Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LÝ THUYẾT VỀ TÍNH TÍCH CỰC CHÍNH TRỊ CỦA NÔNG DÂN Theo khảo sát của chúng tôi, hiện nay chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu khung lý thuyết về tính tích cực chính trị của nông dân trong đó có sử dụng khái niệm khoa học này. Tuy nhiên, những nghiên cứu lý thuyết về tính tích cực chính trị, tính tích cực chính trị của công dân nói chung thì đã được một số nhà khoa học quan tâm và được đề cập trong một số công trình nghiên cứu trong vào ngoài nước. Trong khuôn khổ Luận án này, tôi tập trung khảo sát một số công trình nghiên cứu tiêu biểu sau đây: Ở trong nước, nghiên cứu của tác giả Chu Khắc về “Tính tích cực chính trị - xã hội trong lối sống xã hội chủ nghĩa” đã khái quát dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, nhà nước luôn tạo mọi điều kiện thuận lợi để đông đảo quần chúng nhân dân được tham gia vào mọi hoạt động chính trị - xã hội; sự tham gia tự giác của quần chúng nhân dân vào các hoạt động chính trị - xã hội là đặc trưng của con người mới, thể hiện ở sự giác ngộ chính trị, sống có lý tưởng, có tình cảm cao đẹp và có năng lực hoàn thành các nhiệm vụ,.
Đồng thời quan niệm về nội dung tính tích cực chính trị - xã hội của mọi người trong xã hội là thi hành mọi nghĩa vụ của công dân mà trước hết là chiến đấu bảo vệ tổ quốc, tính tích cực chính trị - xã hội còn bao gồm sự tham gia quản lý xã hội theo nguyên tắc của chế độ làm chủ tập thể, là việc kiểm tra của nhân dân với hoạt động của tất cả các cơ quan nhà nước và xã hội, là thi đua chủ nghĩa xã hội. Nghiên cứu đã nêu rõ các yếu tố tác động đến tính tích cực chính trị - xã hội là sự lãnh đạo của Đảng và hệ thống chính trị, là vai trò của công tác tuyên truyền giáo dục chính trị tư tưởng, là cách mạng khoa học - kỹ thuật. Giải pháp cơ bản để nâng cao tính tích cực chính trị - xã hội là: Nâng cao trình độ văn hóa, giáo dục cho các công dân và phát triển chế 10 độ làm chủ tập thể; phát huy vai trò của thông tin đại chúng; tác dụng của giáo dục tập thể lao động tức là thực hiện chế độ làm chủ tập thể đối với từng con người, đồng thời phát huy vai trò của dư luận xã hội [76]. Đây có thể coi là một trong những công trình xuất hiện khá sớm trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam bàn về tính tích cực chính trị.
Luận án tiến sĩ chính trị học của tác giả Nguyễn Thị Kim Hoa về “Tính tích cực chính trị của công dân Việt Nam trong xu thế hội nhập quốc tế hiện nay” đã tổng hợp các nghiên cứu, các quan niệm về tính tích cực chính trị qua các thời kỳ lịch sử, quan niệm của phương Đông, phương Tây về tính tích cực chính trị và xây dựng khung lý thuyết về tính tích cực chính trị của công dân. Cuốn sách “Tính tích cực chính trị của công dân Việt Nam trong xu thế hội nhập quốc tế hiện nay”, do TS. Nguyễn Thị Kim Hoa chủ biên, đã định nghĩa về tính tích cực chính trị: “Tính tích cực chính trị là toàn bộ những biểu hiện của sự tự giác, chủ động, sáng tạo trong hoạt động của một cá nhân, một cộng đồng, một giai cấp, một chính đảng, một nhà nước với tư cách là những chủ thể chính trị khác nhau khi tham gia vào quá trình chính trị trong từng thời kỳ lịch sử nhất định, nhằm hiện thực hóa những mục tiêu chính trị vì sự phát triển, tiến bộ của cộng đồng” [62; tr. Cuốn sách còn làm rõ những đòi hỏi bức thiết của thực tiễn về tính tích cực chính trị của công dân để xây dựng đất nước trong xu thế hội nhập quốc tế; góp phần làm sáng tỏ lý luận và thực tiễn về tính tích cực chính trị của công dân; đưa ra định nghĩa về tính tích cực chính trị của công dân “Tính tích cực chính trị của công dân là toàn bộ những biểu hiện của sự tự giác, chủ động, sáng tạo trong hoạt động của công dân tham gia vào quá trình chính trị, trên những cơ sở, điều kiện xác định, nhằm hiện thực hóa mục tiêu chính trị tiến bộ, thúc đẩy sự phát triển của cá nhân công dân và của cộng đồng” [62, tr.54]; dấu hiệu bản chất để nhận biết tính tích cực chính trị của công dân là thể hiện qua hành động tự giác, chủ động, sáng tạo của công dân; chuẩn mực chung để đánh giá tính tích cực chính trị của công dân là ở mục tiêu, lý tưởng chính trị không chỉ vì lợi ích cá nhân mà còn vì sự tiến bộ của xã hội; đặc thù riêng tính 11 tích cực chính trị của công dân là không thể xuất hiện trong các hoạt động cô lập, vô tổ chức của mỗi công dân mà chỉ được hình thành trong hoạt động chính trị có tính liên kết cao với tổ chức, lãnh đạo chặt chẽ,.
Đồng thời cuốn sách còn nêu lên 4 giải pháp chủ yếu nhằm phát huy tính tích cực chính trị của công dân Việt Nam trong xu thế hội nhập quốc tế hiện nay là: Thực hiện dân chủ hóa đời sống xã hội; nâng cao văn hóa chính trị của công dân phù hợp với chuẩn mực chung của quốc tế; khuyến khích lợi ích vật chất và tinh thần trong hoạt động chính trị xã hội; xây dựng cơ chế thích hợp nhằm thu hút và trọng dụng nhân tài. Nội dung Luận án tiến sĩ và cuốn sách của tác giả Nguyễn Thị Kim Hoa đã tổng hợp, khái quát những quan niệm về tính tích cực chính trị qua các giai đoạn lịch sử, làm sáng tỏ nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn về tính tích cực chính trị của công dân, đó là những nghiên cứu rất quý, là cơ sở quan trọng để tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về tính tích cực chính trị. Tuy nhiên, trong thực tế có phải công dân cứ chủ động, tự giác tham gia thật nhiều vào quá trình chính trị là tốt? Việc tham gia chủ động, tự giác nhưng thái quá của công dân vào quá trình chính trị có lúc làm cản trở quá trình chính trị, vì vậy định nghĩa về tính tích cực chính trị của công dân cần có giới hạn mức độ tham gia của công dân thế nào cho phù hợp. Mặt khác không chỉ các biểu hiện của sự tự giác, chủ động là sự tích cực, mà bản thân tính chủ động, tính tự giác chính là sự tích cực.
Vì vậy tính tích cực chính trị chính là tính chủ động và tự giác của chủ thể chính trị tham gia vào quá trình chính trị,. Báo cáo của Tổ chức Oxfam tại Việt Nam về “Vun trồng một tương lai no đủ” đã đánh giá một cách sinh động công cuộc phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam, trong đó đánh giá hệ thống nông nghiệp đang chạm ngưỡng quá tải, cần phát huy tối đa các tiềm năng của nông nghiệp, xây dựng một nền nông nghiệp sinh thái mới,. Báo cáo đã tổng hợp các nghiên cứu đối với người nghèo, nông dân sản xuất quy mô nhỏ, phụ nữ và đồng bào dân tộc thiểu số, đặc biệt là việc nâng cao tiếng nói và quyền đại diện của người dân thông qua tổ chức và sáng kiến dựa vào cộng đồng, tạo không gian và cơ chế mới cho đối thoại trực tiếp, 12 tăng năng lực của người dân tham gia vào các hoạt động chính trị - xã hội sao cho tiếng nói của họ được lắng nghe [105; tr. Tuy không đặt trọng tâm vào việc trình bày khung lý thuyết về tính tích cực chính trị của công dân, nhưng nghiên cứu của Oxfarm cung cấp những gợi mở hữu ích cho việc xây dựng khung lý thuyết về vấn đề này.
Ngân hàng thế giới đã xây dựng “Báo cáo tổng quan Việt Nam 2035 - Hướng tới thịnh vượng, sáng tạo, công bằng và dân chủ”. Báo cáo đã đánh giá thực trạng kinh tế - xã hội của Việt Nam và định hướng mục tiêu đến 2035, trong đó đề cao tiếng nói của người dân trong đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội với sự tham gia tích cực hơn của nông dân trên các diễn đàn, trên truyền thông, qua giới thiệu và trực tiếp dân chủ bầu cử trưởng thôn, bản. Đồng thời đề cao trách nhiệm giải trình, minh bạch các hoạt động của Chính phủ, là yếu tố quan trọng để giữ vững niềm tin và phát huy tính tích cực tham gia của người dân [99, tr. Tương tự như công trình của Oxfarm nói trên, khung lý thuyết được Ngân hàng thế giới sử dụng để thực hiện nghiên cứu của họ cũng có giá trị gợi mở rất lớn cho việc xây dựng khung lý thuyết nghiên cứu tính tích cực chính trị của nông dân ở Việt Nam.
Ở nước ngoài, trong công trình “Nền dân trị Mỹ”, Alexis De Tocqueville cho rằng, tinh thần trách nhiệm của các công dân đối với cộng đồng là yếu tố quyết định tương lai của nền dân trị, “phương tiện mạnh mẽ nhất, thậm chí là phương tiện duy nhất chúng ta còn có trong tay để mọi người quan tâm đến Tổ quốc mình, đó là để họ tham gia vào việc cầm quyền” và khi đó họ sẽ bảo vệ quyền tự do cho mình và cho tất cả mọi người [62; tr. Ông còn cho rằng: Người Mỹ ở mọi lứa tuổi, mọi hoàn cảnh và theo nhiều khuynh hướng khác nhau nhưng thường tạo ra các hiệp hội. Một trong các hiệp hội đó là các nhóm lợi ích (nhóm lợi ích kinh doanh, nhóm nghề nghiệp, các nhóm lợi ích công,. Hoạt động của các nhóm lợi ích tham gia vào mọi loại hình và tất cả các giai đoạn của hoạt động chính trị nhưng chủ yếu là vận động hành lang và tham gia vào hoạt động bầu cử (các nhóm lợi ích tham gia vào các cuộc vận động bầu cử thông qua 13 sự giúp đỡ các đảng phái chính trị và các ứng cử viên tự do).
Tham gia chính trị của các công dân Mỹ được đo bằng nhiều biến số như ký vào đơn kiến nghị, tham gia vào các buổi mít tinh chính trị và tham gia các cuộc diễu hành, biểu tình, tẩy chay, tuần hành, tham gia bầu cử, đóng góp cho các chiến dịch bầu cử, tiếp xúc với các quan chức,.