CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO DỰ ÁN VÀ TỔ CHỨC NGOẠI KHÓA, HỘI THI VẬT LÍ 1. Quan điểm hiện đại về dạy học 1.Bản chất của hoạt động dạy Trong phương pháp dạy học tích cực, người thầy là chủ thể của hoạt động dạy, giữ vai trò chủ đạo trong tiến trình dạy học. Người thầy không còn đóng vai trò là người truyền đạt kiến thức mà là người thiết kế, tổ chức, điều khiển hoạt động học để học trò có thể tự lực chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chương trình, đồng thời phát triển tâm lí và hình thành nhân cách. Như vậy bản chất của hoạt động dạy là hoạt động tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh, dạy học sinh tìm ra chân lí.
Muốn tạo ra được tích cực trong hoạt động của HS thì người thầy phải có khả năng tổ chức và điều khiển hoạt động học. Phải làm sao cho các em vừa ý thức được đối tượng cần lĩnh hội, vừa biết cách chiếm lĩnh được đối tượng đó. * Vai trò của giáo viên trong hoạt động dạy: - GV cần phải là người biết tôn trọng hoạt động sáng tạo của trò, Làm được điều này, GV sẽ mở rộng, tạo hứng thú tư duy sáng tạo hứng thú, kích thích việc xem xét, so sánh …tạo nên những cảm xúc sáng tạo cho HS. Giáo viên cần dạy học theo hướng mở nhiều hơn; luôn đặt ra câu hỏi mở rộng, có tính chuyên môn cao để định hướng, kích thích tư duy sáng tạo của người học.
- Giáo viên tạo mọi điều kiện cho HS tương tác lẫn nhau, tạo điều kiện để HS trình bày những ý kiến của họ, cho HS thời gian suy nghĩ, thể hiện và bảo vệ ý tưởng cá nhân trước tập thể. - Giáo viên cũng cần sự đồng cảm với HS, cùng HS đối thoại nhằm giúp HS tích cực và say mê trong sáng tạo. 5 z Giáo viên nên tham gia đánh giá cùng học sinh nghĩa là để học sinh có quyền đánh giá và tự đánh giá. Điều này sẽ giúp cho học sinh ý thức về bản thân, về những điểm mạnh, điểm yếu của mình từ đó định hướng phát triển khắc phục.
Bất kỳ phương pháp dạy học nào cũng có những yếu điểm và hạn chế. Vì vậy, giáo viên cần biết vận dụng chung vào thời điểm nào, đó mới là quan trọng và có tính quyết định, là người biết kết nối, xâu chuỗi, vận dụng nhiều phương pháp dạy học trong những tình huống cụ thể, trong từng bài giảng cụ thể ở từng đối tượng người học cụ thể. Bản chất của hoạt động học “Hoạt động học là hoạt đông của con người được điều khiển bởi mục đích tự giác, là lĩnh vực hội những tri thức, kĩ năng, kĩ xảo mới, những hình thức hành vi và những dạng hoạt động nhất định “12 Hoạt động học tập là hoạt động chuyển hướng váo sự cải tạo lại tri thức ở người học, hoạt động nhằm tạo ra sự thay đổi về tri thức, kĩ năng, thái độ trong cá nhân người học một cách bền vững, có thể quan sát, bao gồm các hoạt động thể lực và chí tuệ của họ 7. Sự tái tạo ở đây hiểu theo nghĩa là phát hiện lại.
Tri thức đã được các nhà khoa học tìm hiểu trước và để tái tạo lại, người học không có cách gì khác đó là phải huy động nội lực của bản thân (động cơ, ý chí…).Do đó, hoạt động học làm thay đổi chính người học. Đây là hoạt động chủ đạo của lứa tuổi học sinh và giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển tâm lý của người học trong lứa tuổi này. Như vậy, học sinh là chủ đề của hoạt động học, giữ vai trò tích cực, tự chủ, sáng tạo, tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức của mình. Học tập không chỉ xảy ra trong nhà trường mà còn xảy ra mọi nơi nên học sinh có thể học bằng nhiều cách khác nhau.
Để chở thành một người học tốt, người học sinh cần rèn luyện những đặc điểm sau: 6 z - Người học phải luôn có nhu cầu và động lực sáng tạo, luôn ý thức vấn đề đó là chính của bản thân mình. Điều này sẽ kích thích niềm hứng thú, đam mê của học sinh, phải tự mình giải quyết được các vấn đề bằng cách tìm hiểu, hỏi thầy cô giáo, hoặc người có kinh nghiệm trong lĩnh vực này, biết sử dụng tri thức có sẵn đê tạo bước nhảy giúp họ nhìn mọi việc theo cách mới. - Người học luôn để ý quan sát, tìm hiểu, học hỏi ở mọi lúc, mọi nơi. - Người học cần có tinh thần độc lập.
Đây là bản lĩnh khi giải quyết một vấn đề trong những điều kiện hoàn cảnh khó khăn. - Người học cần có tinh thần nghiêm túc, cẩn thận khi tìm hiểu, học tập. - Dám chấp nhận sự thất bại, luôn kiên trì, nhẫn nại và hết mình với công việc. - Người học luôn rèn luyện khả năng tư duy và tính logic của vấn đề, nhìn nhận sự việc trong các mối quan hệ vốn của nó.
Mối quan hệ giữa dạy và học Quan điểm của Vưgotxky L.X (1896-1934) và nhiều nhà giáo dục đương thời, dạy học là quá trình tương tác giữa hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động của học sinh. Dạy và học là hai hoạt động có cấu trúc khác nhau có mối quan hệ chặt chẽ, thống nhất biện chứng với nhau, thực hiện đồng thời với cùng một nội dung và hướng tới cùng một mục đích. Sự thống nhất giữa hoạt động dạy và hoạt động học thể hiện ở nội dung, chương trình, kế hoạch, phương tiện dạy học. Trong quá trình tương tác đó, giáo viên là chủ thể của hoạt động dạy, học sinh là chủ thể của hoạt động học.
Hoạt động dạy của giáo viên chỉ nên giữ vai trò chủ đạo, hướng dẫn với vai trò này, giáo viên một mặt phải lãnh đạo, tổ chức điều khiển những tác động đến học sinh; mặt khác phải tiếp Nhận và điều khiển, điều chỉnh tốt thông tin phải hỏi về kết quả học tập thể hiện trong quá trình và sản phẩm hoạt động học tập của học sinh. Ngược lại, học sinh là đối tượng chịu sự tác động của hoạt động dạy đồng thời lại là chủ đề của hoạt động học. Học sinh phải tuân theo sự lãnh 7 z đạo, tổ chức điều khiển của giáo viên, đồng thời phải chủ động, tích cực và sáng tạo trong hoạt động học tập của bản thân. Quá trình tương tác GV - HS nhằm giúp học sinh lĩnh hội hệ thống tri thức; hình thành hệ thống kỹ năng, kỹ xảo; có khả năng vận dụng các thao tác chí tuệ để lĩnh hội và vận dụng tri thức có hiệu quả, hiệu quả đó học sinh thành ý thức đứng đắn và những phẩm chất nhân cách của người công dân.
Sự khác nhau cơ bản giữa dạy học truyền thống và dạy học tích cực ở chỗ: nếu dạy truyền thống tập trung vào sự truyền đạt kiến thức, hiệu quả của học tập nông cạn, hời hợt thì dạy học tích cực tập trung vào giáo dục con người như một tổng thể, học tập ở mức độ sâu nghĩa là hướng tới thay đổi con người, mở rộng cách mà họ nhìn nhận, suy ngẫm, xét đoán, làm việc với người khác và hành động. Có thể mô tả sự tương tác hoạt động dạy và hoạt động học bằng sơ đồ sau: Sơ đồ 1. Hệ tương tác của hoạt động dạy và hoạt động học Định hướng Giáo viên Học sinh Liên hệ ngược Tổ chức Thích ứng Cung cấp tư liệu Liên hệ ngược tạo tình huống Tư liệu hoạt động dạy học (Nguồn:[11]) Tổ chức các tư liệu hoạt động dạy học để cung cấp tư liệu tạo tình huống cho học sinh đồng thời cung cấp cả những thông tin liên hệ ngược từ phía học sinh cho giáo viên. Hoạt động của học sinh với tư liệu hoạt động dạy học và sự thích ứng của học sinh với tình huống học tập đồng thời xây dựng tri thức cho bản thân.
Và chính sự thích ứng này tạo ra mối quan hệ ngược trở lại giáo viên để giáo viên có thể điều chỉnh, bổ sung tư liệu hoạt động dạy học. 8 z Tương tác trực tiếp của học sinh với nhau và giữa học sinh với giáo viên là sự trao đổi, tranh luận giữa các cá nhân và nhờ đó từng cá nhân học sinh tranh thủ sự hỗ trợ từ phía giáo viên và tập thể học sinh trong quá trình chiếm lĩnh, xây dựng tri thức của bản thân. Mối quan hệ giữa dạy và học thể hiện rất rõ qua các hình thức mà giáo viên tổ chức cho học sinh. Các hình thức tổ chức dạy học ở trường trung học phổ thông Hình thức tổ chức dạy học là một thành tố trong cấu trúc của quá Trình dạy học, được hiểu là cách tổ chức sắp xếp và tiến hành quá trình dạy học sao cho phù hợp với mục tiêu, nội dung bài học nhằm làm cho bài học đạt kết quả tốt nhất.
Nó còn được coi là cách sắp xếp tổ chức các biện pháp sư phạm thích hợp, là những cấu trúc có mục đích, có kế hoạch của sự cộng tác làm việc của giáo viên và học sinh, chi phối các mối quan hệ trong quá trình dạy học. Trong dạy học, yếu tố tổ chức là rất quan trọng, bởi nó phản ánh trình tự sắp xếp tương hỗ và sự liên hệ qua lại giữa các yếu tố tồn tại trong một bài học hay quá trình dạy nói chung. Tổ chức dạy học cũng được hiểu như là một trật tự xác định cả về mặt ý nghĩa, chức năng của quá trình dạy học cũng như ý nghĩa cấu trúc tạo ra sự khác nhau giữa các loại bài học. Các hình thức tổ chức dạy học rất đa dạng và phong phú.
Chúng phân biệt với nhau bởi các dấu hiệu sau: + Số lượng học sinh tham gia vào quá trình học tập Theo tiêu chí này có các hình thức tổ chức dạy học như: học theo cá nhân, học theo nhóm, học theo tập thể… + Thời gian học sinh thực hiện hoạt động học tập. Theo tiêu chí này có các hình thức tổ chức dạy học như: học chính khoá, học ngoại khoá… + Không gian tiến hành học tập và phương tiện dạy học. Theo tiêu chí này có các hình thức tổ chức dạy học như: tự học, học tại lớp, học tại phòng thí nghiệm, tại thư viện, tại xưởng trường, vườn trường… 9 z + Phương thức tổ chức, điều khiển của người dạy và mức độ hoạt động tích cực sáng tạo của người học.