Trách Nhiệm Dân Sự Liên Đới Bồi Thường Thiệt Hại Trong Pháp Luật Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại trong pháp luật dân sự Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và toàn diện.

• Tác giả: Phạm Kim Anh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Luyện
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự
• Đề tài: Trách Nhiệm Dân Sự Liên Đới Bồi Thường Thiệt Hại Trong Pháp Luật Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM CHUNG VỀ TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ VÀ TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ LIÊN ĐỚI BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI
• 1.1. Khái niệm trách nhiệm dân sự
• 1.2. Trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại - một loại trách nhiệm dân sự
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN PHÁT SINH VÀ CĂN CỨ XÁC ĐỊNH TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ LIÊN ĐỚI BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG
• 2.1. Điều kiện phát sinh trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
• 2.2. Căn cứ xác định trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
• 2.3. Trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại - tiền đề lý luận và thực tiễn để giải quyết các quan hệ kinh tế trong cơ chế thị trường
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT CỦA VIỆT NAM VỀ TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ LIÊN ĐỚI BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI VÀ HƯỚNG HOÀN THIỆN
• 3.1. Pháp luật dân sự Việt Nam về trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng - sự thay đổi về nhận thức trước khi BLDS 2005 có hiệu lực
• 3.2. Thực trạng pháp luật về trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại trong Bộ luật Dân sự 2005
• 3.3. Thực tiễn áp dụng pháp luật về trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
• 3.4. Hoàn thiện các quy định của pháp luật về trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
• KẾT LUẬN
• NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Trách Nhiệm Dân Sự Liên Đới Khái Niệm Bản Chất

Pháp luật dân sự Việt Nam, dù đóng vai trò trung tâm, vẫn còn thiếu một định nghĩa rõ ràng về trách nhiệm dân sự. Nghiên cứu về trách nhiệm liên đới nói riêng càng trở nên cấp thiết. Về cơ bản, đây là một dạng trách nhiệm pháp lý, buộc người vi phạm phải gánh chịu hậu quả bất lợi. Tuy nhiên, việc xác định hậu quả này cần phải phù hợp với đối tượng điều chỉnh của luật dân sự: các quan hệ tài sản và nhân thân phi tài sản. Cần phân biệt rõ giữa việc thực hiện nghĩa vụ và trách nhiệm bồi thường thiệt hại. "Trách nhiệm dân sự là hậu quả pháp lý bất lợi mà bên vi phạm nghĩa vụ dân sự phải gánh chịu" - Giáo trình Luật Dân sự [57, tr.46]. Quan điểm này nhấn mạnh yếu tố bất lợi cho người vi phạm.

1.1. Phân biệt Trách Nhiệm Dân Sự và Trách Nhiệm Thực Hiện Nghĩa Vụ

Cần phân biệt rõ giữa trách nhiệm dân sự và việc thực hiện nghĩa vụ. Khi một bên bị buộc phải thực hiện nghĩa vụ thực tế, không có hậu quả pháp lý bất lợi nào phát sinh. Họ chỉ đơn giản hoàn thành những gì còn thiếu. Ví dụ, việc thanh toán giá trị của vật khi không giao vật theo Điều 303 BLDS không phải là bồi thường thiệt hại mà chỉ là hoàn trả giá trị. Do đó, trách nhiệm dân sự chỉ phát sinh khi có thiệt hại thực tế xảy ra và bên vi phạm phải bồi thường.

1.2. Đặc điểm Của Trách Nhiệm Liên Đới Bồi Thường Thiệt Hại

Trách nhiệm liên đới mang tính chất đặc thù, thể hiện ở việc nhiều chủ thể cùng chịu trách nhiệm cho một thiệt hại. Mỗi chủ thể có nghĩa vụ bồi thường, và người bị thiệt hại có quyền yêu cầu bất kỳ ai trong số đó bồi thường toàn bộ. Sau khi bồi thường, người đã thực hiện nghĩa vụ có quyền yêu cầu những người khác đóng góp phần bồi thường theo tỷ lệ tương ứng với mức độ lỗi hoặc thỏa thuận trước đó. Điều này khác biệt so với trách nhiệm riêng lẻ, nơi mỗi chủ thể chỉ chịu trách nhiệm cho phần thiệt hại do mình gây ra.

II. Điều Kiện Phát Sinh Trách Nhiệm Liên Đới Bồi Thường Thiệt Hại

Để phát sinh trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại, cần có đầy đủ các yếu tố cấu thành. Thiếu một trong các yếu tố này, trách nhiệm liên đới không thể được áp dụng. Các yếu tố này bao gồm: phải có thiệt hại thực tế xảy ra, phải có hành vi trái pháp luật, phải có quan hệ nhân quả giữa hành vi và thiệt hại, và phải có lỗi của người gây ra thiệt hại. Bộ Luật Dân sự quy định rõ các điều kiện này, đảm bảo việc áp dụng trách nhiệm một cách công bằng và chính xác.

2.1. Thiệt Hại Thực Tế và Mức Bồi Thường Thiệt Hại

Yếu tố đầu tiên và quan trọng nhất là phải có thiệt hại thực tế xảy ra. Thiệt hại có thể là thiệt hại về tài sản, thiệt hại về sức khỏe, hoặc thiệt hại về tinh thần. Việc xác định mức độ thiệt hại là cơ sở để xác định mức bồi thường. Mức bồi thường phải tương xứng với thiệt hại đã gây ra và phải đảm bảo bù đắp thỏa đáng cho người bị thiệt hại. Tòa án sẽ căn cứ vào các chứng cứ để xác định mức bồi thường hợp lý.

2.2. Hành Vi Trái Pháp Luật và Quan Hệ Nhân Quả

Hành vi gây ra thiệt hại phải là hành vi trái pháp luật. Hành vi này có thể là hành động hoặc không hành động, vi phạm các quy định của pháp luật hoặc xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Ngoài ra, phải chứng minh được có quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra. Tức là, thiệt hại phải là kết quả trực tiếp từ hành vi trái pháp luật đó. Thiếu quan hệ nhân quả, không thể quy trách nhiệm bồi thường.

2.3. Yếu Tố Lỗi và Chủ Thể Chịu Trách Nhiệm Bồi Thường

Yếu tố lỗi là yếu tố không thể thiếu. Người gây ra thiệt hại phải có lỗi, tức là có ý thức hoặc vô ý gây ra thiệt hại. Lỗi có thể là lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý. Việc xác định lỗi là cơ sở để xác định mức độ trách nhiệm của người gây ra thiệt hại. Chủ thể chịu trách nhiệm có thể là cá nhân hoặc pháp nhân. Pháp nhân cũng phải chịu trách nhiệm cho hành vi gây thiệt hại của người làm công, người học nghề.

III. Căn Cứ Xác Định Trách Nhiệm Liên Đới Hướng Dẫn Chi Tiết

Việc xác định trách nhiệm dân sự liên đới không chỉ dựa trên các điều kiện phát sinh, mà còn phải căn cứ vào các quy định cụ thể của pháp luật. Bộ Luật Dân sự và các văn bản hướng dẫn thi hành quy định rõ các trường hợp trách nhiệm liên đới phát sinh, ví dụ như trường hợp nhiều người cùng gây ra thiệt hại, hoặc trường hợp người giám hộ chịu trách nhiệm cho hành vi của người được giám hộ. Việc áp dụng đúng các căn cứ này đảm bảo tính khách quan và công bằng trong việc giải quyết các tranh chấp.

3.1. Trách Nhiệm Liên Đới Do Nhiều Người Cùng Gây Thiệt Hại

Đây là trường hợp điển hình của trách nhiệm liên đới. Khi nhiều người cùng thực hiện một hành vi gây ra thiệt hại, tất cả những người này đều phải chịu trách nhiệm liên đới. Tòa án sẽ xem xét mức độ lỗi của từng người để phân chia trách nhiệm, nhưng người bị thiệt hại có quyền yêu cầu bất kỳ ai trong số đó bồi thường toàn bộ. Sau khi bồi thường, người đã thực hiện nghĩa vụ có quyền yêu cầu những người khác đóng góp phần bồi thường.

3.2. Trách Nhiệm Liên Đới Của Người Giám Hộ và Cha Mẹ

Pháp luật quy định người giám hộ phải chịu trách nhiệm cho hành vi gây thiệt hại của người được giám hộ, nếu người được giám hộ không có khả năng bồi thường. Tương tự, cha mẹ phải chịu trách nhiệm cho hành vi gây thiệt hại của con cái chưa thành niên. Quy định này nhằm bảo vệ quyền lợi của người bị thiệt hại và đảm bảo rằng thiệt hại sẽ được bồi thường đầy đủ.

3.3. Trách Nhiệm Liên Đới Trong Hợp Đồng và Ngoài Hợp Đồng

Trách nhiệm liên đới có thể phát sinh từ hợp đồng hoặc ngoài hợp đồng. Trong hợp đồng, các bên có thể thỏa thuận về việc cùng chịu trách nhiệm nếu có vi phạm xảy ra. Ngoài hợp đồng, trách nhiệm liên đới phát sinh khi nhiều người cùng gây ra thiệt hại hoặc khi pháp luật quy định. Cần phân biệt rõ các trường hợp này để áp dụng đúng quy định của pháp luật.

IV. Thực Trạng Pháp Luật Về Trách Nhiệm Liên Đới Phân Tích Đánh Giá

Pháp luật Việt Nam về trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại đã trải qua một quá trình phát triển lâu dài, với những thay đổi đáng kể trong nhận thức và quy định. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những hạn chế và bất cập, gây khó khăn trong việc áp dụng và giải quyết các tranh chấp. Cần có những nghiên cứu và đánh giá sâu sắc để hoàn thiện hệ thống pháp luật này, đáp ứng yêu cầu của thực tiễn và bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người bị thiệt hại.

4.1. Những Thay Đổi Về Nhận Thức Trước và Sau BLDS 2005

Trước khi Bộ Luật Dân sự 2005 có hiệu lực, các quy định về trách nhiệm liên đới còn khá sơ sài và chưa cụ thể. Bộ Luật Dân sự 2005 đã có những bước tiến quan trọng trong việc quy định chi tiết hơn về các trường hợp trách nhiệm liên đới phát sinh, cũng như các nguyên tắc xác định mức độ trách nhiệm của từng chủ thể. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được làm rõ và hoàn thiện.

4.2. Đánh Giá Thực Trạng Pháp Luật Về Trách Nhiệm Liên Đới Trong BLDS 2005

Bộ Luật Dân sự 2005 đã có những quy định khá đầy đủ về trách nhiệm liên đới, tuy nhiên, vẫn còn tồn tại một số hạn chế. Các quy định còn chung chung, mang tính nguyên tắc, thiếu các hướng dẫn cụ thể. Việc áp dụng các quy định này trong thực tiễn còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là trong các trường hợp phức tạp, có nhiều chủ thể liên quan.

4.3. Thực Tiễn Áp Dụng và Những Vướng Mắc Thường Gặp

Trong thực tiễn, việc áp dụng các quy định về trách nhiệm liên đới còn gặp nhiều vướng mắc. Việc xác định mức độ lỗi của từng chủ thể, việc phân chia trách nhiệm bồi thường, và việc thu hồi khoản bồi thường từ những người khác cùng chịu trách nhiệm là những vấn đề thường gây tranh cãi. Cần có những giải pháp cụ thể để tháo gỡ những vướng mắc này, đảm bảo tính công bằng và hiệu quả trong việc giải quyết các tranh chấp.

V. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Trách Nhiệm Liên Đới Hiện Nay

Để hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này bao gồm: sửa đổi, bổ sung các quy định của Bộ Luật Dân sự, ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành cụ thể, tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật, và nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ tư pháp. Mục tiêu là xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, minh bạch và dễ áp dụng, bảo vệ tốt nhất quyền lợi của người bị thiệt hại.

5.1. Sửa Đổi và Bổ Sung Các Quy Định Trong Bộ Luật Dân Sự

Cần sửa đổi, bổ sung các quy định còn chung chung, mang tính nguyên tắc trong Bộ Luật Dân sự, thay thế bằng những quy định cụ thể và chi tiết hơn. Cần quy định rõ các trường hợp trách nhiệm liên đới phát sinh, các nguyên tắc xác định mức độ trách nhiệm của từng chủ thể, và các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bồi thường.

5.2. Ban Hành Văn Bản Hướng Dẫn Thi Hành Cụ Thể Chi Tiết

Cần ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành cụ thể và chi tiết để hướng dẫn việc áp dụng các quy định về trách nhiệm liên đới trong thực tiễn. Các văn bản này cần giải thích rõ các khái niệm, các yếu tố cấu thành, và các nguyên tắc áp dụng, giúp các cơ quan chức năng và người dân hiểu rõ và thực hiện đúng quy định của pháp luật.

5.3. Nâng Cao Năng Lực Của Đội Ngũ Cán Bộ Tư Pháp

Cần nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ tư pháp, đặc biệt là các thẩm phán và kiểm sát viên, để họ có đủ trình độ và kinh nghiệm để giải quyết các vụ việc liên quan đến trách nhiệm liên đới một cách chính xác và công bằng. Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kiến thức pháp luật và kỹ năng nghiệp vụ cho đội ngũ này, đồng thời tạo điều kiện để họ tiếp cận với những thông tin và kinh nghiệm mới nhất trong lĩnh vực này.

VI. Kết Luận Tương Lai Trách Nhiệm Liên Đới Trong Pháp Luật Việt Nam

Trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại đóng vai trò quan trọng trong hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị thiệt hại. Việc hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm liên đới là một quá trình liên tục và cần thiết, đòi hỏi sự nỗ lực của các nhà làm luật, các nhà nghiên cứu và các cơ quan chức năng. Với những giải pháp đồng bộ và hiệu quả, pháp luật về trách nhiệm liên đới sẽ ngày càng hoàn thiện hơn, đáp ứng yêu cầu của thực tiễn và góp phần xây dựng một xã hội công bằng, văn minh.

6.1. Tầm Quan Trọng của Trách Nhiệm Liên Đới Trong Bồi Thường Thiệt Hại

Trách nhiệm liên đới là một chế định quan trọng, đảm bảo việc bồi thường thiệt hại kịp thời và đầy đủ cho người bị thiệt hại, đặc biệt là trong các trường hợp có nhiều người cùng gây ra thiệt hại hoặc khi người gây ra thiệt hại không có khả năng bồi thường.

6.2. Hướng Phát Triển và Hoàn Thiện Pháp Luật

Pháp luật về trách nhiệm liên đới cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng cụ thể, chi tiết và dễ áp dụng, đồng thời phải đảm bảo tính linh hoạt và phù hợp với sự phát triển của xã hội. Cần nghiên cứu và tiếp thu kinh nghiệm của các nước tiên tiến trên thế giới để xây dựng một hệ thống pháp luật về trách nhiệm liên đới hoàn chỉnh và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài "Trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại trong pháp luật dân sự Việt Nam" là luận án tiến sĩ luật học của tác giả Phạm Kim Anh, được thực hiện tại Trường Đại học Luật Hà Nội (Bộ Giáo dục và Đào tạo – Bộ Tư pháp) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Văn Luyện và PGS.TS. Đinh Văn Thanh vào năm 2008. Luận án thuộc chuyên ngành Luật Dân sự, mã số 62 38 30 01.

Trong hệ thống pháp luật, pháp luật dân sự giữ vị trí trung tâm nhằm điều chỉnh các quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân phi tài sản. Khi hành vi vi phạm pháp luật dân sự gây thiệt hại cho chủ thể khác, nguyên tắc bồi thường kịp thời và toàn bộ đòi hỏi phải thiết lập cơ chế pháp lý hữu hiệu để khôi phục quyền lợi của bên bị xâm phạm. Chế định trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại là công cụ pháp lý bảo đảm việc thực thi nguyên tắc này. Bộ luật Dân sự năm 2005 được Quốc hội khóa XI (kỳ họp thứ 7) thông qua ngày 19 tháng 5 năm 2005 đã đánh dấu bước phát triển quan trọng nhưng thực tiễn áp dụng vẫn bộc lộ nhiều điểm hạn chế:

• Các quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại nói chung và trách nhiệm liên đới nói riêng nằm phân tán trong nhiều phần, chương của Bộ luật Dân sự 2005, phần lớn mang tính nguyên tắc chung; các văn bản hướng dẫn thi hành còn thiếu cụ thể, gây khó khăn cho việc xử lý các quan hệ phức tạp như bảo lãnh có nhiều người tham gia trong quan hệ vay vốn tín dụng.
• Chưa có sự phân định rõ ràng về mặt pháp lý giữa bồi thường thiệt hại trong hợp đồng và ngoài hợp đồng; thuật ngữ trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại chỉ được quy định chủ yếu ở trường hợp nhiều người cùng gây thiệt hại ngoài hợp đồng, trong khi trách nhiệm liên đới phát sinh từ hợp đồng còn thiếu vắng các quy phạm điều chỉnh.
• Thiếu các tiêu chí cụ thể để ấn định phần bồi thường giữa những người cùng gây thiệt hại cũng như chưa xác định rõ các điều kiện áp dụng trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại, dẫn đến tình trạng áp dụng thiếu thống nhất trong thực tiễn xét xử và thi hành án.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ cơ sở lý luận và thực trạng các quy định pháp luật về trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại trong pháp luật dân sự Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật và bảo đảm áp dụng thống nhất trong thực tiễn xét xử.

Để đạt được mục đích trên, tác giả xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu làm sáng rõ khái niệm, đặc điểm, các điều kiện phát sinh và căn cứ xác định trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại thông qua việc so sánh, đối chiếu với các loại trách nhiệm dân sự khác.
2. Xây dựng một số khái niệm khoa học về: trách nhiệm dân sự; trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại; xác định mức độ, phạm vi của trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại được quy định trong Bộ luật Dân sự; vai trò của chế định này trong cơ chế điều chỉnh pháp luật.
3. Trên cơ sở đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, đề xuất các phương hướng hoàn thiện pháp luật dân sự, cụ thể là sửa đổi, bổ sung các quy định trong Bộ luật Dân sự nhằm làm cơ sở áp dụng cho các quan hệ tài sản mà các ngành luật khác chưa quy định.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các quan hệ trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại. Về phạm vi nghiên cứu, đề tài tập trung đi sâu vào những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan trực tiếp đến trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam tại thời điểm Bộ luật Dân sự 2005 đang có hiệu lực thi hành.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu nghiên cứu trong luận án cho thấy vấn đề bồi thường thiệt hại đã được đề cập trong các giáo trình của Trường Đại học Luật Hà Nội cùng một số công trình học thuật chuyên ngành. Trước thời điểm luận án được công bố, các công trình nghiên cứu trong nước tiếp cận vấn đề này gồm có:

• Các luận văn thạc sĩ luật học: Đề tài "Những vấn đề cơ bản về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong Bộ luật Dân sự" của Lê Mai Anh; đề tài "Những nguyên tắc bồi thường thiệt hại trong luật Dân sự Việt Nam" của Trần Thị Thu Hiền; đề tài "Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo Bộ luật Dân sự Việt Nam" của Lê Kim Loan.
• Luận án tiến sĩ luật học: Đề tài "Trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong các vụ tai nạn giao thông đường bộ" của Nguyễn Thanh Hồng.
• Các bài viết chuyên khảo trên các tạp chí pháp lý: Hồ Thanh (1983) và Võ Quang Nhạn (1984) nghiên cứu về liên đới bồi thường thiệt hại trong vụ án hình sự; Vũ Lập Thành (1991) viết về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do nhiều người cùng gây ra; Lưu Tiến Dũng (1991), Tiết Văn Nghị (1992), Nguyễn Đức Thành (1998), Nguyễn Thanh Lành (2002) và Mai Bộ (2003) phân tích chủ thể và trách nhiệm bồi thường do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra; Phùng Trung Tập (1997) nghiên cứu yếu tố lỗi trong trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng; Nguyễn Minh Tuấn (1998) và Nguyễn Đức Mai (1998) khảo sát trách nhiệm bồi thường do người chưa thành niên gây ra; Trịnh Đình Thể (1999) chỉ ra các bản án không thể thi hành về trách nhiệm liên đới; Trịnh Tiến Việt (2000) bàn về bồi thường ngoài hợp đồng trong tai nạn giao thông; Phạm Văn Thiệu (2001) xem xét trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong vụ án hình sự; Nguyễn Văn Cương và Chu Thị Hoa (2004) nghiên cứu tổng quan về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.

Bên cạnh đó, luận án điểm lại các công trình lý luận của các học giả luật học nước ngoài và tiền bối như V.P. Gribanov, O.S. Ioffe, M.I. Braginsky và Vũ Văn Mẫu liên quan đến bản chất của chế tài, quan hệ trái vụ và ranh giới giữa nghĩa vụ dân sự với trách nhiệm dân sự.

Về vị trí học thuật, các công trình trước đó chỉ giải quyết từng khía cạnh cụ thể, gián tiếp hoặc gắn liền với các loại vụ án hình sự, tai nạn giao thông, nguồn nguy hiểm cao độ. Luận án của Phạm Kim Anh là công trình nghiên cứu có hệ thống và toàn diện đầu tiên trong khoa học pháp lý Việt Nam trực tiếp giải quyết vấn đề trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại từ góc độ lý luận, đánh giá thực trạng quy định của Bộ luật Dân sự 2005 và thực tiễn xét xử, thi hành án.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, các nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin cùng quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền.

Về cơ sở lý thuyết, tác giả tiếp cận khái niệm trách nhiệm dân sự theo học thuyết của nhà luật học O.S. Ioffe: Trách nhiệm dân sự là một loại chế tài do vi phạm pháp luật, kéo theo hậu quả tiêu cực cho người vi phạm dưới hình thức bị tước đoạt quyền chủ thể hoặc bị áp đặt nghĩa vụ dân sự mới, nghĩa vụ bổ sung nhằm khôi phục lại tình trạng ban đầu cho bên bị thiệt hại. Luận án sử dụng mô hình phân tích cấu trúc quan hệ nghĩa vụ dân sự (gồm bên mang quyền và bên mang nghĩa vụ), phân loại nghĩa vụ liên đới thành ba dạng thức:

• Nghĩa vụ liên đới thụ động (nhiều người cùng có nghĩa vụ liên đới trước một người có quyền).
• Nghĩa vụ liên đới chủ động (nhiều người có quyền liên đới yêu cầu một người có nghĩa vụ).
• Nghĩa vụ liên đới hỗn hợp (nhiều người có quyền và nhiều người có nghĩa vụ cùng tham gia).

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được sử dụng gồm:

• Phương pháp phân tích và diễn giải quy phạm pháp luật để làm rõ nội hàm các điều luật trong Bộ luật Dân sự năm 1995 và năm 2005.
• Phương pháp bình luận và so sánh luật học nhằm đối chiếu các quy định của Việt Nam với pháp luật một số quốc gia (như Nhật Bản, Liên bang Nga) và so sánh giữa trách nhiệm liên đới với các loại trách nhiệm pháp lý khác.
• Phương pháp lịch sử để theo dõi tiến trình nhận thức và sự thay đổi của pháp luật dân sự Việt Nam qua từng thời kỳ.
• Phương pháp hệ thống và lôgích để cấu trúc hóa các điều kiện phát sinh, căn cứ xác định trách nhiệm liên đới và mối quan hệ giữa nghĩa vụ ban đầu với nghĩa vụ hoàn lại.
• Phương pháp xã hội học và tổng kết thực tiễn để đánh giá việc áp dụng pháp luật trong các bản án, quyết định của Tòa án và văn bản hướng dẫn của cơ quan tư pháp.

Nguồn dữ liệu và tư liệu nghiên cứu bao gồm: Các văn bản luật thực định (Bộ luật Dân sự 1995, Bộ luật Dân sự 2005, Luật Thương mại 2005, Pháp lệnh Thi hành án dân sự); các văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật (như Thông tư liên tịch số 12/2001/TTLT-BTP-VKSNDTC ngày 26/02/2001 của Bộ Tư pháp và Viện kiểm sát nhân dân tối cao); các số liệu, bản án thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân các cấp; cùng hệ thống giáo trình, tài liệu tham khảo học thuật trong nước và quốc tế.

Nội dung chính theo từng chương

Luận án có dung lượng 165 trang (chưa kể phần phụ lục danh mục), kết cấu gồm phần Mở đầu, 3 chương nội dung với 9 tiết, phần Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo.

Chương 1: Khái niệm chung về trách nhiệm dân sự và trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại

Chương 1 làm rõ các vấn đề lý luận nền tảng về trách nhiệm dân sự và bản chất pháp lý của trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại.

• Khái niệm và đặc điểm của trách nhiệm dân sự: Tác giả phản biện quan điểm phân chia trách nhiệm dân sự thành "trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ thực tế" và "trách nhiệm bồi thường thiệt hại" trong một số giáo trình luật. Luận án khẳng định việc buộc bên vi phạm phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ đã cam kết không phải là trách nhiệm pháp lý, bởi hành động đó không làm phát sinh thêm hậu quả bất lợi hay tước đoạt quyền lợi vật chất/phi vật chất nào của họ. Do đó, các Điều 303, 304, 305, 306 Bộ luật Dân sự 2005 nên được hiểu là quy định về "hậu quả pháp lý" thay vì dùng thuật ngữ "trách nhiệm". Trách nhiệm dân sự có năm đặc trưng cơ bản: mang tính tài sản; là trách nhiệm của bên vi phạm trước bên bị vi phạm (dựa trên quan hệ bình đẳng); mang tính chất đền bù tương đương, xác lập lại tình trạng ban đầu; có thể áp dụng đối với người không trực tiếp thực hiện hành vi vi phạm (trách nhiệm thay cho người khác); và chịu sự chi phối bởi quyền tự định đoạt của các đương sự.
• Phân biệt trách nhiệm dân sự với nghĩa vụ dân sự: Nghĩa vụ dân sự (Điều 280 BLDS 2005) là một quan hệ pháp luật (trái vụ) hoặc là bộ phận nội dung của quan hệ pháp luật (bổn phận). Trách nhiệm dân sự là hậu quả bất lợi phát sinh khi có sự vi phạm nghĩa vụ hoặc vi phạm pháp luật dân sự. Hành vi trái pháp luật không phải là căn cứ phát sinh nghĩa vụ thông thường mà là điều kiện xác định trách nhiệm dân sự; chính từ trách nhiệm dân sự mới làm phát sinh quan hệ nghĩa vụ bồi thường thiệt hại.
• Bản chất của trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại: Dựa trên nguyên tắc "mỗi người vì mọi người", trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại là loại trách nhiệm mà người có quyền có thể yêu cầu bất kỳ ai trong số những người có nghĩa vụ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại. Khi một người đã bồi thường toàn bộ, các đồng chủ thể khác được giải phóng khỏi nghĩa vụ đối với bên bị thiệt hại; đồng thời làm phát sinh quan hệ nghĩa vụ hoàn lại giữa người đã bồi thường với những người còn lại.
• Phân biệt trách nhiệm liên đới với các loại trách nhiệm khác: Luận án làm rõ sự khác biệt giữa trách nhiệm liên đới với trách nhiệm bổ sung (chỉ phát sinh khi người chịu trách nhiệm chính không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ), trách nhiệm riêng rẽ (thiệt hại bị phân chia độc lập theo hành vi và lỗi của từng người), và trách nhiệm không phân chia được theo phần (Điều 301 BLDS 2005). Đối với trách nhiệm không phân chia được theo phần, tác giả chứng minh việc phân chia ranh giới với trách nhiệm liên đới là không cần thiết về mặt thực tiễn, kiến nghị sửa đổi khoản 2 Điều 301 BLDS 2005 theo hướng áp dụng quy tắc của trách nhiệm liên đới khi đối tượng là vật không chia được hoặc công việc phải thực hiện đồng thời.
• Phân biệt trách nhiệm liên đới trong hợp đồng và ngoài hợp đồng: Trách nhiệm liên đới trong hợp đồng dựa trên quan hệ hợp đồng có hiệu lực đã xác lập trước đó giữa các bên; trách nhiệm liên đới ngoài hợp đồng phát sinh giữa các chủ thể không có quan hệ hợp đồng từ trước, hoặc hành vi vi phạm không thuộc nghĩa vụ theo hợp đồng.

Tiêu chí phân biệt	Trách nhiệm dân sự liên đới	Trách nhiệm dân sự riêng rẽ	Trách nhiệm dân sự bổ sung	Trách nhiệm không phân chia được (Điều 301 BLDS 2005)
Cơ cấu chủ thể	Nhiều người có nghĩa vụ cùng liên kết trước một bên mang quyền	Nhiều người có nghĩa vụ độc lập, không có sự liên kết ràng buộc	Tồn tại chủ thể chịu trách nhiệm chính và chủ thể chịu trách nhiệm phụ	Nhiều người cùng có nghĩa vụ đối với đối tượng không thể phân chia
Phạm vi yêu cầu của bên mang quyền	Yêu cầu bất kỳ ai thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ	Chỉ được yêu cầu từng người thực hiện đúng phần nghĩa vụ của họ	Chỉ yêu cầu người phụ khi người chính không thực hiện/không đủ	Theo luật thực định phải yêu cầu cùng lúc; theo luận án nên áp dụng như liên đới
Quan hệ hoàn lại nội bộ	Phát sinh nghĩa vụ hoàn lại dựa trên mức độ lỗi hoặc chia đều	Không phát sinh quan hệ hoàn lại giữa các chủ thể có nghĩa vụ	Người chịu trách nhiệm bổ sung có quyền đòi lại toàn bộ từ người chính	Phát sinh nghĩa vụ hoàn lại giữa các đồng chủ thể

Chương 2: Điều kiện phát sinh và căn cứ xác định trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Chương 2 tập trung phân tích các yếu tố cấu thành và cơ sở pháp lý làm phát sinh trách nhiệm liên đới ngoài hợp đồng:

• Điều kiện phát sinh trách nhiệm liên đới: Trách nhiệm chỉ phát sinh khi thỏa mãn đầy đủ bốn điều kiện: có thiệt hại thực tế xảy ra; có hành vi trái pháp luật của nhiều người (hành vi của các chủ thể có mối quan hệ gắn kết, tương hỗ); có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật của các chủ thể với hậu quả thiệt hại chung (thiệt hại là một thể thống nhất không thể bóc tách riêng lẻ tại thời điểm xảy ra); và có yếu tố lỗi (cố ý hoặc vô ý) của các bên cùng gây thiệt hại.
• Căn cứ xác định mức độ bồi thường: Trong mối quan hệ với bên bị thiệt hại, toàn bộ khối thiệt hại là thống nhất. Trong mối quan hệ nội bộ giữa các đồng chủ thể gây thiệt hại, căn cứ để ấn định trách nhiệm bồi thường của mỗi người là phần tài sản mà họ chiếm đoạt được hoặc mức độ lỗi của mỗi người đối với thiệt hại đã xảy ra. Trường hợp không thể xác định được mức độ lỗi hoặc phần chiếm đoạt thì thiệt hại được chia đều cho tất cả những người cùng gây ra.
• Tiền đề lý luận và thực tiễn: Chế định trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại đóng vai trò là công cụ pháp lý bảo vệ quyền tài sản của các cá nhân, tổ chức trong cơ chế thị trường, bảo đảm tính ổn định và sự an toàn cho các giao lưu dân sự.

Chương 3: Thực trạng pháp luật của Việt Nam về trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại và hướng hoàn thiện

Chương 3 khảo cứu sự thay đổi trong nhận thức lập pháp, đánh giá các vướng mắc thực tiễn và đưa ra các giải pháp hoàn thiện:

• Nhận thức lập pháp qua các giai đoạn: Phân tích sự chuyển biến từ các văn bản pháp luật trước đây đến Bộ luật Dân sự 1995 và Bộ luật Dân sự 2005 về chế định bồi thường thiệt hại do nhiều người cùng gây ra.
• Thực trạng quy định trong Bộ luật Dân sự 2005: Luận án chỉ ra các quy định về trách nhiệm liên đới còn mang tính rải rác, thiếu các quy phạm định danh cụ thể cho trách nhiệm liên đới phát sinh từ giao dịch hợp đồng, thiếu quy định điều chỉnh trường hợp nhiều người cùng bảo lãnh hoặc bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.
• Thực tiễn áp dụng và vướng mắc thi hành án: Phân tích mâu thuẫn giữa Điều 14 Pháp lệnh Thi hành án dân sự và Thông tư liên tịch số 12/2001/TTLT-BTP-VKSNDTC. Khi Tòa án ra bản án ấn định phần bồi thường của từng người (ví dụ A nộp 500.000 đồng, B nộp 300.000 đồng, C nộp 200.000 đồng), nếu chỉ có B có điều kiện thi hành án còn A và C không có tài sản, thực tiễn nảy sinh hai quan điểm trái ngược:
  1. Quan điểm thứ nhất cho rằng Tòa án đã chia phần thì trách nhiệm trở thành riêng rẽ, chấp hành viên chỉ thi hành đúng phần của B, bên bị thiệt hại mất quyền yêu cầu B nộp thay phần của A và C.
  2. Quan điểm thứ hai (được tác giả ủng hộ) cho rằng căn cứ Thông tư liên tịch số 12/2001, bên bị thiệt hại vẫn có quyền yêu cầu người có điều kiện thi hành án (B) nộp thay phần của những người không có điều kiện (A và C), sau đó B có quyền yêu cầu A và C hoàn lại cho mình.
• Phương hướng và giải pháp hoàn thiện: Luận án đề xuất sửa đổi Bộ luật Dân sự theo hướng quy định rõ nguyên tắc liên đới trong giai đoạn thi hành án; bổ sung quy định Tòa án phải ghi rõ trong bản án: "Trong trường hợp có người không thực hiện được phần nghĩa vụ bồi thường của mình thì bên có quyền được quyền yêu cầu người đã thực hiện phần của mình thực hiện tiếp phần nghĩa vụ còn lại"; đồng thời tích hợp trách nhiệm có đối tượng không phân chia được theo phần vào chế định trách nhiệm liên đới.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt khoa học lý luận và thực tiễn lập pháp gồm các điểm chính sau:

1. Xây dựng khái niệm khoa học chuẩn xác về trách nhiệm dân sự và trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại; làm rõ cơ sở phân định phần bồi thường của mỗi chủ thể nghĩa vụ trong khối trách nhiệm liên đới dựa trên mức độ lỗi và phần tài sản chiếm đoạt.
2. Làm sáng rõ các tiêu chí xác định tính chất liên đới trong quan hệ bồi thường thiệt hại, phân biệt cụ thể trách nhiệm liên đới với trách nhiệm riêng rẽ, trách nhiệm bổ sung và trách nhiệm không phân chia được theo phần.
3. Làm sáng tỏ quá trình phát triển và thực trạng của chế định trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam qua các thời kỳ.
4. Phát hiện các điểm bất cập, mâu thuẫn giữa các quy định của Bộ luật Dân sự 2005 với thực tiễn xét xử và pháp luật thi hành án dân sự; đề xuất phương hướng sửa đổi, bổ sung Bộ luật Dân sự nhằm hoàn thiện chế định trách nhiệm liên đới trong cả lĩnh vực bồi thường ngoài hợp đồng lẫn các quan hệ tài sản khác.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do phạm vi nghiên cứu của đề tài rất rộng và phức tạp, luận án giới hạn trọng tâm vào các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng; chưa đi sâu giải quyết toàn diện các dạng trách nhiệm liên đới phát sinh từ các hợp đồng kinh tế, thương mại chuyên biệt.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục nghiên cứu mở rộng chế định trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại trong các quan hệ hợp đồng (như quan hệ đồng bảo lãnh ngân hàng, trách nhiệm liên đới trong liên danh nhà thầu, liên kết kinh doanh) và trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại trong bối cảnh thương mại quốc tế sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Giá trị tham khảo

Luận án cung cấp giá trị tham khảo cho các nhóm đối tượng cụ thể:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành luật: Sử dụng làm tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về lý luận trách nhiệm dân sự, nghĩa vụ dân sự và kỹ thuật phân biệt các loại chế tài dân sự.
• Giảng viên và các nhà nghiên cứu pháp lý: Tham khảo khung lý thuyết, phương pháp tiếp cận học thuyết O.S. Ioffe và hệ thống luận điểm phân tích cấu trúc quan hệ nghĩa vụ liên đới tại Chương 1.
• Thẩm phán, Chấp hành viên và cán bộ tư pháp: Sử dụng phần đánh giá thực tiễn tại Chương 3 để tháo gỡ các vướng mắc trong việc tuyên án và tổ chức thi hành các bản án dân sự có nghĩa vụ bồi thường liên đới.
• Cơ quan lập pháp và lập quy: Cung cấp cơ sở khoa học phục vụ việc rà soát, sửa đổi Bộ luật Dân sự và các văn bản hướng dẫn thi hành án dân sự.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm trách nhiệm dân sự được tác giả luận án định nghĩa như thế nào?
Theo luận án, trách nhiệm dân sự là một loại chế tài được áp dụng đối với người vi phạm pháp luật dân sự kéo theo sự tước đoạt quyền hoặc áp đặt nghĩa vụ bổ sung đối với người vi phạm nhằm phục hồi tình trạng ban đầu về tài sản, nhân thân cho người bị vi phạm.

2. Tại sao luận án khẳng định việc cưỡng chế thực hiện đúng nghĩa vụ thực tế không phải là trách nhiệm dân sự?
Tác giả lập luận rằng khi bị buộc thực hiện nghĩa vụ thực tế (như giao nốt phần hàng còn thiếu, thanh toán giá trị của vật), người vi phạm không phải gánh chịu thêm bất kỳ hậu quả pháp lý bất lợi hay sự tước đoạt nào mới, mà chỉ đang thực hiện đúng bổn phận vốn có mà họ đã cam kết hoặc do luật định. Trách nhiệm dân sự chỉ thực sự xuất hiện khi có sự tước đoạt quyền hoặc áp đặt thêm nghĩa vụ mới/bổ sung (như bồi thường thiệt hại, chịu phạt vi phạm).

3. Tiêu chí phân định phần nghĩa vụ hoàn lại giữa những người cùng chịu trách nhiệm liên đới là gì?
Trong quan hệ nội bộ giữa các đồng chủ thể gây thiệt hại, việc xác định phần nghĩa vụ hoàn lại của mỗi người dựa trên mức độ lỗi của từng người đối với thiệt hại chung hoặc tỷ lệ tài sản mà mỗi người đã chiếm đoạt. Nếu không có căn cứ rõ ràng để ấn định mức độ lỗi hoặc phần chiếm đoạt thì phần trách nhiệm hoàn lại được chia đều cho tất cả những người cùng gây thiệt hại.

4. Vướng mắc lớn nhất trong thực tiễn thi hành án đối với trách nhiệm liên đới được luận án chỉ ra là gì?
Vướng mắc xảy ra khi bản án của Tòa án đã ấn định cụ thể số tiền bồi thường của từng người, nhưng một số người không có tài sản thi hành. Theo Điều 14 Pháp lệnh Thi hành án dân sự, chấp hành viên có xu hướng coi đó là trách nhiệm riêng rẽ và không buộc người có điều kiện thi hành phải nộp thay phần của người không có điều kiện, làm mất đi bản chất bảo vệ quyền lợi cho bên bị thiệt hại của chế định trách nhiệm liên đới.

5. Luận án đề xuất sửa đổi quy định về trách nhiệm không phân chia được theo phần (Điều 301 BLDS 2005) như thế nào?
Luận án kiến nghị sửa đổi khoản 2 Điều 301 BLDS 2005 theo hướng không phân chia cứng nhắc giữa trách nhiệm liên đới và trách nhiệm không phân chia được theo phần. Pháp luật nên quy định trách nhiệm liên đới được áp dụng cả trong trường hợp nhiều người cùng gây thiệt hại và trường hợp đối tượng của nghĩa vụ là vật không thể chia được hoặc công việc phải thực hiện cùng một lúc.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phạm Kim Anh là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên trong khoa học pháp lý Việt Nam về chế định trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại. Tác giả đã làm sáng tỏ ranh giới lý luận giữa trách nhiệm dân sự với nghĩa vụ dân sự, đồng thời xác lập các đặc trưng của quan hệ liên đới dựa trên nguyên tắc "mỗi người vì mọi người". Công trình đã phân tích thực trạng các quy định trong Bộ luật Dân sự năm 2005, chỉ ra những xung đột pháp lý trong giai đoạn xét xử và thi hành án dân sự. Các kiến nghị sửa đổi luật thực định và giải pháp ghi nhận nghĩa vụ bồi thường trong bản án của luận án mang giá trị đóng góp trực tiếp cho công tác lập pháp và hoạt động tư pháp tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI NIỆM CHUNG VỀ TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ VÀ TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ LIÊN ĐỚI BỔI THƯỜNG THIỆT HAI 1. KHÁI NIỆM TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm của trách nhiệm dân sự Trách nhiệm dân sự là một trong những vấn đề quan trọng của pháp luật dân sự. Mặc dù là vấn đề có tính truyền thống nhưng trong pháp luật Việt Nam, khái niệm này chưa được xác định rõ ràng, điều này có thể nhận thấy khi nghiên cứu Bộ luật Dân sự 2005.

Không những pháp luật chưa có sự quy định rõ ràng, mà ngay cả trong khoa học pháp lý Việt Nam cũng chưa có một công trình nào nghiên cứu trách nhiệm dân sự mot cách toàn diện và có hệ thống. Chính vì vậy, việc nghiên cứu trách nhiệm dân sự nói chung và trách nhiệm dan sự liên đới bồi thường thiệt hại nói riêng là một công việc cần thiết. Trước hết cần phải lý giải và làm sáng rõ vấn đề, trách nhiệm dân sự là gì. Về nguyên tắc, trách nhiệm dân sự là một loại trách nhiệm pháp lý.

Lý luận chung về Nhà nước và pháp luật chỉ ra rằng, trách nhiệm pháp lý là hậu quả bất lợi mà người thực hiện hành vi vi phạm pháp luật phải gánh chịu. Có lẽ chính vì điều đó nên trong khoa học pháp lý nói chung và khoa học pháp lý Việt Nam nói riêng đều có chung quan điểm. Theo đó trách nhiệm dân sự là hậu quả pháp lý bất lợi mà bên vi phạm nghĩa vụ dân sự phải gánh chịu. Hậu quả bất lợi trong trách nhiệm dân sự được xác định bởi đối tượng điều chỉnh của nó.

Đó là các quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân phi tài sản. Dù quan niệm như vậy nhưng trong khoa học pháp lý của Việt Nam, cụ thể là trong các giáo trình Luật Dan sự [57, tr.46] trách nhiệm dân sự chưa được hiểu thống nhất. Đa số các tác giả căn cứ theo các quy định của BLDS 2005 về trách nhiệm dân sự đã phân chia trách nhiệm dân sự thành hai loại: Loại thứ nhất, trách nhiệm phải thực hiện nghĩa vụ (các tác giả có ý muốn nói là trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ thực tế), loại trách nhiệm này được quy định tại các Điều 303, 304, 305, 306 Bộ luật Dân sự 2005. Loại thứ hai, trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

Cách phân chia như vậy chưa phù hợp với lý thuyết về trách nhiệm pháp lý vì những lý do sau đây: Thứ nhất, việc bên vì phạm nghĩa vụ bị bắt buộc phải thực hiện nghĩa vụ thực tế không thể coi là họ phải chịu trách nhiệm. Khi phải thực hiện nghĩa vụ thực tế, bên vi phạm hoàn toàn không phải chịu bất kỳ một hậu quả pháp lý bất lợi nào mà chỉ đơn giản là họ phải thực hiện những gì mà họ chưa thực hiện trong thời hạn, theo quy định của pháp luật hay như đã cam kết. Ví dụ, theo quy định tại Điều 303 Bộ luật Dân sự 2005, trách nhiệm dân sự do không thực hiện nghĩa vụ giao vật được xác định cụ thể như sau: 1) Khi bên có nghĩa vụ không thực hiện nghĩa vụ giao vật đặc định thi người có quyền được quyền yêu cầu bên có nghĩa vụ phải giao đúng vật đó, nếu vật không còn hoặc bị hư hỏng thì phải thanh toán giá trị của vật; 2) Khi bên có nghĩa vụ không thực hiện được nghĩa vụ giao vật cùng loại thì phải thanh toán giá trị của vật; 3) Trong trường hợp bên có nghĩa vụ không thực hiện nghĩa vụ theo quy định tại khoản l và khoản 2 Điều này gây thiệt hai cho bên có quyền thì ngoài việc thanh toán giá trị của vật còn phải bồi thường thiệt hại cho bên có quyền. Việc bên có nghĩa vụ “phải thanh toán giá trị của vật” trong trường hợp “không giao vat” cho người có quyền theo quy định tại khoản 1 và khoản 2 nói trên không thể coi là trách nhiệm của bên không thực hiện nghĩa vụ, bởi lẽ việc thanh toán giá trị của vật không thể coi là hậu quả pháp lý bất lợi mà bên vi phạm phải gánh chịu do đã không thực hiện nghĩa vụ giao vật.

Mặt khác, việc thanh toán giá trị của vật không phải là sự đền bù thiệt hại cho bên có quyền, mà theo lý thuyết, trách nhiệm dân sự phát sinh chỉ khi có thiệt hại xảy ra. Do vậy trách nhiệm dân sự chỉ có thể là việc bên vi phạm nghĩa vụ “phải bồi thường thiệt hại cho bên có quyền” được quy định tại khoản 3 Điều 303. 10 Thuật ngữ trách nhiệm, cũng được hiểu chưa thật chính xác tại các Điều 435, 436, 437 BLDS 2005. Ví dụ, khoản 2, Điều 435 quy định, trong trường hợp bên bán giao ít hơn số lượng đã thoả thuận thì bên mua có một trong các quyền sau đây: 1) Nhận phần đã giao và yêu câu bồi thường thiệt hai; 2) Nhận phần đã giao và định thời hạn để bên bán giao tiếp phần còn thiếu; 3) Huỷ bỏ hợp đồng và yêu cầu bồi thường thiệt hại.

Các biện pháp như: Định thời hạn để người bán giao tiếp phần còn thiếu và huỷ hợp đồng không phải là trách nhiệm của người bán, mà chúng phải được coi là những chế tài được áp dụng cho bên vi phạm nhằm bảo vệ quyền lợi cho bên bi vi phạm. Liên quan đến vấn đề này, quy định của Luật Thương mại 2005 rõ ràng hơn. Trong hợp đồng mua bán, nếu người bán chậm giao hàng và người mua yêu cầu người bán phải thực hiện nghĩa vụ giao hàng mặc dù đã hết thời hạn được quy định trong hợp đồng. Trong trường hợp này việc người bán phải thực hiện nghĩa vụ giao hàng sau khi hết thời hạn không thể coi là họ chịu trách nhiệm.

Bởi vì, người bán trong trường hợp này không phải chịu một hậu quả bất lợi nào mà chỉ đơn giản là họ thực hiện nghĩa vụ giao hàng của mình, nghĩa vụ mà họ phải thực hiện trước đó nhưng họ chưa thực hiện (có thể nói là cùng một việc nhưng chưa làm trước thì phải làm sau). Buộc người có nghĩa vụ thực hiện đúng nghĩa vụ thực tế chỉ được coi là một trong những biện pháp chế tài mà không phải là trách nhiệm dân sự, và đây được coi là một trong những biện pháp nhằm khôi phục lại quyền và lợi ích hợp pháp của người bị xâm hai. Về bản chất “phải thực hiện nghĩa vụ giao vật” giao tiếp phần còn thiếu chính là nghĩa vu của bên có nghĩa vụ mà không phải là trách nhiệm của họ. Vì vậy, để tránh sự nhầm lẫn trong việc sử dụng thuật ngữ và để phân biệt trách nhiệm dân sự với các biện pháp chế tài khác, các Điều 303, 304, li 305.

306 Bộ luật Dân sự thay vì sử dụng thuật ngữ “Trách nhiệm” nên sử dụng thuật ngữ “Hậu quả pháp lý”. Ví dụ: hậu quả pháp lý do chậm thực hiện nghĩa vụ dân sự; hay hậu quả pháp lý do chậm tiếp nhận việc thực hiện nghĩa vụ dân sự. Thứ hai, hậu quả bất lợi không chỉ do phải bồi thường thiệt hại mà còn có thể do biện pháp khác. Ví dụ: phải trả tiền phạt vi phạm, mất tiền cọc, tiền ký quỹ, và tất cả các biện pháp trên đều được coi là có tính chất đền bù cho bên bị vi phạm.

Trong khoa học pháp lý của các nước, khái niệm trách nhiệm dân sự không những trong một thời gian dài mà hiện nay vẫn còn có nhiều tranh luận. Có thể nói rằng, trong Luật Dân sự có nhiều khái niệm được sử dụng trong những mục đích khác nhau và mỗi mục đích quy định ý nghĩa của khái niệm tương ứng. Trong trường hợp này thì khái niệm trách nhiệm dân sự cũng không phải là ngoại lệ. Điều này được giải thích bởi sự tồn tại của nhiều quan điểm về bản chất của chính khái niệm trách nhiệm dân sự được thể hiện trong khoa học pháp lý.

Vấn đề ở chỗ là các kết luận được đưa ra thường phụ thuộc vào khía cạnh được chọn để nghiên cứu của khái niệm có nhiều ý nghĩa này. Trong những trường hợp, khi trách nhiệm dân sự được xem xét như là một loại của trách nhiệm xã hội thì các luật gia cho rằng cần thiết phải đưa ra, với ý nghĩa là dấu hiệu chính của khái niệm này, những đặc điểm cho phép phân biệt trách nhiệm pháp lý (trong đó có cả trách nhiệm dân sự) với các loại trách nhiệm xã hội khác: như trách nhiệm đạo đức; trách nhiệm công chức. Quan điểm này đưa các tác giả đến kết luận rằng, trách nhiệm dân sự là một hình thức cưỡng chế nhà nước.Gribanov định nghĩa trách nhiệm dân sự như là một hình thức cưỡng chế mang tính nhà nước liên quan đến việc áp dung chế tài mang tính vật chất được đưa ra nhằm khôi phục lại quyền lợi bị xém hai và khuyến khích những quan hệ bình thường của những người tham gia lưu thông dân sự bình dang về pháp lý [70, tr. Một số tác giả lai cho rằng: “Mặc dù trách nhiệm có thể được thực hiện không cần phải ha qua thủ tục khiếu kiện và ngay cả bên mac nợ tự giác trả tiền phạt hoặc đền bù thiệt hại cho bên bị hại thì cũng không làm thay đổi tính cưỡng chế nhà nước của trách nhiệm” [71, tr.

Nhận thấy rằng, sự cưỡng chế mang tính nhà nước, tính cưỡng chế đặc trưng cho mọi chế tài pháp lý và là biện pháp cưỡng chế được hình thành trên cơ sở quy phạm pháp luật. Nhà luật học người Nga O.Ioffê đã nhận xét một cách đúng đắn rằng: Không phải chế tài nào cũng là biện pháp của trách nhiệm pháp lý. Trách nhiệm- đó là chế tài do vi phạm pháp luật nhưng chế tài không phải lúc nào cũng có nghĩa là trách nhiệm. Tác giả đồng ý với quan điểm này, ví dụ: tài sản được trưng thu từ việc chiếm đoạt không đúng luật trong thủ tục cưỡng chế rõ ràng là một biện pháp chế tài và được coi như là hậu quả của sự vi phạm pháp luật.

Tương tự như vậy, việc buộc một người phải thực hiện nghĩa vụ đang tồn tại được coi là chế tài mà không phải là trách nhiệm. Những biện pháp chế tài này không thể coi là trách nhiệm bởi vì nó không liên quan đến sự tước đoạt nào đối với người vi phạm, ở người này vật bị trưng thu và vật ấy không thuộc sở hữu của người đó, ở người kia đó là bổn phận, nghĩa vụ đáng ra họ đã phải thực hiện mà không cần một sự cưỡng chế nào. Việc buộc họ phải thực hiện không làm nặng thêm nghĩa vụ của họ đối với bèn có quyền.