MÔÛ ÑAÀU 1/ Lyù do löïa choïn ñeà taøi. - Vaên hoïc trung ñaïi laø moät gia saûn to lôùn vaø quí giaù, ñoù laø keát tinh cuûa 10 theá kyû saùng taùc cuûa toå tieân ta. Nhöng ngaøy nay, gia saûn ñoù ñang ñöùng tröôùc nguy cô bò tieâu traàm vôùi thôøi gian vì theá heä hoâm nay ñaõ quaù caùch xa vôùi toå tieân veà maët ngoân ngöõ vaø tö töôûng. Ngaøy xöa cha oâng ta saùng taùc vaên hoïc baèng chöõ Haùn, chöõ Noâm, suy töôûng vaø caûm xuùc döïa treân tinh thaàn cuûa Tam giaùo : Nho, Phaät, Laõo.
Theá nhöng chöõ Haùn, chöõ Noâm ngaøy nay khoâng coøn ñöôïc thoâng duïng, theá heä treû khoâng coøn ñöôïc hoïc ñeå coù theå ñoïc vaø hieåu ñöôïc thöù chöõ ñoù; vaø do nhöõng bieán ñoäng veà xaõ hoäi, vaên hoùa vaø chính trò maø tö töôûng cuûa Nho, Laõo khoâng coøn ñöôïc truyeàn baù roäng raõi, ñoù laø khoâng noùi ñeán nhöõng söï hieåu khoâng thaáu ñaùo, hieåu laàm hay sai laïc nhöõng tö töôûng ñoù vì nhieàu lyù do. - Coù theå noùi raèng cuï Phan Boäi Chaâu laø lôùp nhaø trí thöùc uyeân baùc vaø ñöùc ñoä cuoái cuøng cuûa neàn Nho hoïc. Ngoaøi nhöõng taùc phaåm vaên hoïc cuûa cuï ñeå laïi, hai taùc phaåm Chu Dòch vaø Khoång hoïc ñaêng laø nhöõng taùc phaåm trieát hoïc quan troïng trình baøy, giaûng giaûi veà tö töôûng Nho giaùo. Cuï Phan laø nhaø khoa baûng Nho hoïc, ñoàng thôøi cuï cuõng laø ngöôøi tieáp thu nhöõng tö töôûng môùi cuûa thôøi ñaïi giao löu Ñoâng - Taây, vì theá nhöõng luaän giaûi cuûa cuï veà Nho giaùo vöøa giöõ ñöôïc nhöõng giaù trò chính truyeàn vöøa theâm vaøo nhöõng giaù trò canh taân.
- Vôùi loøng yeâu quyù di saûn vaên hoïc cuûa toå tieân, chuùng toâi ñaõ hoïc chöõ Haùn vaø tìm hieåu veà trieát hoïc Nho giaùo ñeå coù theå hieåu ñöôïc coäi nguoàn myõ caûm trong caùc taùc phaåm vaên hoïc trung ñaïi. Ñeà taøi : “Quan nieäm trieát hoïc veà con ngöôøi trong taùc phaåm Chu Dòch, Khoång hoïc ñaêng vaø hình töôïng nhaø Nho trong vaên hoïc trung ñaïi Vieät Nam” laø söï coá gaéng tìm hieåu, hoïc hoûi cuûa hoïc vieân veà tö töôûng Nho giaùo thoâng qua nhöõng giaûng giaûi ñaùng tin caäy cuûa cuï Phan Boäi Chaâu ñeå nghieân cöùu caùi maïch ngaàm myõ caûm cuûa vaên hoïc trung ñaïi. 2/ Lòch söû nghieân cöùu vaán ñeà. -1- - Vaán ñeà tö töôûng trieát hoïc Nho giaùo ñaõ aûnh höôûng nhö theá naøo ñoái vôùi neàn vaên hoïc trung ñaïi Vieät Nam ñaõ ñöôïc caùc nhaø nghieân cöùu vaên hoïc ñeå taâm nghieân cöùu töø nhöõng naêm ñaàu theá kyû XX vaø coâng boá trong nhöõng coâng trình nghieân cöùu veà vaên hoïc ñaàu tieân cuûa Vieät Nam.
Döông Quaûng Haøm trong Vieät Nam vaên hoïc söû yeáu ñaõ trình baøy caùc yeáu toá Nho giaùo aûnh höôûng ñeán vaên hoïc Vieät Nam. OÂng trình baøy sô löôïc noäi dung cuûa Töù thö vaø Nguõ kinh (rieâng kinh Thi ñöôïc oâng trình baøy kyõ vaø chi tieát hôn), sau ñoù khaùi quaùt moät soá ñaëc tröng cuûa vaên hoïc Trung Ñaïi, ñoù laø tính caùch chuù troïng ñeán luaân lyù vaø ñaïo nghóa cuûa vaên chöông. Caùc giaùo trình lòch söû vaên hoïc sau naøy cuûa Nguyeãn Loäc, Ñinh Gia Khaùnh, Buøi Duy Taân, Mai Cao Chöông ñeà caäp ñeán caùc yeáu toá tö töôûng Nho-Phaät-Laõo trong caùc taùc phaåm vaên hoïc Trung Ñaïi nhö laø moät trong nhöõng yeáu toá cuûa noäi dung. Noùi veà moät trong nhöõng caûm höùng saùng taùc cuûa nho só, Nguyeãn Loäc vieát : “Theo quan nieäm Nho giaùo, caùi maãu möïc thuoäc veà quaù khöù, vaø caùi trong saïch chuû yeáu laïi ôû trong thieân nhieân.
Caùc nhaø nho theo quan nieäm xuaát xöû cuûa Nho giaùo, gaëp thôøi thònh thì ra laøm vieäc, phoø vua giuùp nöôùc, gaëp thôøi loaïn thì lui veà ôû aån, laáy thieân nhieân ñeå di döôõng tính tình. Hoï tìm thaáy trong thieân nhieân nhöõng phaåm chaát ñaïo ñöùc cao quí cuûa con ngöôøi. Hoï laøm thô vònh thieân nhieân laø vì vaäy” [46, tr 60]. Noùi veà tính caùch ñaïo lyù trong vaên chöông cuûa caùc nho só aån daät, caùc taùc giaû cuûa Vaên hoïc Vieät Nam theá kyû 10 - nöûa ñaàu theá kyû 18 vieát : “Laø nhöõng ngöôøi laùnh ñuïc veà trong, nhöng laïi khoâng hoaøn toaøn queân ñôøi, nho só aån daät ñaønh hy voïng giaûm bôùt nhöõng teä laäu cuûa cheá ñoä phong kieán ñang suy thoaùi baèng caùch neâu cao ñaïo lyù thaùnh hieàn, hy voïng chaán chænh laïi kyû cöông, xaây döïng laïi cheá ñoä thoâng qua vieäc caûi thieän phaåm chaát con ngöôøi.
Vaø ñaïo lyù trôû thaønh moät trong nhöõng noäi dung chuû yeáu trong taùc phaåm cuûa hoï” [34, tr 88]. - Phöông Löïu trong taùc phaåm Veà quan nieäm vaên chöông coå Vieät Nam vaø Ñoã Vaên Hyû trong taùc phaåm Ngöôøi xöa baøn veà vaên chöông ñaõ coù nhöõng ñoùng goùp veà maët lyù luaän trong vieäc tìm hieåu vaên hoïc Trung Ñaïi. Trong taùc phaåm Veà quan nieäm vaên chöông coå Vieät Nam, Phöông Löïu ñaõ toång keát tình hình nghieân cöùu veà quan nieäm vaên chöông coå Vieät Nam trong 25 naêm töø thaäp nieân 1960 ñeán thaäp nieân 1980 vaø phaân chia thaønh 3 laõnh vöïc nghieân cöùu : -2- a. Nhöõng vaán ñeà coù tính chaát chung : Quan nieäm vaên dó taûi ñaïo, quan nieäm thi ngoân chí, lyù luaän vaên hoïc coå.
Caùc giai ñoaïn vaên hoïc söû : Quan nieäm vaên hoïc thôøi Lyù - Traàn, thôøi maït kyø phong kieán. Veà taùc giaû vaên hoïc : Quan nieäm vaên hoïc cuûa Nguyeãn Traõi, Leâ Quyù Ñoân, Nguyeãn Ñình Chieåu. Nhö vaäy, vaán ñeà nghieân cöùu quan nieäm vaên hoïc coå laø toaøn dieän vaø coù caên cô. Sau ñoù, oâng ñaõ trình baøy caùc quan nieäm vaên chöông trong caùc giai ñoaïn phaùt trieån khaùc nhau cuûa cheá ñoä phong kieán Vieät Nam, phaân tích söï hình thaønh vaø theå hieän cuûa nhöõng quan nieäm ñoù trong nhöõng boái caûnh vaên hoùa xaõ hoäi cuï theå : thôøi kyø hình thaønh vaø böôùc ñaàu xaây döïng, thôøi kyø höng thònh, thôøi kyø suy taøn cuûa cheá ñoä phong kieán Vieät Nam.
Veà söï aûnh höôûng cuûa Nho giaùo ñoái vôùi vaên hoïc coå Vieät Nam oâng nhaän xeùt : “Vaên chöông phong kieán chính thoáng töø theá kyû X - XV ôû nöôùc ta chæ haáp thu quan nieäm vaên chöông Nho giaùo trong thôøi kyø ñaàu laø chuû yeáu, ñoàng thôøi coù saùng taïo theâm nhöõng neùt ñaëc saéc phaûn aùnh thöïc tieãn döïng nöôùc vaø giöõ nöôùc cuõng nhö thöïc tieãn saùng taùc vaên chöông trong xaõ hoäi ta” [47, tr 74] -Traàn Ñình Höïu trong taùc phaåm Nho giaùo vaø vaên hoïc Vieät Nam trung caän ñaïi ñaõ nghieân cöùu moái lieân heä giöõa Nho giaùo vaø vaên hoïc ngheä thuaät qua caùc baøi vieát : “Nho giaùo vaø vaên hoïc ngheä thuaät”, “Veà aûnh höôûng nhieàu maët cuûa Nho giaùo trong vaên hoïc Vieät Nam trung caän ñaïi”. Theo oâng, Nho giaùo laø moät hoïc thuyeát giaøu chaát vaên hoùa vaø raát ñeà cao vaên hoïc ñaõ aûnh höôûng ñeán neàn vaên hoïc trung ñaïi Vieät Nam treân nhieàu maët : khích leä söï phaùt trieån cuûa vaên hoïc, taïo ra vaø giöõ oån ñònh moät heä thoáng theå loaïi vaên hoïc, aûnh höôûng tröïc tieáp ñeán theá giôùi quan cuûa ngöôøi vieát vaø haïn cheá söï phaùt trieån cuûa vaên hoïc phi Nho giaùo. OÂng cho raèng Nho giaùo khoâng nhöõng aûnh höôûng ñeán vaên hoïc ôû bình dieän hình thöùc maø coøn ôû bình dieän quan nieäm thaåm myõ : “ Chöùng tích aûnh höôûng cuûa Nho giaùo trong vaên hoïc khoâng chæ ôû moâ típ noäi dung, hình aûnh, töø ngöõ maø saâu xa hôn laø ôû quan nieäm vaên hoïc, ôû quan nieäm caùi ñeïp” [29, tr 54]. Cuõng trong taùc phaåm naøy, oâng ñaõ chia nhaø Nho thaønh ba loaïi hình taùc giaû : haønh ñaïo, aån daät vaø taøi töû, -3- treân cô sôû loaïi hình ñoù oâng ñaõ nghieân cöùu caùc saùng taùc cuûa Nguyeãn Traõi, Nguyeãn Bænh Khieâm, Nguyeãn Ñình Chieåu, Nguyeãn Khuyeán v.
Nhö vaäy, vôùi Traàn Ñình Höïu söï aûnh höôûng cuûa Nho giaùo ñoái vôùi vaên hoïc khoâng nhöõng ñöôïc chuù yù ôû khía caïnh hoïc thuyeát veà luaân lyù, ñaïo ñöùc, chính trò -xaõ hoäi cuûa noù maø coøn ñöôïc chuù yù ôû goùc ñoä quan nieäm thaåm myõ Nho giaùo ñöôïc theå hieän ra trong nhöõng loaïi hình taùc giaû vôùi nhöõng ñaëc ñieåm khaùc nhau veà ñôøi soáng vaø taâm lyù. Höôùng nghieân cöùu naøy ñöôïc oâng theå hieän qua caùc baøi vieát nhö : “Nguyeãn Traõi vaø Nho giaùo”, “Vaán ñeà xuaát xöû cuûa nhaø Nho vaø söï phaùt trieån trong thô Tam nguyeân Yeân Ñoã” v. - Leâ Trí Vieãn trong taùc phaåm Ñaëc tröng vaên hoïc Trung Ñaïi ñaõ khaùi quaùt vaên hoïc Trung Ñaïi qua ba ñaëc tröng : Cao nhaõ, voâ ngaõ - höõu ngaõ, quy phaïm vaø baát quy phaïm döïa treân nhöõng nghieân cöùu veà caûm thöùc cuûa con ngöôøi trung ñaïi vaø ñaëc ñieåm thaåm myõ cuûa con ngöôøi Vieät Nam. Ñaây laø moät höôùng môùi trong nghieân cöùu vaên hoïc : Khoâng döïa vaøo tieâu chí noäi dung ñeå xaùc ñònh ñaëc tröng vaên hoïc maø döïa vaøo caùc tieâu chí thaåm myõ ñeå xaùc ñònh caùc ñaëc tröng ñoù.
- Höôùng nghieân cöùu vaên hoïc trung ñaïi Vieät Nam theo loaïi hình taùc giaû treân ñöôïc Traàn Ngoïc Vöông, Leâ Giang tieáp noái thöïc hieän. Leâ Giang trong luaän aùn YÙ thöùc vaên hoïc coå trung ñaïi Vieät Nam ñaõ phaân chia nhaø Nho thaønh caùc loaïi hình : nhaø Nho aån só (Ngoâ Theá Laân), nhaø Nho - chính trò gia (Ngoâ Thì Nhaäm), nhaø Nho - hoïc giaû (Leâ Quùi Ñoân), nhaø Nho taøi töû - ngheä só (Nguyeãn Du), nhaø Nho taøi töû - haøo kieät (Nguyeãn Coâng Tröù), nhaø Nho taøi töû - du hieäp (Cao Baù Quaùt). Luaän aùn treân ñaõ trình baøy söï vaän ñoäng vaø phaùt trieån cuûa yù thöùc vaên hoïc coå trung ñaïi Vieät Nam thoâng qua hoaït ñoäng saùng taùc vaên hoïc cuûa caùc loaïi hình taùc giaû ñoù. 3/ Phaïm vi nghieân cöùu cuûa luaän vaên.
Ñeà taøi “Quan nieäm trieát hoïc veà con ngöôøi trong taùc phaåm Chu Dòch, Khoång hoïc ñaêng vaø hình töôïng nhaø Nho trong vaên hoïc trung ñaïi Vieät Nam” laø naèm trong höôùng nghieân cöùu veà moái lieân heä giöõa hoïc thuyeát Nho giaùo vôùi neàn vaên hoïc trung ñaïi Vieät Nam. Luaän vaên tieáp tuïc vaø keá thöøa caùc thaønh töïu nghieân cöùu cuûa caùc taùc giaû ñi tröôùc. Tuy nhieân, chuùng toâi nhaän xeùt raèng caùc taùc giaû treân trong caùc taùc phaåm cuûa mình ñaõ trình baøy heát söùc toùm taét hoïc thuyeát cuûa Nho giaùo maø chuù troïng nhieàu hôn ñeán caùc vaán ñeà -4- lòch söû, xaõ hoäi.Vì theá, trong luaän vaên chuùng toâi chuù troïng trình baøy veà hoïc thuyeát cuûa Nho giaùo ñeå töø ñoù tìm hieåu veà vaán ñeà : Neàn taûng trieát lyù cho hoaït ñoäng saùng taïo ngheä thuaät cuûa nhaø Nho hay trieát lyù ngheä thuaät cuûa Nho giaùo laø gì? Vaø baèng con ñöôøng naøo trieát lyù ñoù ñöôïc theå hieän trong vaên hoïc ?