện, nhưng cũng có thể do nhiều người thực hiện. Khi tội phạm do nhiều người thực hiện có thể có đồng phạm, cũng có thể chỉ là trường hợp những người thực hiện tội phạm đã hành động trong sự độc lập hoàn toàn với nhau.

Khi nào có đồng phạm, khi nào không có đồng phạm, vấn đề phụ thuộc vào nhận thức, quan niệm về đồng phạm như thế nào trong những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định. Trong lịch sử lập pháp hình sự của nước ta, Quốc triều hình luật (Bộ luật Hồng Đức) - Bộ luật chính thống và quan trọng nhất của triều đại nhà Lê nước ta (1428-1788) đã đề cập đến vấn đề đồng phạm tại các Điều 35, 36, 116, 411, 412, 454, 469, 539. Bộ luật không quy định khái niệm về đồng phạm. Tính đồng phạm mới được thể hiện ở nguyên tắc trừng trị tệi phạm: "Nhiều người cùng phạm một tội thì lấy người khởi xướng làm đầu, người a tòng được giảm một bậc.

Nếu tất cả người trong một nhà cùng phạm tội, chỉ bắt tội người tôn trưởng" [39, 46]. Phạm vi đồng phạm không những bao gồm người khởi xướng, kẻ chủ mưu, người a tòng, thủ phạm, tòng phạm, kẻ đồng mưu, kẻ xúi giục mà còn bao gồm cả những người thuộc phạm trù liên quan đến tội phạm như quy định tại Điều 412: "Những kẻ mưu phản nước theo giặc thì xử chém, nếu đã hành động thì xử tội bêu đầu, kẻ biết việc ấy thì cũng đồng tội [39, 153]. Hoàng Việt luật lệ (Luật Gia Long) được khắc in lần đầu năm 1812. Mặc dù chịu ảnh hưởng Luật Thanh Triều khá nặng nề, nhưng nhiều điều luật, trong đó có các điều luật quy định về đồng phạm vẫn tiếp thu quy định của Bộ luật Hồng Đức mà không có bước tiến đáng kể nào về kỹ thuật lập pháp.

Ví dụ: Điều 29 quy định "Phàm cùng phạm tội thì lấy người tạo ý đầu tiên làm thủ, những người tùy tùng giảm một bậc. Nếu mọi người trong một nhà cùng phạm tội thì buộc tội một mình tôn trưởng” [30, 181]. Từ năm 1858 đến trước Cách mạng tháng Tám, thực dân Pháp xâm lược nước ta cho nên hệ thống pháp luật nói chung, pháp luật hình sự của nước ta nói riêng lúc đó chịu ảnh hưởng tư duy pháp lý của hệ thống pháp luật châu Âu lục địa. Hoàng Việt hình luật được ban hành ngày 3-7-1933 chỉ có hiệu lực ở miền Trung, đã có hẳn chương IX quy định về chế định đồng phạm với tên gọi: Nhiều người đồng một tội đại hình hoặc trừng trị - tùng phạm.

Tuy nhiên, Bộ luật này cũng không có khái niệm về đồng phạm. Tính đồng phạm vẫn chỉ dừng ở nguyên tắc trừng trị tội phạm: “Khi nào nhiều người đồng can một tội đại hình hoặc trừng trị mà xét rõ là đáng tội, quan tòa án phải xét trong những người ấy hoặc một người hoặc nhiều người là chánh yếu phạm, còn những người khác thời cho là tùng phạm, mà nghĩ xử tội bằng phần nửa tội người chánh yếu phạm” [7, 273]. Sau Cách mạng tháng Tám, chế định đồng phạm tiếp tục hình thành và phát triển gắn liền với sự hình thành và phát triển của hệ thống pháp luật nước ta nói chung và pháp luật hình sự nói riêng. Chế định đồng phạm được ghi nhận ở nhiều văn bản pháp luật hình sự, nhưng mới chỉ được xem xét ở một số khía cạnh nhất định, vẫn chưa có quy định về khái niệm đồng phạm.

Trong các Sắc lệnh do Nhà nước ta ban hành ngay sau ngày Cách mạng tháng Tám thành công nhằm bảo vệ chính quyền nhân dân non trẻ, bảo vệ các thành quả cách mạng vừa giành được, bảo vệ trật tự xã hội mới và các quyền công dân, phạm vi đồng phạm được quy định rộng, bao gồm cả hành vị oa trữ tức là hành vi chứa chấp, tiêu thụ của gian, không phân biệt có hứa hẹn trước hay không. Ví dụ: Tại Điều 2 Sắc lệnh số 27-SL ngày 28-2-1946 về truy tố các tội bắt cóc, tống tiền, ám sát quy định: "Những người tòng phạm hoặc oa trữ những tang vật của tội phạm trên cũng bị phạt như chính phạm" [45, 79]. Thời gian này, do chịu ảnh hưởng của tư duy pháp lý châu Âu lục địa, các văn bản pháp luật hình sự của nước ta vẫn sử dụng các khái niệm chính phạm, tòng phạm. Thuật ngữ đồng phạm đã xuất hiện lần đầu tiên trong Sắc lệnh số 223 ngày 17-11-1946 về truy tố các tội hối lộ, phù lạm, biển thủ công quỹ: "Người phạm tội còn có thể bị xử, tịch thu nhiều nhất là đến ba phần tư gia sản.

Các đồng phạm và tòng phạm cũng bị phạt như trên" [45, 104]. Nhưng đồng phạm ở đây được hiểu tương ứng với thuật ngữ coauteur của luật hình sự Pháp với nghĩa là đồng thực hành [71, 60]. Trong các văn bản pháp luật hình sự được ban hành ở thời điểm trước và sau khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp thắng lợi như Sắc lệnh số 133-SL ngày 20-1-1953 trừng trị những tội phạm đến an toàn Nhà nước, đối nội và đối ngoại; Sắc lệnh số 267-SL ngày 15-6-1956 trừng trị những âm mưu và hành động phá hoại tài sản của Nhà nước, của hợp tác xã, của nhân dân làm cản trở việc thực hiện chính sách, kế hoạch nhà nước, tính đồng phạm được thể hiện ở nguyên tắc trừng trị tội phạm "Nghiêm trị bọn chủ mưu, cầm đầu, bọn ngoan cố; khoan hồng đối với những người bị lừa phinh, bị ép buộc, lầm đường" [45, 193]. Cùng với sự phát triển của khoa học luật hình sự, khái niệm đồng phạm đã bắt đâu xuất hiện trong các sách báo pháp lý, các báo cáo tổng kết của ngành Tòa án.

Trong Báo cáo tổng kết công tác năm 1963 của Tòa án nhân dân tối cao đã đưa ra khái niệm cộng phạm: "Hai hoặc nhiều người cùng chung ý chí và hành động, nghĩa là hoặc tổ chức, hoặc xúi giục, hoặc giúp sức, hoặc trực tiếp cùng tham gia tội phạm để cùng đạt tới kết quả phạm tội" [44, 30]; hoặc trong giáo trình hình luật XHCN của Trường cao đẳng kiểm sát Hà Nội đã nêu ra khái niệm hoàn chỉnh hơn: "Hai hoặc nhiều người cùng cố ý tham gia thực hiện một tội phạm thì gọi là cộng phạm" [27, 167]. 10 Về mặt lập pháp hình sự, trong các văn bản pháp luật hình sự ban hành lúc đó như Pháp lệnh ngày 30-10-1967 trừng trị các tội phản cách mạng, Pháp lệnh ngày 21-10-1970 trừng trị các tội xâm phạm tài sản XHCN, Pháp lệnh ngày 21-10-1970 trừng trị các tội xâm phạm tài sản của công dân vẫn chưa đưa ra khái niệm về đồng phạm, nhưng nhận thức và quy định về đồng phạm có bước tiến bộ đáng kể. Đáng chú ý nhất là trong các văn bản pháp luật hình sự nói trên đã phân biệt được các hành vi che giấu phần tử phản cách mạng, chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản XHCN, tài sản riêng của công dân mà đặc điểm là kẻ chứa chấp, che giấu, tiêu thụ không bàn bạc trước, thỏa thuận trước với phần tử phản cách mạng hoặc với kẻ chiếm đoạt là các tội riêng biệt (tội che giấu phần tử phản cách mạng; tội chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản XHCN bị chiếm đoạt; tội chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản riêng của công dân bị chiếm đoạt) với các trường hợp cộng phạm của các tội phản cách mạng, các tội xâm phạm tài sản XHCN, các tội xâm phạm tài sản riêng của công dân, trong đó kẻ chứa chấp, che giấu, tiêu thụ đã hứa hẹn trước, thỏa thuận trước với phần tử phản cách mạng, kẻ đi chiếm đoạt với vai trò xúi giục, giúp sức hoặc nhiều khi với vai trò chủ mưu, cầm đâu. Như vậy, so với Sắc lệnh số 27-SL ngày 28-2-1946, phạm vi đồng phạm đã được thu hẹp hơn, đã khắc phục được hạn chế coi hành vi oa trữ không phân biệt có hứa hẹn trước hay không là hành vi đồng phạm của các văn bản pháp luật hình sự ban hành ngay sau Cách mạng tháng Tám.

Luật hình sự của các nước XHCN (trước đây) nói chung chịu ảnh hưởng luật hình sự của Liên Xô (trước đây). Chế định đồng phạm, khái niệm đồng phạm cũng được quy định tương tự như trong luật hình sự của Cộng hòa XHCN Xô viết Liên bang Nga. Ví dụ: Điều 17 BLHS của Cộng hòa XHCN Xô viết Liên bang Nga quy định: “Sự cố ý cùng tham gia thực hiện một tội phạm của hai hay nhiều người là đồng phạm” [58, 37]; Điều 13 BLHS của CHND Mông Cổ cũng quy định tương tự như vậy. Riêng BLHS 11 ban hành năm 1979 cũng như BLHS sửa đổi năm 1997 của CHND Trung Hoa còn quy định thêm “hai hoặc nhiều người vô ý thực hiện một tội phạm thì không phải là đồng phạm” [10, 13], [74, 6].

Tuy nhiên, quan niệm về đồng phạm nói trên cho đến nay vẫn còn nguyên giá trị, các nhà hình sự học tiến bộ vẫn phải tiếp tục kế thừa và phát triển nó. Trong khoa học luật hình sự, một số nhà hình sự học Liên Xô (trước đây) không hoàn toàn thừa nhận quan niệm trên mà giữ quan điểm cho rằng đồng phạm không những xảy ra trong trường hợp phạm tội với lỗi cố ý mà còn có thể xảy ra trong trường hợp phạm tội với lỗi vô ý. Đại biểu cho trường phái này là các nhà hình sự học Liên Xô (trước đây) A. Để luận chứng cho luận điểm của mình, A.

Tơrainhin đưa ra một ví dụ: Ba người thợ săn tên là A, B, V trên đường từ rừng trở về nhà thì nhìn thấy một người nông dân đang ngồi dùng tẩu hút thuốc ở gốc cây phía xa. A đề nghị B hãy trổ tài thiện xạ của mình bắn rơi cái tẩu mà người nông dân đang hút. B nhất trí nhưng với điều kiện V phải để cho B dùng vai minh làm bệ ti súng. V đồng ý, B ngắm tấu bóp cò, kết qua không trúng tdu mà lại trúng đầu làm người nông dân chết.

Với ví dụ này, Giáo sư A. Tơrainhin cho rằng ba người thợ săn phải bị truy cứu trách nhiệm hình sự vì đồng phạm tội vô ý làm chết người, trong đó A có hành vi vô ý xúi giục, V có hành vi vô ý giúp sức và B có hành vi vô ý làm chết người [54, 111]. Chúng tôi không đồng ý với quan điểm này của Giáo sư A. Tơrainhin vì trong trường hợp này A, B, V đồng phạm tội giết người với lỗi cố ý gián tiếp.