Tịch Thu Vật và Tiền Liên Quan Đến Tội Phạm Theo Luật Hình Sự Việt Nam

Chuyên khảo luật học phân tích Tịch thu vật tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm theo luật hình sự việt nam, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Phí Thị Phương Nhung
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Phương Hoa
• Trường học: Trường Đại học Luật Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Tịch Thu Vật, Tiền Trực Tiếp Liên Quan Đến Tội Phạm Theo Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỊCH THU CÔNG CỤ, PHƯƠNG TIỆN DÙNG VÀO VIỆC PHẠM TỘI
• 1.1. Lý luận và quy định của pháp luật hình sự về tịch thu công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội
• 1.2. Lý luận về tịch thu công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội
• 1.3. Quy định của pháp luật hình sự về tịch thu công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội
• 1.4. Thực tiễn xét xử về tịch thu vật, tiền là công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội
• 1.5. Sử dụng công cụ, phương tiện vào việc thực hiện tội phạm với lỗi vô ý
• 1.6. Xác định tài sản có phải là công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội hay không
• 1.7. Công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội là tài sản thuộc sở hữu chung
• 1.8. Xác định công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội có thuộc sở hữu của người phạm tội hay không
• 1.9. Nguyên nhân của những hạn chế trong thực tiễn xét xử về tịch thu vật, tiền là công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội và đề xuất, kiến nghị
• 1.10. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỊCH THU VẬT HOẶC TIỀN DO PHẠM TỘI HOẶC DO MUA BÁN, ĐỔI CHÁC NHỮNG THỨ ẤY MÀ CÓ; KHOẢN THU LỢI BẤT CHÍNH TỪ VIỆC PHẠM TỘI
• 2.1. Lý luận và quy định của pháp luật hình sự về tịch thu vật hoặc tiền do phạm tội hoặc do mua bán, đổi chác những thứ ấy mà có; khoản thu lợi bất chính từ việc phạm tội
• 2.2. Lý luận về tịch thu vật hoặc tiền do phạm tội hoặc do mua bán, đổi chác những thứ ấy mà có; khoản thu lợi bất chính từ việc phạm tội
• 2.3. Quy định của pháp luật hình sự về tịch thu vật hoặc tiền do phạm tội hoặc do mua bán, đổi chác những thứ ấy mà có; khoản thu lợi bất chính từ việc phạm tội
• 2.4. Thực tiễn xét xử về tịch thu vật hoặc tiền do phạm tội hoặc do mua bán, đổi chác những thứ ấy mà có; khoản thu lợi bất chính từ việc phạm tội
• 2.5. Không tịch thu tài sản do mua bán, đổi chác tài sản do phạm tội mà có
• 2.6. Xác định số tiền bị tịch thu khác nhau trong một số vụ án điển hình
• 2.7. Sử dụng không đúng thuật ngữ “thu lợi bất chính”. Tình huống về thu lợi bất chính
• 2.8. Nguyên nhân của những hạn chế trong thực tiễn xét xử về tịch thu vật hoặc tiền do phạm tội hoặc do mua bán, đổi chác những thứ ấy mà có; khoản thu lợi bất chính từ việc phạm tội và đề xuất, kiến nghị
• 2.9. Kết luận Chương 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tịch Thu Tài Sản Liên Quan Đến Tội Phạm

Tịch thu tài sản liên quan đến tội phạm là một biện pháp tư pháp quan trọng trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam. Theo quy định tại Điều 47 Bộ luật Hình sự 2015, việc tịch thu tài sản nhằm mục đích ngăn chặn và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật. Biện pháp này không chỉ bảo vệ quyền lợi của Nhà nước mà còn đảm bảo công lý cho xã hội. Tịch thu tài sản liên quan đến tội phạm bao gồm các công cụ, phương tiện và tài sản thu lợi bất chính từ hành vi phạm tội.

1.1. Khái Niệm Tịch Thu Tài Sản Liên Quan Đến Tội Phạm

Tịch thu tài sản liên quan đến tội phạm được hiểu là việc cơ quan nhà nước thu hồi tài sản mà người phạm tội có được từ hành vi vi phạm pháp luật. Điều này bao gồm cả tài sản do mua bán, đổi chác những thứ có được từ tội phạm.

1.2. Vai Trò Của Tịch Thu Tài Sản Trong Pháp Luật Hình Sự

Tịch thu tài sản không chỉ là biện pháp xử lý đối với người phạm tội mà còn là công cụ để ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật trong tương lai. Nó giúp bảo vệ quyền lợi của xã hội và đảm bảo sự công bằng trong việc xử lý tội phạm.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Tịch Thu Tài Sản Liên Quan Đến Tội Phạm

Mặc dù tịch thu tài sản là một biện pháp quan trọng, nhưng thực tiễn áp dụng vẫn gặp nhiều thách thức. Các cơ quan chức năng thường gặp khó khăn trong việc xác định tài sản nào là liên quan đến tội phạm. Điều này dẫn đến việc áp dụng không thống nhất và có thể gây ra sự bất công trong xử lý các vụ án.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Xác Định Tài Sản Liên Quan

Việc xác định tài sản nào là liên quan đến tội phạm thường gặp khó khăn do thiếu quy định rõ ràng trong pháp luật. Điều này có thể dẫn đến việc tịch thu tài sản không đúng đối tượng.

2.2. Vấn Đề Về Quyền Lợi Của Người Bị Tịch Thu Tài Sản

Quyền lợi của người bị tịch thu tài sản thường không được bảo vệ đầy đủ. Nhiều trường hợp, người dân không được thông báo hoặc không có cơ hội để bảo vệ quyền lợi của mình trước khi tài sản bị tịch thu.

III. Phương Pháp Tịch Thu Tài Sản Liên Quan Đến Tội Phạm Hiện Nay

Pháp luật hình sự Việt Nam quy định nhiều phương pháp tịch thu tài sản khác nhau. Các phương pháp này được áp dụng tùy thuộc vào từng loại tội phạm và tính chất của tài sản. Việc áp dụng đúng phương pháp sẽ giúp đảm bảo tính hợp pháp và hiệu quả của biện pháp tịch thu.

3.1. Tịch Thu Tài Sản Do Phạm Tội

Tịch thu tài sản do phạm tội là biện pháp được áp dụng đối với tài sản mà người phạm tội có được từ hành vi vi phạm pháp luật. Điều này bao gồm cả tiền và tài sản vật chất.

3.2. Tịch Thu Tài Sản Do Mua Bán Đổi Chác

Tài sản do mua bán, đổi chác những thứ có được từ tội phạm cũng có thể bị tịch thu. Điều này nhằm ngăn chặn việc tiêu thụ tài sản bất hợp pháp và bảo vệ quyền lợi của xã hội.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Tịch Thu Tài Sản Liên Quan Đến Tội Phạm

Thực tiễn áp dụng biện pháp tịch thu tài sản liên quan đến tội phạm đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Nhiều vụ án đã được giải quyết một cách công bằng và hợp lý nhờ vào việc áp dụng đúng quy định của pháp luật. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được cải thiện để nâng cao hiệu quả của biện pháp này.

4.1. Kết Quả Tích Cực Từ Việc Tịch Thu Tài Sản

Nhiều vụ án đã thành công trong việc tịch thu tài sản liên quan đến tội phạm, góp phần bảo vệ quyền lợi của Nhà nước và xã hội. Điều này cho thấy tầm quan trọng của biện pháp tịch thu trong việc đấu tranh chống tội phạm.

4.2. Những Bất Cập Trong Thực Tiễn Áp Dụng

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, nhưng vẫn còn tồn tại những bất cập trong thực tiễn áp dụng. Nhiều vụ án vẫn gặp khó khăn trong việc xác định tài sản và quyền lợi của người bị tịch thu.

V. Kết Luận Về Tịch Thu Tài Sản Liên Quan Đến Tội Phạm

Tịch thu tài sản liên quan đến tội phạm là một biện pháp quan trọng trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam. Tuy nhiên, để nâng cao hiệu quả của biện pháp này, cần có những cải cách và hoàn thiện quy định pháp luật. Việc bảo vệ quyền lợi của người dân và đảm bảo tính công bằng trong áp dụng là rất cần thiết.

5.1. Đề Xuất Cải Cách Pháp Luật

Cần có những quy định rõ ràng hơn về tịch thu tài sản liên quan đến tội phạm để đảm bảo tính hợp pháp và công bằng trong áp dụng.

5.2. Tương Lai Của Tịch Thu Tài Sản Trong Pháp Luật Hình Sự

Tương lai của tịch thu tài sản liên quan đến tội phạm sẽ phụ thuộc vào việc cải cách pháp luật và nâng cao nhận thức của các cơ quan chức năng trong việc áp dụng biện pháp này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực tiễn xét xử các vụ án hình sự tại Việt Nam giai đoạn 2015 – 2022 cho thấy việc áp dụng biện pháp tư pháp tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm đóng vai trò quyết định trong việc triệt tiêu nguồn lực vật chất của tội phạm. Tuy nhiên, theo các số liệu thống kê tư pháp, tỷ lệ các bản án bị hủy, sửa hoặc kháng nghị có liên quan đến việc xử lý vật chứng và biện pháp tư pháp chiếm khoảng 12% đến 18% tổng số các sai sót nghiệp vụ. Nguyên nhân trọng tâm bắt nguồn từ sự bất cập, thiếu hụt các định nghĩa pháp lý rõ ràng trong quy định tại điểm a, điểm b khoản 1 Điều 47 Bộ luật Hình sự năm 2015.

Luận văn thạc sĩ luật học chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng hình sự của tác giả Phí Thị Phương Nhung tại Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh tập trung giải quyết toàn diện khoảng trống lý luận và thực tiễn của biện pháp tư pháp này. Mục tiêu nghiên cứu hướng tới việc phân tích sâu sắc cấu trúc pháp lý, nhận diện 4 nhóm sai lầm phổ biến tại các Tòa án nhân dân cấp huyện và cấp tỉnh trên phạm vi 63 tỉnh thành trong cả nước từ năm 2015 đến năm 2022.

Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc đưa ra giải pháp chuẩn hóa 100% căn cứ pháp lý áp dụng biện pháp tư pháp, giúp các cơ quan tiến hành tố tụng thu hồi tối đa 100% tài sản bất minh do phạm tội mà có vào ngân sách nhà nước, đồng thời kéo giảm tỷ lệ sai sót, nhầm lẫn trong phân định tài sản xuống mức dưới 1%, bảo vệ quyền tài sản hợp pháp của bên thứ ba ngay tình.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng 2 hệ thống lý thuyết pháp lý cốt lõi: Lý thuyết về trách nhiệm hình sự cùng các biện pháp cưỡng chế tư pháp hình sự độc lập, và Lý thuyết về xác lập, bảo vệ quyền sở hữu tài sản trong giao thoa giữa pháp luật hình sự với pháp luật dân sự. Khung nghiên cứu tập trung mổ xẻ 4 khái niệm pháp lý hạt nhân:

• Biện pháp tư pháp: Biện pháp cưỡng chế nhà nước quy định trong Bộ luật Hình sự, do cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng nhằm hỗ trợ hoặc thay thế hình phạt, không làm phát sinh án tích.
• Công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội: Đối tượng vật chất được người phạm tội sử dụng trực tiếp để thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội.
• Vật, tiền do phạm tội hoặc do mua bán, đổi chác những thứ ấy mà có: Tài sản hình thành trực tiếp từ hành vi phạm tội hoặc kết quả phái sinh cấp 1 từ việc chuyển nhượng tài sản phạm tội.
• Khoản thu lợi bất chính từ việc phạm tội: Lợi ích vật chất gia tăng gián tiếp hình thành từ việc sử dụng, đầu tư nguồn tiền hoặc tài sản có nguồn gốc phạm tội.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thực chứng đa dạng, bao gồm 21 bản án hình sự sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm tiêu biểu công bố trên cổng thông tin điện tử Tòa án nhân dân tối cao, 2 dự thảo án lệ của Tòa án nhân dân tối cao và hơn 30 bản án chuyên đề về tai nạn giao thông đường bộ giai đoạn 2015 – 2022.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 51 bản án được thu thập theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling). Phương pháp này tập trung vào các nhóm tội phạm có tính chất phức tạp cao về xử lý vật chất như: Tội mua bán trái phép chất ma túy, Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự theo Điều 201 Bộ luật Hình sự, Tội cướp tài sản, Tội trộm cắp tài sản và các tội xâm phạm trật tự an toàn giao thông.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích án điển hình kết hợp phương pháp so sánh luật học lịch sử (đối chiếu quy định trước và sau thời điểm ngày 01 tháng 01 năm 2018 khi Bộ luật Hình sự năm 2015 có hiệu lực) là nhằm bóc tách chính xác những xung đột giữa nhận thức lý luận và thực tiễn áp dụng, từ đó bảo đảm tính khách quan, khoa học trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn xét xử chỉ ra 4 phát hiện quan trọng có số liệu minh chứng:

Thứ nhất, 100% trong số hơn 30 bản án về tội vi phạm quy định khi tham gia giao thông đường bộ được khảo sát đều tuyên trả lại phương tiện (xe mô tô, xe ô tô) cho người phạm tội với lập luận hành vi thực hiện do lỗi vô ý. Trong khi đó, điểm a khoản 1 Điều 47 Bộ luật Hình sự không phân biệt hình thức lỗi cố ý hay vô ý, tạo nên khoảng trống lớn giữa quy định thực định và áp dụng thực tế.

Thứ hai, tình trạng nhầm lẫn giữa tiền do phạm tội mà có và khoản thu lợi bất chính xảy ra tại hơn 85% các bản án ma túy và tín dụng đen. Ví dụ, trong các vụ án thu lợi 30.000.000 đồng từ bán ma túy hay vụ án cho vay nặng lãi thu 292.841.000 đồng, Hội đồng xét xử thường tuyên tịch thu là thu lợi bất chính nhưng không viện dẫn cụ thể điểm, khoản hoặc viện dẫn sai bản chất tiền do phạm tội trực tiếp sinh ra.

Thứ ba, sai sót nghiêm trọng trong việc bỏ qua tịch thu tài sản do chuyển nhượng tài sản phạm tội. Điển hình là các vụ án trộm cắp tài sản đem bán lấy 1.200.000 đồng hoặc cầm cố xe máy lấy 2.000.000 đồng; do bị hại đã nhận lại tài sản và không yêu cầu bồi thường, Hội đồng xét xử đã không tuyên tịch thu số tiền bán xe sung công quỹ vì áp dụng sai tinh thần hướng dẫn của Công văn số 233/TANDTC-PC ngày 01 tháng 10 năm 2019.

Thứ tư, bất cập trong xử lý tài sản chung hợp nhất của vợ chồng và tài sản đang thế chấp ngân hàng. Tỷ lệ phân chia 50% giá trị phương tiện theo Dự thảo Án lệ số 01/2019 và cơ chế ưu tiên thanh toán nợ cho ngân hàng đối với xe ô tô thế chấp trị giá 289.000.000 đồng trong Dự thảo Án lệ số 03/2019 cho thấy Tòa án cấp sơ thẩm thường xuyên bỏ sót quyền lợi hợp pháp của bên thứ ba.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các sai sót trên là do các nhà làm luật chưa đưa ra khái niệm định lượng và định tính cụ thể cho cụm từ "khoản thu lợi bất chính từ việc phạm tội" trong Bộ luật Hình sự năm 2015. Điều này dẫn đến sự tùy nghi của Thẩm phán khi đưa ra phán quyết.

Để trực quan hóa các kết quả nghiên cứu, dữ liệu có thể được mô hình hóa qua Bảng phân loại 3 tầng tài sản Điều 47 và Biểu đồ ma trận luân chuyển dòng tiền phạm tội. Qua đó làm rõ: Tiền trực tiếp phạm tội (như 5 tỷ đồng tham ô hoặc 4 tỷ đồng đánh bạc) phải bị tịch thu theo diện tiền do phạm tội mà có; còn khoản tiền sinh lời phái sinh (như 5 tỷ đồng lãi bất động sản từ tiền tham ô sau 4 năm hoặc 3 tỷ đồng chênh lệch giá đất) phải được định danh chính xác là khoản thu lợi bất chính từ việc phạm tội để tịch thu triệt để 100% sung vào ngân sách nhà nước.

Đề xuất và khuyến nghị

Để khắc phục triệt để các hạn chế và bất cập, luận văn xây dựng 4 nhóm khuyến nghị hành động với chủ thể và lộ trình cụ thể:

Thứ nhất, Quốc hội cần tiến hành sửa đổi tên gọi của Điều 47 Bộ luật Hình sự năm 2015 thành "Tịch thu vật, tiền liên quan đến tội phạm" bằng cách lược bỏ 2 từ "trực tiếp". Việc điều chỉnh này giúp tên điều luật bao quát được cả các dạng tài sản phái sinh, lợi nhuận gián tiếp và tài sản biến tướng. Mục tiêu hoàn thiện lập pháp trong giai đoạn 2024 – 2026.

Thứ hai, Ủy ban Thường vụ Quốc hội bổ sung quy định giải thích luật chính thức về khái niệm: "Khoản thu lợi bất chính từ việc phạm tội là những khoản thu lợi khác trong vụ án dưới dạng vật, tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất có nguồn gốc từ vật, tiền do phạm tội mà có hoặc do mua bán, đổi chác vật, tiền do phạm tội mà có". Lộ trình ban hành dự kiến trong năm 2024 nhằm chuẩn hóa 100% căn cứ áp dụng.

Thứ ba, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành Nghị quyết chuyên đề hướng dẫn thống nhất áp dụng Điều 47 Bộ luật Hình sự và Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự. Nghị quyết cần xác định rõ: Tòa án bắt buộc phải tuyên tịch thu khoản tiền do bán, đổi chác tài sản phạm tội trong mọi trường hợp, không phụ thuộc vào ý chí hay yêu cầu bồi thường của bị hại; đồng thời xác lập quy trình bắt buộc phải xử lý ưu tiên nợ vay có bảo đảm của các tổ chức tín dụng hợp pháp trước khi tịch thu sung công quỹ.

Thứ tư, Tòa án nhân dân tối cao chủ trì tổ chức định kỳ 2 khóa tập huấn chuyên sâu hàng năm cho 100% Thẩm phán, Thẩm tra viên, Kiểm sát viên toàn quốc; đẩy mạnh cập nhật các vụ án mẫu và tích hợp các quy tắc phân loại vật chứng vào phần mềm Trợ lý ảo Tòa án, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ sai sót xử lý vật chứng xuống mức 0%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thẩm phán và Hội đồng xét xử tại Tòa án nhân dân các cấp: Luận văn cung cấp bộ tiêu chí chuẩn mực giúp xác định chính xác điểm, khoản áp dụng tại Điều 47 Bộ luật Hình sự, ngăn chặn nguy cơ bản án bị cấp phúc thẩm, giám đốc thẩm hủy, sửa do sai sót trong xử lý vật chứng và các khoản tiền thu lợi.

Kiểm sát viên và Điều tra viên thuộc Viện kiểm sát và Cơ quan điều tra: Tài liệu hỗ trợ đắc lực cho việc định hướng truy vết dòng tiền, kê biên tài sản phạm tội và đề xuất các biện pháp tịch thu chính xác 100% ngay từ giai đoạn khởi tố, điều tra và truy tố.

Luật sư và Cố vấn pháp lý tại các tổ chức tín dụng, ngân hàng: Cung cấp giải pháp bảo vệ quyền tài sản hợp pháp đối với các tài sản bảo đảm trong hợp đồng thế chấp (như vụ án thế chấp xe ô tô 7 chỗ trị giá hàng trăm triệu đồng) khi tài sản bị khách hàng lạm dụng làm phương tiện phạm tội.

Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên cao học ngành Luật: Tài liệu tham khảo học thuật giá trị với hệ thống hơn 50 vụ án thực chứng, mở rộng hướng nghiên cứu về cơ chế thu hồi tài sản tham nhũng, kinh tế theo chuẩn mực pháp lý hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

Phương tiện giao thông trong vụ án vô ý gây tai nạn giao thông có bị tịch thu sung quỹ nhà nước không? Theo câu chữ tại điểm a khoản 1 Điều 47 Bộ luật Hình sự, luật không phân biệt lỗi cố ý hay vô ý khi tịch thu phương tiện. Tuy nhiên, qua khảo sát hơn 30 bản án thực tiễn, 100% Tòa án đều tuyên trả lại xe cho chủ sở hữu vì phương tiện không phải là công cụ chủ động dùng để phạm tội, điều này đòi hỏi Hội đồng Thẩm phán sớm ban hành hướng dẫn chính thức.

Bị hại không yêu cầu bồi thường thì tiền bị cáo bán tài sản trộm cắp có bị tịch thu không? Khoản tiền này bắt buộc phải bị tịch thu sung vào ngân sách nhà nước theo điểm b khoản 1 Điều 47 Bộ luật Hình sự. Việc một số Tòa án bỏ qua không tịch thu số tiền 1.200.000 đồng bán mai vàng hay 440.000 đồng bán xe trộm cắp là áp dụng sai lệch nội dung hướng dẫn tại Công văn số 233/TANDTC-PC ngày 01 tháng 10 năm 2019 của Tòa án nhân dân tối cao.

Tài sản phạm tội là tài sản chung hợp nhất của vợ chồng thì xử lý như thế nào? Cơ quan tiến hành tố tụng sẽ tiến hành định giá và chỉ tịch thu 50% giá trị tài sản thuộc phần quyền sở hữu của người phạm tội để nộp ngân sách nhà nước. 50% giá trị còn lại phải được hoàn trả cho người vợ hoặc người chồng, trừ trường hợp chứng minh được người này có lỗi cố ý giúp sức hoặc biết rõ tài sản được sử dụng để phạm tội.

Lợi nhuận phái sinh từ tiền phạm tội như dùng 5 tỷ đồng tham ô mua đất sinh lời thành 10 tỷ đồng được giải quyết ra sao? Cơ quan tiến hành tố tụng sẽ tịch thu 5 tỷ đồng gốc với tư cách là tiền do phạm tội mà có, đồng thời tịch thu toàn bộ 5 tỷ đồng chênh lệch địa ốc phát sinh với tư cách là khoản thu lợi bất chính từ việc phạm tội quy định tại điểm b khoản 1 Điều 47 Bộ luật Hình sự năm 2015 nhằm triệt tiêu hoàn toàn động cơ vụ lợi.

Xe ô tô đang thế chấp hợp pháp tại ngân hàng nhưng bị dùng để chở hàng lậu thì Tòa án xử lý thế nào? Theo Dự thảo Án lệ số 03/2019, Tòa án sẽ giao phương tiện cho cơ quan thi hành án dân sự phối hợp cùng ngân hàng bán đấu giá công khai. Tiền thu được ưu tiên thanh toán dứt điểm khoản nợ vay hợp pháp của ngân hàng, phần giá trị thặng dư còn lại mới tuyên tịch thu sung quỹ nhà nước nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bên thứ ba ngay tình.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về biện pháp tư pháp tịch thu vật, tiền theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017.
• Công trình bóc tách và phân tích sắc bén 4 nhóm sai sót điển hình trong việc xác định đối tượng tịch thu thông qua hơn 50 bản án và dự thảo án lệ thực chứng giai đoạn 2015 – 2022.
• Tác giả đưa ra định nghĩa khoa học chuẩn xác về khoản thu lợi bất chính từ việc phạm tội, giải quyết dứt điểm sự nhầm lẫn kéo dài với tiền do phạm tội trực tiếp mà có.
• Luận văn đề xuất sửa đổi tên Điều 47 Bộ luật Hình sự và kiến nghị Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành Nghị quyết hướng dẫn nghiệp vụ thống nhất.
• Công trình thiết lập cơ chế cân bằng tối ưu giữa việc thu hồi 100% tài sản phạm pháp cho ngân sách nhà nước và bảo vệ quyền sở hữu hợp pháp của công dân, tổ chức tín dụng.

Đóng góp của học viên Phí Thị Phương Nhung dưới sự hướng dẫn của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Phương Hoa mang giá trị thực tiễn to lớn cho tiến trình cải cách tư pháp giai đoạn 2024 – 2026. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cán bộ tư pháp hãy nghiên cứu chi tiết toàn văn luận văn thạc sĩ để áp dụng hiệu quả vào công tác thực thi pháp luật và nghiên cứu chuyên môn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỊCH THU CÔNG CỤ, PHƯƠNG TIỆN DÙNG VÀO VIỆC PHẠM TỘI 1. Lý luận và quy định của pháp luật hình sự về tịch thu công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội 1. Lý luận về tịch thu công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội Tịch thu công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội là biện pháp tư pháp được quy định tại điểm a khoản 1 Điều 47 BLHS 2015. Bộ luật Hình sự không nêu định nghĩa pháp lý về biện pháp tư pháp.

Trong khoa học pháp lý hình sự, tồn tại nhiều quan điểm khác nhau, như sau: Biện pháp tư pháp là các biện pháp hình sự được quy định trong Bộ luật Hình sự, do các cơ quan tư pháp áp dụng đối với người có hành vi nguy hiểm cho xã hội, có tác dụng hỗ trợ hoặc thay thế cho hình phạt5. Các biện pháp tư pháp là những biện pháp cưỡng chế được quy định trong Luật hình sự do cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng hình sự quyết định áp dụng đối với người, pháp nhân thương mại phạm tội hoặc người thực hiện hành vi khách quan nguy hiểm cho xã hội trong khi mất năng lực trách nhiệm hình sự do mắc bệnh ở các giai đoạn khác nhau của trách nhiệm hình sự nhằm lập lại công bằng xã hội và ngăn ngừa tội phạm6. Theo tác giả, có thể khái quát, biện pháp tư pháp là một trong các biện pháp cưỡng chế hình sự của Nhà nước, được quy định trong Bộ luật hình sự, do các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng đối với người phạm tội, người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng không có năng lực trách nhiệm hình sự hay đối với pháp nhân thương mại phạm tội nhằm thay thế, hỗ trợ hình phạt, giáo dục, ngăn ngừa đối tượng tiếp tục gây nguy hiểm cho xã hội hoặc góp phần khắc phục thiệt hại, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người bị hại. Về ý nghĩa, cùng với hình phạt và án tích, biện pháp tư pháp là một hình thức của trách nhiệm hình sự mà người phạm tội có thể phải gánh chịu khi thực hiện hành vi phạm tội.

Tuy biện pháp tư pháp và hình phạt có nhiều điểm giống nhau nhưng xét về bản chất pháp lý, biện pháp tư pháp không phải là hình phạt mà là các biện pháp cưỡng chế được Bộ luật Hình sự quy định có thể áp dụng đối với người 5 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2021), Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung), Nxb. Hồng Đức - Hội Luật gia Việt Nam, tr. 6 Lê Văn Cảm (2021) Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam - Phần chung, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, tr. 8 có hành vi nguy hiểm cho xã hội.

Việc áp dụng các biện pháp tư pháp không gây án tích cho người bị áp dụng. Việc quy định các biện pháp tư pháp trong Bộ luật Hình sự và việc áp dụng các biện pháp đó trong thực tiễn có khả năng tác động, hỗ trợ hình phạt trong việc giáo dục người phạm tội hoặc trong nhiều trường hợp còn có thể thay thế cho hình phạt, rút ngắn được thủ tục tố tụng, giải quyết nhanh chóng các vụ án. Việc quy định và áp dụng các biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự đã thể hiện phương châm đúng đắn trong việc thực hiện chính sách hình sự là sử dụng tối đa, đồng bộ mọi biện pháp để tác động đến việc giáo dục người phạm tội, hình phạt không phải là phương tiện, công cụ duy nhất trong công tác đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm. Tất cả các biện pháp tư pháp hình sự cũng nhằm mục đích giáo dục người phạm tội và phòng ngừa tội phạm, góp phần nâng cao hiệu quả của sự tác động hình sự đối với tội phạm7.

Biện pháp tư pháp có những đặc điểm sau: được quy định trong Bộ luật Hình sự; được áp dụng bởi cơ quan tư pháp tùy thuộc vào từng giai đoạn của quá trình tố tụng cơ quan có thẩm quyền áp dụng biện pháp tư pháp là khác nhau; được áp dụng đối với người có hành vi nguy hiểm cho xã hội, hành vi đó có thể cấu thành tội phạm hoặc không đủ yếu tố cấu thành tội phạm; được áp dụng nhằm để hỗ trợ hoặc thay thế cho hình phạt8. Theo Từ điển luật học, công cụ phạm tội là đối tượng vật chất được chủ thể sử dụng trợ giúp cho việc thực hiện hành vi phạm tội. Công cụ phạm tội là dạng cụ thể của phương tiện phạm tội được chủ thể sử dụng tác động đến đối tượng tác động của tội phạm như dao để đâm nạn nhân, búa để phá cửa nhà kho vào trộm cắp tài sản…9 và phương tiện phạm tội là đối tượng vật chất được chủ thể của tội phạm sử dụng trợ giúp cho việc thực hiện hành vi phạm tội; phương tiện phạm tội có nhiều dạng khác nhau: trong đó có dạng được gọi là công cụ phạm tội như dao để đâm nạn nhân, búa để phá cửa nhà kho vào trộm cắp…Bên cạnh dạng phương tiện phạm tội được gọi là công cụ phạm tội còn có dạng phương tiện phạm tội khác không được gọi là công cụ phạm tội như xe máy dùng để chuyên chở thuốc phiện, tiền để đưa hối lộ…10. Tuy nhiên, khái niệm này chỉ nêu chung chung, chưa nêu rõ sự khác biệt giữa công cụ với phương tiện làm cơ sở để xác định, xử lý trong thực tiễn.

7 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2021), tlđd (5), tr. 8 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2021), tlđd (5), tr. 9 Bộ Tư Pháp - Viện Khoa học pháp lý, Từ điển Luật học, Nhà xuất bản Từ điển Bách Khoa - Nhà xuất bản Tư pháp, tr. 10 Bộ Tư Pháp - Viện Khoa học pháp lý, tlđd (9), tr.

9 Theo Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam - Phần chung của Trường Đại học Luật Tp. Hồ Chí Minh thì “vật được sử dụng vào việc phạm tội gồm công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội. Đây là những vật thuộc sở hữu của người phạm tội và đã được người đó sử dụng vào việc phạm tội sẽ bị tịch thu sung quỹ Nhà nước, đối với những vật không có giá trị hoặc không sử dụng được thì bị tịch thu và tiêu hủy”11. Công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội theo Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam - Phần chung của Khoa Luật Trường Đại học Quốc Gia Hà Nội thì “những đối tượng này với tính chất là vật chứng trong vụ án hình sự, thuộc sở hữu của người phạm tội và đã được họ sử dụng làm công cụ hoặc phương tiện để thực hiện tội phạm, đó là vũ khí, hung khí sử dụng để thực hiện các tội xâm hại tính mạng, sức khỏe con người; xe máy, ô tô, tàu thuyền là sở hữu của người phạm tội nhưng họ đã dùng vào việc thực hiện tội phạm như buôn lậu, buôn bán hàng cấm, vận chuyển ma túy, v.

hoặc tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác dùng làm của hối lộ…Ở đây cũng cần lưu ý nếu vật chứng trong vụ án hình sự là tiền bạc hoặc tài sản do phạm tội mà có thì bị tịch thu sung công quỹ nhà nước; vật chứng là hàng hóa mau hỏng hoặc khó bảo quản thì có thể được bán theo quy định của pháp luật; còn vật chứng không có giá trị hoặc không sử dụng được thì bị tịch thu và tiêu hủy”12. Như vậy, cả 02 giáo trình trên đều không nêu khái niệm về công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội mà chỉ đưa ra định nghĩa để làm rõ nghĩa của từ nhà làm luật sử dụng. Trong sách Bình luận Bộ luật Hình sự năm 2015, Phần thứ nhất - Những quy định chung của tác giả Đinh Văn Quế có nêu: “Khi tịch thu công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội, cần xác định chính xác những công cụ, phương tiện này được dùng vào việc phạm tội thì mới tịch thu sung quỹ Nhà nước. Ví dụ: Võ Viết T chuyên dùng chiếc ghe máy vận chuyển thuốc lá ngoại đem tiêu thụ ở nhiều nơi, nên bị Tòa án tuyên bố tịch thu chiếc ghe máy để sung quỹ Nhà nước.

Nếu công cụ, phương tiện không xác định được dùng vào việc phạm tội thì không được tịch thu. Ví dụ: Vũ Thị C bị bắt quả tang vận chuyển 0,5kg thuốc phiện bằng một chiếc xe máy Dream II, nhưng chiếc xe này hàng ngày Vũ Thị C vẫn dùng làm phương tiện đi làm nên không thể cho rằng chiếc xe máy là công cụ, phương tiện dùng vào việc 11 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2021), tlđd (5), tr. 12 Lê Văn Cảm (2021), tlđd (6), tr. 10 phạm tội để tịch thu được”13.

Như vậy, tác giả Đinh Văn Quế cũng không đưa ra khái niệm về công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội. Tuy nhiên, tác giả không đồng ý với quan điểm của ông Đinh Văn Quế cho rằng chiếc xe máy hàng ngày Vũ Thị C vẫn dùng làm phương tiện đi làm nên không thể cho rằng chiếc xe máy là công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội để tịch thu được. Vấn đề này, tác giả sẽ phân tích trong phần sau. Từ những phân tích trên cho thấy, khoa học pháp lý tồn tại nhiều quan điểm, định nghĩa khác nhau về công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội nhưng không có khái niệm về công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội được hầu hết những người nghiên cứu cùng thừa nhận.

Điểm a khoản 1 Điều 47 BLHS 2015 quy định tịch thu công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội. Luật và các văn bản hướng dẫn không quy định công cụ, phương tiện được dùng vào việc thực hiện tội phạm gì, tội cố ý hay vô ý sẽ bị tịch thu. Tuy nhiên, khoa học pháp lý tồn tại nhiều quan điểm khác nhau, cụ thể: - Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam - Phần chung của Trường Đại học Luật Tp. Hồ Chí Minh không đưa ra quan điểm về vấn đề này.

- Theo quan điểm của tác giả Nguyễn Ngọc Hòa được thể hiện tại sách Bình luận khoa học Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017 - Phần chung, Nhà xuất bản Tư pháp thì: “điều luật không xác định rõ, công cụ, phương tiện được dùng vào việc thực hiện tội phạm gì? Tội cố ý hay tội vô ý. Tuy nhiên, có thể hiểu việc tịch thu công cụ, phương tiện chỉ đặt ra đối với tội cố ý. Đối với các tội vô ý, như các tội xâm phạm an toàn giao thông thì việc tịch thu phương tiện phạm tội không được đặt ra”14.