Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA BỘ PHẬN MỘT CỬA HIỆN ĐẠI CẤP XÃ 1. Khái niệm, đặc điểm của tổ chức và hoạt động của Bộ phận Một cửa hiện đại tại cấp xã 1. Khái niệm về tổ chức và hoạt động Bộ phận Một cửa hiện đại ở cấp xã - Vai trò của cấp xã trong hệ thống chính quyền địa phương Theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 thì Chính quyền địa phương ở xã là cấp chính quyền địa phương gồm có Hội đồng nhân dân (HĐND) cấp xã và UBND cấp xã. Đây là cấp chính quyền cuối cùng trong hệ thống chính quyền 4 cấp, là cấp hành chính trực tiếp quan hệ với nhân dân trong hệ thống tổ chức của bộ máy hành chính nhà nước.
Là cấp trực tiếp thực hiện quản lý nhà nước ở địa phương có chức năng quản lý, điều hành các lĩnh vực đời sống xã hội theo hiến pháp và pháp luật, là nơi trực tiếp thực hiện đường lối chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, nâng cao mọi mặt đời sống tinh thần của nhân dân. Cấp xã là cấp tổ chức và bảo đảm việc thi hành Hiến pháp và pháp luật trên địa bàn xã; Quyết định những vấn đề của xã trong phạm vi được phân quyền, phân cấp theo quy định của Luật này và quy định khác của pháp luật có liên quan; thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn do cơ quan hành chính nhà nước cấp trên ủy quyền; Chịu trách nhiệm trước chính quyền địa phương cấp huyện về kết quả thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương ở xã; Quyết định và tổ chức thực hiện các biện pháp nhằm phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, huy động các nguồn lực xã hội để xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh trên địa bàn xã. Là trực tiếp tiếp xúc với nhân dân, ở ngay trong nhân dân. Những vấn đề 13 thuộc phạm vi, thẩm quyển, chức năng của chính quyền cơ sở giải quyết trực tiếp liên quan đến sinh hoạt hang ngày của nhân dân, có thể nói công việc hàng ngày của chính quyền là công việc của dân và ngược lại công việc của dân cũng chính là công việc của chính quyền.
Có chức năng nhiệm vụ tổ chức thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng và nhà nước, các mục tiêu kinh tế, văn hóa xã hội, an ninh quốc phòng; thực hiện quản lý hành chính trên địa bàn theo thẩm quyền được giao; hướng dẫn và giám sát các hoạt động tự quản của nhân dân, tạo thuận lợi cho nhân dân và doanh nghiệp làm ăn theo quy định pháp luật. Ngoài ra còn có chính quyền cấp trên ủy quyền thực hiện một số nhiệm vụ như: Thu một số loại thuế, phí, quản lý tài nguyên, thực hiện chính sách xã hội bằng ngân sách nhà nước, thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh trên địa bàn. Tổ chức bộ máy chính quyền cấp cơ sở theo quy định của pháp luật, chỉ có HĐND và UBND không có các cơ quan tổ chức chuyên môn như các phòng ban; Chức năng, thẩm quyền gắn liền với việc thực hiện phương châm “dân biết dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”, đồng thời là cơ sở bảo đảm cho việc thực hiện phương châm này một cách có hiệu quả. Chính quyền cơ sở gồm 3 loại hình xã, phường, thị trấn.
Tập trung quản lý và định hướng phát triển các lĩnh vực phát triển sản xuất nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và một phần dịch vụ phục vụ loại hình sản xuất nêu trên: thủy lợi, phòng trừ dịch bệnh, định hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, cơ giới hóa nông nghiệp, áp dụng công nghệ, kỹ thuật vào sản xuất, sơ chế sản phẩm đồng thời có trách nhiệm chăm lo việc nâng cấp đời sống vật chất tinh thần, văn hoá của nhân dân. Quản lý toàn diện các hoạt động sản xuất, đời sống dân cư trên địa bàn, quản lý đô thị được phân cấp như: quản lý thực hiện quy hoạch, quản lý tài nguyên môi trường (Đất đai, vệ sinh môi trường), nhà ở, hộ tịch, trật tự đô thị. 14 - Vấn đề cấp xã có liên quan đến Bộ phận Một cửa hiện đại cấp xã xuất phát từ những nguyên nhân sau: Trong lịch sử hành chính Việt Nam thì Chính quyền cấp xã (cấp cơ sở) luôn có vai trò, vị trí quan trọng, là nền móng của toàn bộ máy nhà nước và trong quản lý mọi mặt đời sống của địa phương. Đây là cấp gần dân nhất, là cầu nối giữa Đảng, Chính quyền với nhân dân.
Điều này nói lên chất lượng hoạt động của chính quyền cơ sở sẽ ảnh hưởng lớn đến uy tín của Đảng và Nhà nước, ảnh hưởng đến sự tín nhiệm của của người dân. Là cấp trực tiếp thực thi chủ trương chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước vào cuộc sống; ngược lại là cấp kiểm nghiệm tính giá trị của chính sách và tính hiệu lực của hệ thống thể chế chính sách; tiếp nhận nhanh nhất những phản ánh tâm tư, nguyện vọng, lợi ích của nhân dân, cũng như thể hiện rõ nét nhất hoàn cảnh của địa phương. Do đó, hoạt động quản lý nhà nước có sát thực tế, có chủ động, sáng tạo, có đáp ứng dược nguyện vọng và lợi ích hợp pháp của người dân hay không, đều phụ thuộc vào chất lượng hoạt động của cấp chính quyền này. Là cấp tham gia xây dựng và phát triển tiến trình dân chủ tại địa phương, dân chủ địa phương là cơ sở của nền dân chủ xã hội, động lực của sự phát triển và tiến bộ xã hội mà mọi quốc gia đều quan tâm.
Trong xây dựng và phát triển nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta, nội dung quan tâm hàng đầu là phải hoàn thiện nền dân chủ cơ sở, bước căn cơ đầu tiên của việc phát triển tinh thần dân chủ xã hội nói chung. Chất lượng giải quyết nội dung này lại thuộc về năng lực thực nghiệm quy chế dân chủ cơ sở, chất lượng nắm bắt, giải quyết vấn đề đặt ra cho sự phát triển địa phương của đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở; thực hiện công bằng và bình đẳng xã hội theo pháp luật. Do đó mọi người dân có cơ hội ngang nhau trong tiếp cận các dịch vụ xã hội hoặc được hưởng những quyền lợi ngang với sự đóng góp hay không đều tùy thuộc vào chất lượng thực hiện của cấp chính quyền cơ sở. Khi nói đến cơ chế một cửa ở cấp xã là nói đến Bộ phận Một cửa hiện đại 15 cấp xã tại UBND cấp xã bởi vì UBND xã gồm có các ban, ngành chuyên môn trực tiếp thực hiện các chính sách, chủ trương của Đảng, Nhà nước gắn với thực hiện các nhiệm vụ liên quan đến quyền và lợi ích của các tổ chức, cá nhân.
Với cách tiếp cận về Bộ phận Một cửa cấp xã nói chung và vấn đề cấp xã liên quan đến Bộ phận Một cửa hiện đại cấp xã được tìm hiểu như trên. Theo chúng tôi, Bộ phận Một cửa hiện đại cấp xã được hiểu như sau: “Bộ phận Một cửa hiện đại cấp xã là Bộ phận giải quyết công việc của cá nhân, tổ chức thuộc trách nhiệm, thẩm quyền của cơ quan UBND cấp xã trong việc công khai, hướng dẫn TTHC, tiếp nhận hồ sơ, giải quyết và trả kết quả được thực hiện tại một đầu mối là Bộ phận Một cửa hiện đại cấp xã đặt tại UBND cấp xã, do Chủ tịch UBND cấp xã thành lập”. - Cơ chế một cửa hiện đại cấp xã: Nhiều Quốc gia trong quá trình CCHC theo nguyên tắc gọn nhẹ nhưng hiệu quả hơn, công khai hơn, thường nói đến bộ phận một cửa. Ở Việt Nam, từ năm 1994, thuật ngữ bộ phận một cửa đã được đề cập tại Nghị quyết số 38/1994/ NQ-CP ngày 4/5/1994 về cải cách một bước TTHC trong việc giải quyết công việc của công dân, tổ chức đã đề cập đến việc giải quyết công việc TTHC thông qua một cửa, dựa vào nguyên tắc nơi nào là đầu mối có trách nhiệm chính trong việc giải quyết công việc thì cá nhân, tổ chức trực tiếp đến đó để yêu cầu giải quyết TTHC.
Quyết định số 181/2003/QĐ-TTg ngày 04/09/2003 đã sử dụng thuật ngữ bộ phận một cửa trong giải quyết TTHC tại các cơ quan hành chính nhà nước tại chính quyền địa phương tại cấp tỉnh tới cấp xã. Quyết định số 93/2007/QĐ-TTg ngày 22/6/2007 đã mở rộng hơn diện bao quát của khái niệm bộ phận một cửa từ cơ quan chính quyền địa phương đến các cơ quan quản lý ngành dọc như cục thuế, kho bạc, công an,. tại cấp xã, bộ phận một cửa được thực hiện tại UBND cấp xã. Có thể khẳng định, khái niệm Tổ chức và hoạt động Bộ phận Một cửa ở cấp xã nói chung, tổ chức và hoạt động Bộ phận Một cửa hiện đại ở cấp xã tỉnh Thừa Thiên Huế nói riêng được hình thành trong quá trình thực hiện mục tiêu cải 16 cách TTHC, nhằm thay thế cho cơ chế “nhiều cửa” trong quan hệ giải quyết TTHC giữa các cơ quan hành chính với công dân, các tổ chức xã hội hoặc giữa các cơ quan công quyền với nhau.
Bộ phận Một cửa hiện đại cấp xã của UBND cấp xã là một trong những khái niệm khoa học của lý luận về Bộ phận Một cửa hiện đại cấp xã nói riêng và Bộ phận Một cửa trong thực hiện cải cách TTHC nói chung. Do tính chất mới mẻ của đề tài nên mới chỉ xuất hiện quan niệm Bộ phận Một cửa ở cấp xã nói chung chứ chưa có quan điểm bàn về Tổ chức và hoạt động Bộ phận Một cửa hiện đại ở cấp xã nói riêng. - Cơ chế Một cửa: Theo đó, "Một cửa" là cơ chế giải quyết công việc của tổ chức, công dân thuộc thẩm quyền của cơ quan hành chính nhà nước từ tiếp nhận yêu cầu, hồ sơ đến trả lại kết quả thông qua một đầu mối là "Bộ phận Một cửa" tại cơ quan hành chính nhà nước. Do đó, khái niệm một cửa được thể hiện ở những quan điểm sau: Quan điểm thứ nhất: Theo Quyết định số 181/2003/QĐ-TTg ngày 04/09/3003 thì một cửa là cơ chế giải quyết của tổ chức, công dân thuộc thẩm quyền của cơ quan hành chính nhà nước từ tiếp nhận yêu cầu, hồ sơ đến trả lại kết quả thông quả thông qua một đầu mối là “Bộ phận Một cửa” tại cơ quan hành chính nhà nước.