Thương Mại Quốc Tế và Phân Biệt Đối Xử Theo Giới Tính Trong Lực Lượng Lao Động Ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ kinh tế về thương mại quốc tế và phân biệt đối xử giới tính trong lực lượng lao động Việt Nam. Nghiên cứu chuyên sâu, hàm ý chính sách.

• Người hướng dẫn: PGS. Võ Tất Thắng
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế Phát triển
• Đề tài: Thương Mại Quốc Tế Và Phân Biệt Đối Xử Theo Giới Tính Trong Lực Lượng Lao Động Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ Kinh tế
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ ĐÍNH KÈM
• 1. CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH THỰC TIỄN
• 1.1. Đối tượng - phạm vi nghiên cứu
• 1.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn
• 1.4. Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu
• 1.4.1. Một số khái niệm chính được sử dụng trong nghiên cứu
• 1.4.2. Sự tham gia vào lực lượng lao động của phụ nữ
• 1.4.3. Phân biệt đối xử và các thuật ngữ liên quan đến giới
• 1.4.4. Kinh tế học phân biệt đối xử
• 1.4.5. Mô hình phân biệt đối xử dựa trên khu vực
• 1.4.6. Mô hình phân biệt đối xử thống kê
• 1.4.7. Phân biệt đối xử về giới trong lực lượng lao động
• 1.4.8. Sự tham gia vào lực lượng lao động của phụ nữ
• 1.4.9. Lý thuyết và khoảng cách giới, mặc sinh và tăng trưởng của Galor & Weil (1996)
• 1.4.10. Các nhân tố tác động đến sự tham gia vào lực lượng lao động của phụ nữ
• 1.4.11. Mối tương quan giữa thương mại quốc tế và phân biệt đối xử về giới trong lực lượng lao động
• 1.4.12. Các nghiên cứu thực nghiệm
• 1.4.13. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.4.14. Khoảng trống về lý thuyết
• 1.4.15. Khoảng trống về thực nghiệm
• 1.4.16. Khoảng trống về thực tiễn chính sách
• 1.4.17. Khung phân tích
• 2. CHÊNH LỆCH GIỚI TRONG VIỆC LÀM TẠI CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM
• 2.1. Phân biệt đối xử về giới trong việc làm
• 2.2. Phương pháp và dữ liệu nghiên cứu
• 2.3. Xác định các nhân tố ảnh hưởng đến sự tham gia của lao động nữ
• 2.4. Đặc lượng mặc định phân biệt đối xử với lao động nữ bằng phương pháp phân rã
• 2.5. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
• 2.6. Thống kê mô tả
• 2.7. Xác định các nhân tố tác động đến sự tham gia của lao động nữ
• 2.8. Phân tích khác biệt về sự tham gia của lao động nữ
• 2.9. Kết luận và hàm ý chính sách
• 3. THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ VÀ SỰ THAM GIA CỦA LAO ĐỘNG NỮ TẠI CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM
• 3.1. Tổng quan nghiên cứu
• 3.2. Phân biệt đối xử về giới trong lực lượng lao động
• 3.3. Thương mại quốc tế và sự tham gia của lao động nữ
• 3.4. Phương pháp và dữ liệu nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3.6. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
• 3.7. Thống kê mô tả
• 3.8. Kết luận và hàm ý chính sách
• 4. CHÊNH LỆCH GIỚI TRONG LỰC LƯỢNG LAO ĐỘNG HỘ GIA ĐÌNH VIỆT NAM: VAI TRÒ CỦA THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ VÀ MẶC SINH
• 4.1. Tổng quan nghiên cứu
• 4.2. Khoảng cách giới trong sự tham gia vào lực lượng lao động của hộ gia đình
• 4.3. Tác động của thương mại quốc tế
• 4.4. Phương pháp và dữ liệu nghiên cứu
• 4.5. Đo lường chẩn đoán mặc định tham gia vào thương mại quốc tế của hộ gia đình
• 4.6. Phương pháp hồi quy
• 4.7. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
• 4.8. Thống kê mô tả
• 4.9. Tác động của thương mại quốc tế đến khoảng cách giới trong sự tham gia vào lực lượng lao động
• 4.10. Tác động của mặc sinh đến khoảng cách giới trong sự tham gia vào lực lượng lao động
• 4.11. So sánh giữa tác động của thương mại quốc tế và tác động của mặc sinh
• 4.12. Kết quả hồi quy các biến kiểm soát khác
• 4.13. Kết luận và hàm ý chính sách
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Thương Mại Quốc Tế Phân Biệt Giới Tính tại VN

Luận án này tập trung phân tích mối tương quan giữa thương mại quốc tế và sự tham gia của phụ nữ vào lực lượng lao động Việt Nam. Nghiên cứu tiếp cận vấn đề từ cả cấp độ doanh nghiệp và hộ gia đình, xem xét ảnh hưởng của toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại đến bình đẳng giới trong thị trường lao động. Phân biệt đối xử giới tính, được định nghĩa là sự hạn chế hoặc loại trừ dựa trên giới tính, gây ra sự bất bình đẳng giữa nam và nữ trong các lĩnh vực của đời sống xã hội và gia đình. Trong lực lượng lao động, điều này thể hiện qua chênh lệch tiền lương và cơ hội việc làm. Mặc dù đã có những tiến bộ đáng kể trong việc thu hẹp khoảng cách giới trong tuyển dụng và thu nhập, nhưng vẫn còn tồn tại những rào cản đối với phụ nữ, đặc biệt là trong việc thăng tiến và tiếp cận các công việc chất lượng cao. Nghiên cứu này nhằm mục đích làm sáng tỏ những yếu tố thúc đẩy hoặc cản trở sự tham gia của phụ nữ vào lực lượng lao động Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng. Việc hiểu rõ những tác động này là rất quan trọng để xây dựng các chính sách hiệu quả nhằm thúc đẩy bình đẳng giới và khai thác tối đa tiềm năng kinh tế của phụ nữ Việt Nam. Theo ILO, nếu khoảng cách giới được thu hẹp 25% vào năm 2025, lợi ích cho nền kinh tế toàn cầu có thể lên tới 5,8 nghìn tỷ USD.

1.1. Định Nghĩa Phân Biệt Đối Xử Giới Tính Trong Lao Động

Phân biệt đối xử giới tính trong lực lượng lao động được thể hiện qua chênh lệch tiền lương và cơ hội việc làm. Điều này có nghĩa là nam và nữ có năng suất tương đương vẫn có thể nhận được mức lương khác nhau. Nghiên cứu của Chen và cộng sự (2013), và Terborg & Ilgen (1975) đã nhấn mạnh sự tồn tại của vấn đề này trong nhiều quốc gia. Đây là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi sự can thiệp đồng bộ từ chính phủ, doanh nghiệp và cộng đồng.

1.2. Bối Cảnh Hội Nhập Thương Mại Quốc Tế Của Việt Nam

Thương mại quốc tế đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế của Việt Nam, nhưng đồng thời cũng tạo ra những thách thức mới về bình đẳng giới. Toàn cầu hóa có thể ảnh hưởng đến cơ hội việc làm của phụ nữ, cả tích cực lẫn tiêu cực. Vì vậy, cần có những nghiên cứu chuyên sâu để đánh giá tác động của thương mại quốc tế đến lực lượng lao động nữ, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp.

II. Thách Thức Bất Bình Đẳng Giới Tính trong Thị Trường Việt

Mặc dù đã có những tiến bộ trong việc thu hẹp khoảng cách giới, thị trường lao động Việt Nam vẫn còn tồn tại nhiều thách thức liên quan đến bất bình đẳng giới tính. Phụ nữ vẫn phải đối mặt với những rào cản trong việc tiếp cận các công việc chất lượng cao, cơ hội thăng tiến, và mức lương công bằng. Phân công lao động theo giới trong gia đình cũng là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sự tham gia của phụ nữ vào lực lượng lao động. Gánh nặng công việc nhà và chăm sóc gia đình thường đè nặng lên vai phụ nữ, hạn chế thời gian và cơ hội của họ để phát triển sự nghiệp. Bên cạnh đó, rào cản giới tính trong tuyển dụng và đào tạo cũng góp phần làm gia tăng bất bình đẳng giới trong thị trường lao động. Các định kiến về vai trò giới có thể khiến nhà tuyển dụng ưu tiên nam giới cho các vị trí quản lý hoặc các ngành nghề kỹ thuật cao.

2.1. Rào Cản Thăng Tiến Cơ Hội Việc Làm của Phụ Nữ

Phụ nữ thường gặp khó khăn hơn trong việc thăng tiến lên các vị trí quản lý cấp cao do các định kiến giới và thiếu cơ hội đào tạo. Chính sách lao động cần được điều chỉnh để đảm bảo bình đẳng giới trong cơ hội thăng tiến và tiếp cận các vị trí lãnh đạo. Việc tạo ra một môi trường làm việc thân thiện với gia đình, với các chính sách hỗ trợ chăm sóc con cái và thời gian làm việc linh hoạt, cũng có thể giúp phụ nữ cân bằng giữa công việc và gia đình.

2.2. Phân Công Lao Động Theo Giới Trong Gia Đình Việt Nam

Gánh nặng công việc nhà và chăm sóc gia đình thường do phụ nữ đảm nhận, hạn chế sự tham gia của họ vào lực lượng lao động. Cần có sự thay đổi trong nhận thức xã hội về vai trò giới để giảm bớt gánh nặng cho phụ nữ và tạo điều kiện để họ phát triển sự nghiệp. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ nhà nước và xã hội thông qua các dịch vụ chăm sóc trẻ em và người già để giúp phụ nữ cân bằng giữa công việc và gia đình.

III. Nghiên Cứu Chuyên Sâu Phương Pháp Dữ Liệu Phân Tích Chi Tiết

Luận án sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau để phân tích mối quan hệ giữa thương mại quốc tế và phân biệt đối xử giới tính trong lực lượng lao động Việt Nam. Các phương pháp này bao gồm phân tích thống kê mô tả, mô hình hồi quy, phương pháp phân rã Oaxaca-Blinder, và phương pháp Propensity Score Matching (PSM). Dữ liệu sử dụng trong nghiên cứu được thu thập từ các nguồn khác nhau, bao gồm Khảo sát doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam, Điều tra mức sống dân cư Việt Nam (VHLSS), và các báo cáo của các tổ chức quốc tế như ILO và Ngân hàng Thế giới. Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ năm 2002 đến năm 2016, một giai đoạn quan trọng trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam. Các phương pháp nghiên cứu được lựa chọn phù hợp với mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu, cho phép đánh giá một cách toàn diện và khách quan các tác động của thương mại quốc tế đến bình đẳng giới trong thị trường lao động Việt Nam.

3.1. Ứng Dụng Mô Hình Hồi Quy FGLS Phân Rã Oaxaca Blinder

Phương pháp Feasible Generalized Least Squares (FGLS) được sử dụng để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của phụ nữ vào lực lượng lao động trong các doanh nghiệp Việt Nam. Phương pháp phân rã Oaxaca-Blinder được áp dụng để đánh giá mức độ phân biệt đối xử giới tính giữa các doanh nghiệp thuộc nhóm ngành thâm dụng lao động nam và doanh nghiệp thuộc nhóm ngành thâm dụng lao động nữ.

3.2. Sử Dụng Phương Pháp Propensity Score Matching PSM

Phương pháp PSM được sử dụng để so sánh lực lượng lao động nữ giữa các doanh nghiệp có hoạt động xuất khẩu và các doanh nghiệp không có hoạt động xuất khẩu, cũng như giữa các doanh nghiệp có mức độ hoạt động xuất khẩu khác nhau. Phương pháp này giúp kiểm soát các yếu tố nhiễu và đánh giá một cách chính xác hơn tác động của thương mại quốc tế đến sự tham gia của phụ nữ vào lực lượng lao động.

IV. Kết Quả Thương Mại Quốc Tế Tác Động Đến Lao Động Nữ VN

Kết quả nghiên cứu cho thấy thương mại quốc tế có tác động tích cực đến sự tham gia của phụ nữ vào lực lượng lao động Việt Nam. Các doanh nghiệp tham gia vào hoạt động xuất khẩu thường có tỷ lệ lao động nữ cao hơn so với các doanh nghiệp không tham gia vào hoạt động này. Tuy nhiên, tác động này có thể khác nhau tùy thuộc vào ngành nghề và quy mô của doanh nghiệp. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng phân biệt đối xử giới tính vẫn còn tồn tại trong thị trường lao động Việt Nam, và là một trong những yếu tố cản trở sự tham gia của phụ nữ vào các công việc chất lượng cao. Các yếu tố khác như trình độ học vấn, kinh nghiệm làm việc, và kỹ năng nghề nghiệp cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định cơ hội việc làm và thu nhập của phụ nữ.

4.1. Tác Động Xuất Khẩu Đến Tỷ Lệ Lao Động Nữ Trong Doanh Nghiệp

Hoạt động xuất khẩu có tương quan dương với số lượng và tỷ lệ lao động nữ trong doanh nghiệp. Điều này cho thấy thương mại quốc tế tạo ra nhiều cơ hội việc làm hơn cho phụ nữ. Tuy nhiên, cần có những chính sách hỗ trợ để đảm bảo rằng phụ nữ có thể tiếp cận các cơ hội này một cách bình đẳng.

4.2. Vai Trò Của Giáo Dục Kỹ Năng Trong Thị Trường Lao Động

Trình độ học vấn và kỹ năng nghề nghiệp là những yếu tố quan trọng giúp phụ nữ nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường lao động. Cần có những chương trình đào tạo và nâng cao kỹ năng nghề nghiệp phù hợp để giúp phụ nữ đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động và tận dụng các cơ hội do thương mại quốc tế mang lại.

V. Hàm Ý Chính Sách Thúc Đẩy Bình Đẳng Giới Trong Lao Động VN

Nghiên cứu này đưa ra một số hàm ý chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy bình đẳng giới trong lực lượng lao động Việt Nam. Các chính sách này bao gồm: (1) Cải thiện pháp luật lao động để đảm bảo bình đẳng giới trong tuyển dụng, trả lương, và thăng tiến; (2) Tăng cường giáo dục và đào tạo nghề cho phụ nữ để nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường lao động; (3) Hỗ trợ các doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ thông qua các chính sách tài chính và kỹ thuật; (4) Xây dựng các dịch vụ hỗ trợ chăm sóc trẻ em và người già để giúp phụ nữ cân bằng giữa công việc và gia đình; (5) Nâng cao nhận thức xã hội về bình đẳng giới để xóa bỏ các định kiến và phân biệt đối xử.

5.1. Hoàn Thiện Pháp Luật Chính Sách Lao Động

Cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật lao động để đảm bảo tính bình đẳng giới trong tuyển dụng, trả lương, và thăng tiến. Các chính sách cần hướng đến việc loại bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử giới tính và tạo ra một môi trường làm việc công bằng và minh bạch cho tất cả mọi người.

5.2. Đầu Tư Vào Giáo Dục Đào Tạo Nghề Cho Phụ Nữ

Cần tăng cường đầu tư vào giáo dục và đào tạo nghề cho phụ nữ, đặc biệt là trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật, và toán học (STEM). Các chương trình đào tạo cần được thiết kế phù hợp với nhu cầu của thị trường lao động và giúp phụ nữ phát triển các kỹ năng cần thiết để thành công trong sự nghiệp.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Chuyên Sâu Phát Triển Bền Vững

Nghiên cứu này là một đóng góp quan trọng vào việc hiểu rõ mối quan hệ phức tạp giữa thương mại quốc tế, phân biệt đối xử giới tính, và lực lượng lao động Việt Nam. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều câu hỏi cần được nghiên cứu sâu hơn trong tương lai. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá tác động của các hiệp định thương mại tự do (FTA) đến bình đẳng giới trong thị trường lao động Việt Nam, cũng như tìm hiểu các yếu tố văn hóa và xã hội ảnh hưởng đến phân công lao động theo giới trong gia đình. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một xã hội công bằng và bền vững, nơi mà tất cả mọi người, không phân biệt giới tính, đều có cơ hội phát triển tối đa tiềm năng của mình.

6.1. Đánh Giá Tác Động Của FTA Đến Bình Đẳng Giới

Các FTA có thể tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới cho phụ nữ, nhưng đồng thời cũng có thể làm gia tăng bất bình đẳng giới nếu không có các chính sách bảo vệ và hỗ trợ phù hợp. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu để đánh giá tác động của các FTA đến lực lượng lao động nữ và đưa ra các khuyến nghị chính sách phù hợp.

6.2. Nghiên Cứu Văn Hóa Xã Hội Ảnh Hưởng Đến Phân Công Lao Động

Các yếu tố văn hóa và xã hội có ảnh hưởng lớn đến phân công lao động theo giới trong gia đình. Cần có những nghiên cứu để tìm hiểu các giá trị và chuẩn mực xã hội ảnh hưởng đến sự tham gia của phụ nữ vào lực lượng lao động, và đề xuất các giải pháp để thay đổi nhận thức xã hội và thúc đẩy bình đẳng giới.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết của đề tài

Bình đẳng giới và sự tham gia của phụ nữ vào lực lượng lao động là một trong những trụ cột quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Tại Việt Nam, các đánh giá quốc tế của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF, 2021) và Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC, 2017) cho thấy quốc gia đạt được nhiều kết quả tích cực về bình đẳng giới so với các nền kinh tế có cùng trình độ phát triển. Tỷ lệ tham gia lực lượng lao động của phụ nữ Việt Nam đạt khoảng 69%, so với 79,9% ở nam giới (Tổng cục Thống kê, 2021b), tạo ra mức chênh lệch 10% – thấp hơn đáng kể so với mức bình quân toàn cầu là 25% (Cunningham và cộng sự, 2018; ILO, 2015c).

Tuy nhiên, thị trường lao động Việt Nam vẫn tồn tại những rào cản mang tính cơ cấu và định kiến giới:

• Lao động nữ có mức thu nhập trung bình thấp hơn khoảng 10% so với lao động nam ở cùng trình độ chuyên môn kỹ thuật (ADB, 2016; Buchhave và cộng sự, 2020), dù số giờ làm việc giữa hai giới là tương đương (Barcucci và cộng sự, 2021).
• Tồn tại "bức trần kính" ngăn cản phụ nữ tiếp cận các vị trí lãnh đạo then chốt; phụ nữ chủ yếu đảm nhiệm các vị trí quản lý hỗ trợ như nhân sự và hành chính (65%), tài chính (52%), trong khi các vị trí chiến lược như quản lý lợi nhuận và thua lỗ chỉ có 16% phụ nữ tham gia (ILO, 2020).
• Gánh nặng công việc gia đình không lương đè nặng lên phụ nữ với thời gian thực hiện trung bình 20,2 giờ/tuần, gấp gần hai lần nam giới (10,7 giờ/tuần) (Barcucci và cộng sự, 2021); tỷ lệ nữ giới không hoạt động kinh tế vì lý do nội trợ chiếm tới hơn 96% qua các năm (Tổng cục Thống kê, 2012, 2016, 2021b).
• Tỷ lệ phụ nữ làm lao động gia đình không hưởng lương cao gấp đôi nam giới (năm 2019 ghi nhận 5 triệu lao động nữ so với 2,7 triệu lao động nam thuộc nhóm này) (Tổng cục Thống kê, 2021a).
• Bối cảnh toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại: Kim ngạch xuất khẩu so với GDP của Việt Nam tăng từ 6,6% năm 1986 lên hơn 100% vào năm 2017 (World Bank, 2022); phụ nữ chiếm 53% việc làm sản xuất phục vụ xuất khẩu trực tiếp vào năm 2012 (Hollweg, 2017). Mặc dù thương mại quốc tế tạo ra nhiều cơ hội việc làm chính thức, sự chuyển dịch sang các ngành hàng xuất khẩu công nghệ cao (như máy móc lớn) lại có xu hướng thâm dụng lao động nam, tạo nên những thách thức mới cho lao động nữ.

Khoảng trống nghiên cứu

1. Khoảng trống lý thuyết: Các nghiên cứu trước đây thường tiếp cận độc lập giữa lý thuyết kinh tế học phân biệt đối xử (Becker, 1971; Arrow, 1973; Phelps, 1972) và lý thuyết về khoảng cách giới, mức sinh và tăng trưởng (Galor & Weil, 1996), thiếu vắng một khung phân tích tích hợp đồng thời cả phía cầu (doanh nghiệp) và phía cung (hộ gia đình).
2. Khoảng trống thực nghiệm: Phần lớn các công trình tập trung giải thích chênh lệch tiền lương theo giới, ít đo lường mức độ phân biệt đối xử về mặt việc làm (số lượng và tỷ lệ việc làm); đồng thời chủ yếu sử dụng dữ liệu vĩ mô thay vì khai thác dữ liệu vi mô cấp doanh nghiệp và hộ gia đình.
3. Khoảng trống đo lường: Tác động của thương mại quốc tế ở cấp độ hộ gia đình thường bị bỏ qua hoặc đo lường chưa toàn diện do các chỉ số cũ chỉ phản ánh thu nhập gián tiếp mà bỏ qua tính nội sinh và khả năng thích ứng của hộ gia đình (Squalli & Wilson, 2011; Cavallo & Frankel, 2008).

Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là xác định mối tương quan giữa thương mại quốc tế và sự tham gia vào lực lượng lao động của phụ nữ ở cấp độ doanh nghiệp và cấp độ hộ gia đình tại Việt Nam.

Mục tiêu cụ thể gồm ba nội dung:

1. Mục tiêu 1: Xác định nguyên nhân chênh lệch giới trong việc làm tại các doanh nghiệp ở Việt Nam và đo lường mức độ phân biệt đối xử theo giới trong việc làm.
2. Mục tiêu 2: Đánh giá tác động của thương mại quốc tế và việc mở rộng hoạt động xuất khẩu đến sự tham gia vào lực lượng lao động của phụ nữ ở cấp độ doanh nghiệp Việt Nam.
3. Mục tiêu 3: Xem xét ảnh hưởng đồng thời của thương mại quốc tế và mức sinh đến khoảng cách giới trong lực lượng lao động hộ gia đình tại Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu

• Nhóm câu hỏi cho Mục tiêu 1:
  1. Những nhân tố nào có ảnh hưởng đến sự tham gia vào lực lượng lao động của phụ nữ tại Việt Nam ở cấp độ doanh nghiệp?
  2. Nếu so sánh nhóm ngành thâm dụng lao động nam và nhóm ngành thâm dụng lao động nữ, phần chênh lệch giới trong việc làm đối với lao động nữ được giải thích do phân biệt đối xử là bao nhiêu?
• Nhóm câu hỏi cho Mục tiêu 2:
  1. Liệu thương mại quốc tế và việc mở rộng hoạt động xuất khẩu tại các doanh nghiệp có giúp gia tăng sự tham gia vào lực lượng lao động của phụ nữ ở cấp độ doanh nghiệp hay không?
• Nhóm câu hỏi cho Mục tiêu 3:
  1. Mức độ tham gia vào thương mại quốc tế của hộ gia đình được đo lường như thế nào?
  2. Thương mại quốc tế và mức sinh tác động đến khoảng cách giới trong lực lượng lao động hộ gia đình ở Việt Nam như thế nào?
  3. Những nhân tố nào khác có ảnh hưởng đến khoảng cách giới trong lực lượng lao động hộ gia đình ở Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Sự tham gia vào lực lượng lao động của phụ nữ (đo lường qua số lượng, tỷ lệ lao động nữ tại doanh nghiệp; số giờ làm việc và tiền lương của phụ nữ trong hộ gia đình).
• Phạm vi không gian: Cấp độ doanh nghiệp ngành công nghiệp chế biến, chế tạo và cấp độ hộ gia đình trên phạm vi toàn quốc tại Việt Nam.
• Phạm vi thời gian:
  • Cấp doanh nghiệp: Giai đoạn 2011 - 2015 từ bộ dữ liệu Khảo sát doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam (VN SME Survey).
  • Cấp hộ gia đình: Giai đoạn 2002 - 2016 từ các kỳ Khảo sát mức sống dân cư Việt Nam (VHLSS).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm

Luận án thực hiện tổng quan hệ thống các dòng lý thuyết và nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước:

1. Kinh tế học phân biệt đối xử:
   • Becker (1957, 1971) xây dựng mô hình phân biệt đối xử dựa trên khẩu vị (taste-based discrimination), đưa ra khái niệm "hệ số phân biệt đối xử" (DC) nhằm lượng hóa phần chi phí phi tiền tệ mà người sử dụng lao động, người lao động hoặc khách hàng sẵn sàng trả để duy trì sự thiên kiến.
   • Arrow (1973) và Phelps (1972) phát triển mô hình phân biệt đối xử thống kê (statistical discrimination) dựa trên tình trạng bất cân xứng thông tin, khi người tuyển dụng sử dụng các đặc điểm nhân khẩu nhóm (giới tính, màu da) làm đại diện cho năng suất chưa quan sát được của cá nhân.
   • Blinder (1973), Oaxaca (1973), Cotton (1988), Oaxaca & Ransom (1994) xây dựng kỹ thuật phân rã phương sai để bóc tách chênh lệch giữa phần "giải thích được" (do đặc điểm năng suất) và "không giải thích được" (gán cho phân biệt đối xử).
2. Phân công lao động gia đình và khoảng cách giới:
   • Galor & Weil (1996) phân tích mối quan hệ giữa tích lũy vốn, khoảng cách tiền lương theo giới, mức sinh và tăng trưởng kinh tế, chỉ ra rằng mức sinh tạo ra sự đánh đổi giữa việc sinh con và cung lao động của phụ nữ.
   • Các nghiên cứu của Presser (1994), Brines (1994), Coltrane (2000), Bianchi và cộng sự (2000), Barcucci và cộng sự (2021) xác nhận rằng phụ nữ luôn phải đảm nhiệm phần lớn công việc nội trợ và chăm sóc không lương, dù tỷ lệ tham gia lao động trả lương đã tăng cao.
3. Thương mại quốc tế và thị trường lao động giới:
   • Winters (2002), Winters và cộng sự (2004) thiết lập khung phân tích về tác động của cải cách thương mại đến phúc lợi hộ gia đình qua các kênh giá cả, tiền lương, việc làm và thuế quan.
   • Helpman và cộng sự (2010, 2017), Busse (2002), Slaughter (2001) chứng minh hội nhập thương mại tái cấu trúc việc làm và làm thay đổi khoảng cách bất bình đẳng theo đặc điểm cá nhân.
   • Ederington và cộng sự (2009) chỉ ra cạnh tranh thương mại tác động đến phân biệt đối xử qua hai cơ chế đối nghịch: hiệu ứng co giãn (làm tăng chi phí phân biệt đối xử, tăng tuyển dụng nữ) và hiệu ứng quy mô (thu hẹp quy mô, giảm chi phí phân biệt đối xử).

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Luận án định vị nghiên cứu thông qua việc kết hợp đồng thời cả phía cầu lao động (doanh nghiệp) và phía cung lao động (hộ gia đình). Luận án giải quyết trực tiếp khoảng trống về đo lường tác động của thương mại quốc tế ở cấp độ vi mô hộ gia đình bằng việc ứng dụng bộ chỉ số mới của Vo & Nguyen (2021), khắc phục nhược điểm bỏ qua tính nội sinh và phản ứng thích ứng của các nghiên cứu trước (Squalli & Wilson, 2011; Cavallo & Frankel, 2008).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án dựa trên ba trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết phân biệt đối xử trong kinh tế học: So sánh cơ chế vận hành giữa mô hình dựa trên khẩu vị và mô hình thống kê.

Tiêu chí	Mô hình dựa trên khẩu vị (Taste-based)	Mô hình thống kê (Statistical)
Đại diện tiêu biểu	Becker (1957, 1971)	Arrow (1973), Phelps (1972)
Nguyên nhân chính	Khẩu vị cá nhân, sở thích thành kiến đối với nhóm thiểu số	Tình trạng bất cân xứng thông tin về năng suất của ứng viên
Mục tiêu của người sử dụng lao động	Tối ưu hóa hàm hữu dụng $U(\pi, W, B)$ (chấp nhận đánh đổi lợi nhuận)	Tối đa hóa lợi nhuận kỳ vọng trong điều kiện thông tin không hoàn hảo
Cơ chế tác động	Chi trả thêm hệ số phân biệt đối xử ($d_E$) để tránh nhóm bị phân biệt	Sử dụng đặc điểm nhóm (giới tính) để suy đoán năng suất cá nhân
Giải pháp thị trường	Cạnh tranh hoàn hảo dài hạn sẽ đào thải các doanh nghiệp phân biệt đối xử	Cung cấp thêm thông tin hồ sơ, giảm chi phí kiểm tra năng lực
Nhược điểm lý thuyết	Không giải thích được nguồn gốc hình thành khẩu vị phân biệt đối xử	Việc sử dụng thống kê nhóm để phân loại cá nhân bị coi là bất hợp pháp

2. Lý thuyết của Galor & Weil (1996): Vốn bổ sung mạnh hơn cho lao động nữ so với lao động nam, nâng cao mức lương tương đối của nữ, làm tăng chi phí cơ hội của việc sinh con, dẫn tới giảm mức sinh và thúc đẩy tăng trưởng.
3. Khung phân tích của Winters (2002): Đánh giá đường truyền dẫn tác động của thương mại quốc tế tới phúc lợi hộ gia đình qua tiền lương, việc làm và giá hàng hóa.

                  THỊ TRƯỜNG LAO ĐỘNG
  [Phía Cầu Lao Động]                     [Phía Cung Lao Động]
  Doanh Nghiệp (VN SME Survey)           Hộ Gia Đình (VHLSS)
  - FGLS & Oaxaca-Blinder                - Hồi quy IV & MI
  - Propensity Score Matching            - Chỉ số thương mại Vo & Nguyen (2021)

Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu thực nghiệm

Công trình / Chương	Phương pháp phân tích	Nguồn dữ liệu	Biến phụ thuộc chính	Biến giải thích trọng tâm
Bài báo 1 (Chương 3)	- Bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (FGLS) - Phân rã Oaxaca - Blinder	Khảo sát Doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam (VN SME Survey) 2011 - 2015	- Số lượng lao động nữ - Tỷ lệ lao động nữ trong DN	Xuất khẩu, vốn nhân lực, vốn bình quân, đãi ngộ, đặc điểm chủ DN
Bài báo 2 (Chương 4)	- So khớp điểm xu hướng (PSM) - Hồi quy Probit theo mức độ xuất khẩu	Khảo sát Doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam (VN SME Survey) 2011 - 2015	- Số lượng lao động nữ - Tỷ lệ lao động nữ trong DN	Tình trạng xuất khẩu, tần suất duy trì xuất khẩu (thường xuyên, ít thường xuyên)
Bài báo 3 (Chương 5)	- Hồi quy biến công cụ (IV) - Thay thế lặp (Multiple Imputation - MI)	Khảo sát Mức sống Dân cư Việt Nam (VHLSS) giai đoạn 2002 - 2016	- Khoảng cách giới về thời gian làm việc - Khoảng cách giới về tiền lương	Chỉ số tham gia thương mại của hộ gia đình (theo giá trị XK và thuế quan), mức sinh

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương 1 thiết lập tổng thể bức tranh nghiên cứu, trình bày bối cảnh lý luận và thực tiễn hội nhập của Việt Nam. Tác giả chỉ ra mâu thuẫn giữa tỷ lệ tham gia lao động tương đối cao của phụ nữ với sự tồn tại dai dẳng của chênh lệch thu nhập, sự bất bình đẳng trong phân công lao động việc nhà không lương và sự phân tầng nghề nghiệp. Trên cơ sở đó, chương này xác định 3 mục tiêu cụ thể, 5 câu hỏi nghiên cứu, phạm vi đối tượng và cấu trúc tổng thể gồm 6 chương của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu

Chương này tổng thuật chi tiết các lý thuyết nền tảng về kinh tế học phân biệt đối xử (Becker, Arrow, Phelps), lý thuyết phân công lao động gia đình và mô hình Galor & Weil (1996), cùng khung phân tích tác động thương mại của Winters (2002). Tác giả hệ thống hóa các bằng chứng thực nghiệm quốc tế và Việt Nam, chỉ ra các khoảng trống nghiên cứu về việc làm, dữ liệu vi mô và phương pháp đo lường thương mại cấp hộ gia đình, từ đó đề xuất khung phân tích tích hợp cung - cầu.

Chương 3: Bài báo 1 - Chênh lệch giới trong việc làm tại các doanh nghiệp Việt Nam

Chương 3 tập trung giải quyết Mục tiêu 1 bằng việc sử dụng mô hình FGLS và kỹ thuật phân rã Oaxaca - Blinder trên tập dữ liệu VN SME Survey (2011 - 2015):

• Các nhân tố tác động cùng chiều đến sự tham gia của lao động nữ tại doanh nghiệp: Hoạt động xuất khẩu, mức đầu tư cho vốn nhân lực, đặc điểm ngành nghề, quy mô doanh nghiệp, thời gian hoạt động của doanh nghiệp, giới tính chủ doanh nghiệp (chủ là nữ làm tăng việc làm nữ) và vốn xã hội của người chủ.
• Các nhân tố tác động ngược chiều: Chế độ đãi ngộ lao động và lượng vốn bình quân trên một lao động (doanh nghiệp có hàm lượng vốn cao có xu hướng sử dụng ít lao động nữ hơn).
• Kết quả phân rã Oaxaca - Blinder:
  • Yếu tố phân biệt đối xử về giới giải thích 26,11% sự khác biệt về số lượng lao động nữ giữa nhóm ngành thâm dụng lao động nam và nhóm ngành thâm dụng lao động nữ.
  • Yếu tố phân biệt đối xử về giới giải thích tới 87,78% sự khác biệt về tỷ lệ lao động nữ so với tổng số lao động giữa hai nhóm ngành.

Chương 4: Bài báo 2 - Thương mại quốc tế và sự tham gia của lao động nữ tại các doanh nghiệp Việt Nam

Chương 4 giải quyết Mục tiêu 2, phân tích tác động của mở rộng thương mại bằng phương pháp so khớp điểm xu hướng (PSM) kết hợp hồi quy Probit theo các mức độ xuất khẩu:

• Doanh nghiệp tham gia xuất khẩu có mức độ sử dụng lao động nữ cao hơn có ý nghĩa thống kê so với doanh nghiệp không xuất khẩu, xét trên cả phương diện quy mô tuyệt đối (số lượng lao động nữ) và tỷ trọng tương đối (tỷ lệ lao động nữ trong tổng lao động).
• Tính liên tục của hoạt động xuất khẩu giữ vai trò quan trọng: Các doanh nghiệp duy trì hoạt động xuất khẩu thường xuyên và liên tục qua các năm tạo ra tác động tích cực và bền vững nhất trong việc gia tăng việc làm cho phụ nữ, đồng thời góp phần thu hẹp sự phân biệt đối xử về cơ hội việc làm tại doanh nghiệp.

Chương 5: Bài báo 3 - Chênh lệch giới trong lực lượng lao động hộ gia đình Việt Nam: Vai trò của thương mại quốc tế và mức sinh

Chương 5 giải quyết Mục tiêu 3 trên bộ dữ liệu VHLSS (2002 - 2016) bằng phương pháp hồi quy biến công cụ (IV) với chỉ số tham gia thương mại của Vo & Nguyen (2021):

• Tác động của mức sinh và con nhỏ: Việc có con nhỏ là rào cản nghiêm trọng kiềm chế phụ nữ gia nhập thị trường lao động. Tỷ lệ thời gian làm việc của người vợ so với người chồng chỉ bắt đầu gia tăng khi con đã trên 6 tuổi.
• Tác động tương hỗ giữa thương mại và mức sinh: Khi con trên 6 tuổi, cả thương mại quốc tế và mức sinh đều tác động làm giảm khoảng cách giới về thời gian làm việc trong hộ gia đình.
• Khoảng cách tiền lương: Tác động của thương mại quốc tế có ý nghĩa thống kê rõ nét và vượt trội hơn so với tác động của mức sinh trong việc thu hẹp khoảng cách tiền lương theo giới.
• Các biến kiểm soát khác: Trình độ học vấn của người vợ có tương quan thuận với việc tham gia thị trường lao động; thu nhập của người chồng và sự hiện diện của người thân sống cùng có khả năng hỗ trợ chăm sóc con cái tạo điều kiện tích cực giúp phụ nữ đi làm.

Chương 6: Kết luận và kiến nghị

Chương 6 tổng hợp toàn bộ các phát hiện chính từ ba bài báo nghiên cứu, đối chiếu với các giả thuyết ban đầu, trình bày các đóng góp mới về lý luận và thực nghiệm, nêu rõ hạn chế của đề tài và đề xuất các nhóm khuyến nghị chính sách cụ thể.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Luận án đã tổng quan và đúc kết có hệ thống các lý thuyết kinh tế học phân biệt đối xử và lý thuyết khoảng cách giới, xây dựng một khung phân tích thống nhất kết nối đồng thời cả phía cung (hộ gia đình) và phía cầu (doanh nghiệp) trên thị trường lao động.
2. Mở rộng cơ chế giải thích phân biệt đối xử sang khía cạnh việc làm (số lượng và tỷ lệ lao động), bổ sung cho dòng nghiên cứu truyền thống vốn chỉ tập trung vào phân biệt đối xử về tiền lương.

Đóng góp mới về mặt thực nghiệm

1. Ứng dụng thành công phương pháp phân rã Oaxaca - Blinder để xác định chính xác tỷ lệ phân biệt đối xử giải thích 26,11% chênh lệch số lượng lao động nữ và 87,78% chênh lệch tỷ lệ lao động nữ giữa các nhóm ngành tại Việt Nam.
2. Sử dụng kỹ thuật PSM chứng minh tác động nhân quả tích cực của hoạt động xuất khẩu và tính liên tục trong xuất khẩu đối với cơ hội việc làm của phụ nữ tại các DNNVV.
3. Ứng dụng bộ chỉ số mới của Vo & Nguyen (2021) dựa trên giá trị xuất khẩu và thuế quan kết hợp mô hình IV, xử lý triệt để vấn đề nội sinh và phản ánh chính xác mức độ tham gia thương mại của hộ gia đình.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với cơ quan hoạch định chính sách:
  • Tiếp tục thúc đẩy chính sách tự do hóa thương mại và hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là các ngành hàng tạo nhiều việc làm cho phụ nữ.
  • Hoàn thiện hệ thống chính sách an sinh xã hội, phát triển hệ thống nhà trẻ, dịch vụ chăm sóc trẻ em công lập và tư thục với chi phí hợp lý nhằm giải phóng thời gian cho phụ nữ có con nhỏ dưới 6 tuổi.
  • Thúc đẩy các chương trình đào tạo kỹ năng nghề và kỹ thuật công nghệ cao cho lao động nữ nhằm đáp ứng yêu cầu chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang các sản phẩm có hàm lượng giá trị gia tăng cao.
  • Tăng cường thực thi Luật Bình đẳng giới, xóa bỏ định kiến giới trong tuyển dụng và trả lương tại khu vực doanh nghiệp.
• Đối với các nhà quản trị doanh nghiệp:
  • Xây dựng quy trình tuyển dụng và đánh giá năng lực minh bạch, phi định kiến; tạo điều kiện cho lao động nữ tiếp cận các chương trình đào tạo nâng cao trình độ.
  • Thiết lập môi trường làm việc linh hoạt, hỗ trợ lao động nữ trong thời kỳ thai sản và nuôi con nhỏ nhằm giảm thiểu sự gián đoạn nghề nghiệp.
  • Khuyến khích và tạo cơ hội thăng tiến cho phụ nữ vào các vị trí quản lý chiến lược và điều hành then chốt.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

1. Phạm vi dữ liệu doanh nghiệp: Dữ liệu VN SME Survey chỉ khảo sát các doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, chưa bao quát được toàn bộ các doanh nghiệp quy mô lớn, doanh nghiệp FDI và khối ngành dịch vụ.
2. Đo lường phân biệt đối xử: Phương pháp phân rã Oaxaca - Blinder quy phần sai số không giải thích được cho phân biệt đối xử, có thể chứa đựng một số yếu tố năng suất tiềm ẩn chưa quan sát được trong bộ dữ liệu.
3. Thời gian dữ liệu: Chuỗi dữ liệu phân tích dừng lại ở giai đoạn 2015 (đối với doanh nghiệp) và 2016 (đối với hộ gia đình), chưa phản ánh đầy đủ các biến động kinh tế - xã hội phức tạp trong giai đoạn đại dịch COVID-19 và các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA).

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các doanh nghiệp quy mô lớn, doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và khu vực dịch vụ xuất khẩu.
• Cập nhật chuỗi dữ liệu VHLSS và điều tra doanh nghiệp đến các năm gần nhất để đánh giá tác động dài hạn của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới và bối cảnh hậu đại dịch.
• Đi sâu phân tích các cơ chế vi mô bên trong hộ gia đình liên quan đến quyền ra quyết định tài chính và thương lượng phân bổ thời gian giữa vợ và chồng.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Kinh tế phát triển, Kinh tế lao động, Kinh tế quốc tế: Cung cấp khung lý thuyết chuẩn mực về kinh tế học phân biệt đối xử, quy trình áp dụng các phương pháp kinh tế lượng vi mô chuyên sâu như FGLS, phân rã Oaxaca - Blinder, So khớp điểm xu hướng (PSM) và Hồi quy biến công cụ (IV).
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo toàn diện về thị trường lao động Việt Nam, phương pháp luận đo lường tác động thương mại cấp hộ gia đình theo Vo & Nguyen (2021).
• Các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam: Cung cấp các bằng chứng thực nghiệm xác thực về sự chênh lệch giới, rào cản con nhỏ dưới 6 tuổi và vai trò của mở rộng xuất khẩu, phục vụ cho việc thiết kế các chính sách an sinh xã hội và lồng ghép giới vào chính sách thương mại.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Phân biệt đối xử về giới giải thích bao nhiêu phần trăm sự chênh lệch việc làm của lao động nữ tại các doanh nghiệp Việt Nam?

Theo kết quả phân rã Oaxaca - Blinder ở Chương 3, yếu tố phân biệt đối xử về giới giải thích 26,11% sự khác biệt về số lượng lao động nữ và giải thích tới 87,78% sự khác biệt về tỷ lệ lao động nữ so với tổng số lao động khi so sánh giữa các doanh nghiệp thuộc nhóm ngành thâm dụng lao động nam và nhóm ngành thâm dụng lao động nữ.

2. Hoạt động xuất khẩu tác động như thế nào đến việc làm của lao động nữ tại doanh nghiệp?

Hoạt động xuất khẩu có tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê đến sự tham gia của lao động nữ cả về quy mô số lượng và tỷ lệ phần trăm trong doanh nghiệp. Đáng chú ý, các doanh nghiệp duy trì hoạt động xuất khẩu liên tục và thường xuyên qua các năm đạt hiệu quả cao nhất trong việc mở rộng việc làm cho phụ nữ và giảm thiểu định kiến tuyển dụng.

3. Mức sinh và việc nuôi con nhỏ ảnh hưởng thế nào đến cung lao động của phụ nữ trong hộ gia đình?

Việc có con nhỏ là rào cản lớn ngăn cản người phụ nữ tham gia thị trường lao động. Tỷ lệ thời gian làm việc của người vợ so với người chồng chỉ bắt đầu gia tăng khi người con đã qua 6 tuổi. Khi con vượt qua mốc 6 tuổi, cả thương mại quốc tế và mức sinh đều phát huy tác động làm giảm khoảng cách giới về thời gian làm việc.

4. Luận án sử dụng những bộ dữ liệu nào để phân tích thực nghiệm?

Luận án kết hợp hai bộ dữ liệu vi mô độc lập:

• Bộ dữ liệu Khảo sát doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ tại Việt Nam (VN SME Survey) giai đoạn 2011 - 2015 do UNU-WIDER phối hợp CIEM, ILSSA và DoE thực hiện.
• Bộ dữ liệu Điều tra mức sống dân cư Việt Nam (VHLSS) giai đoạn 2002 - 2016 do Tổng cục Thống kê (GSO) phối hợp cùng Ngân hàng Thế giới (WB) và UNDP thực hiện.

5. Chỉ số đo lường mức độ tham gia thương mại của hộ gia đình trong luận án có điểm gì đặc biệt?

Luận án áp dụng bộ chỉ số do Vo & Nguyen (2021) đề xuất, đo lường mức độ tham gia thương mại quốc tế của hộ gia đình dựa trên giá trị hàng hóa xuất khẩu và mức thuế quan. Cách tiếp cận này giúp khắc phục nhược điểm của các chỉ số thương mại truyền thống nhờ kiểm soát được tính nội sinh và tính toán đến khả năng thích ứng của hộ gia đình trước những thay đổi chính sách thương mại.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trương Thiết Hà đã làm rõ mối tương quan đa chiều giữa tự do hóa thương mại quốc tế và vấn đề phân biệt đối xử theo giới trong lực lượng lao động tại Việt Nam trên cả hai cấp độ doanh nghiệp và hộ gia đình. Bằng việc kết hợp các phương pháp kinh tế lượng vi mô chặt chẽ gồm FGLS, phân rã Oaxaca - Blinder, PSM và hồi quy IV trên các bộ dữ liệu VN SME Survey và VHLSS, công trình chỉ ra rằng mở rộng xuất khẩu là động lực quan trọng thúc đẩy việc làm cho phụ nữ, tuy nhiên mức độ phân biệt đối xử trong tuyển dụng và gánh nặng chăm sóc con nhỏ dưới 6 tuổi vẫn là những rào cản thực tế lớn. Các kết quả nghiên cứu là căn cứ thực nghiệm khoa học có giá trị cao cho việc hoàn thiện chính sách thị trường lao động, an sinh xã hội và nâng cao quyền năng kinh tế cho phụ nữ trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bò GIÁO DĀC VÀ ĐÀO T¾O TR¯öNG Đ¾I HæC KINH T¾ TP. Hì CHÍ MINH TR¯¡NG THI¾T HÀ TH¯¡NG M¾I QUêC T¾ VÀ PHÂN BIàT ĐêI XĈ THEO GIôI TÍNH TRONG LČC L¯þNG LAO ĐòNG ø VIàT NAM LU¾N ÁN TI¾N S) KINH T¾ TP. Hí Chí Minh – Nm 2023 Bò GIÁO DĀC VÀ ĐÀO T¾O TR¯öNG Đ¾I HæC KINH T¾ TP. Hì CHÍ MINH TR¯¡NG THI¾T HÀ TH¯¡NG M¾I QUêC T¾ VÀ PHÂN BIàT ĐêI XĈ THEO GIôI TÍNH TRONG LČC L¯þNG LAO ĐòNG ø VIàT NAM Chuyên ngành: Kinh tà Phát trián Mã sá: 9310105 LU¾N ÁN TI¾N S) KINH T¾ NG¯âI H¯àNG DÀN KHOA HâC PGS.

VÕ TÂT THÀNG TP. Hí Chí Minh – Nm 2023 i LöI CAM ĐOAN Tác giÁ xin cam đoan lu¿n án tiÃn sĩ kinh tà <Th°¡ng m¿i quác tà và phân biát đái xÿ theo giái tính trong lực l°ÿng lao đßng å Viát Nam= là công trình nghiên cąu căa riêng tác giÁ. Các thông tin, sá liáu trong lu¿n án đ°ÿc trích dÁn nguãn gác rõ ràng, trung thực, và ch°a từng đ°ÿc công bá trong bÃt kỳ công trình nghiên cąu nào khác. Nghiên cąu sinh ii MĀC LĀC LâI CAM ĐOAN.

ii DANH MĀC CÁC KÝ HIàU CHĀ VIÂT TÀT .vi DANH MĀC BÀNG BIàU. viii DANH MĀC CÁC HÌNH VÀ Đâ THà. xii CH¯¡NG 1. Bái cÁnh thực tißn.

Đái t°ÿng - ph¿m vi nghiên cąu. Ph°¡ng pháp nghiên cąu. Ý nghĩa khoa hãc và ý nghĩa thực tißn. C¡ Sø LÝ THUY¾T VÀ TîNG QUAN NGHIÊN CĄU.

Mßt sá khái niám chính đ°ÿc sÿ dāng trong nghiên cąu. Sự tham gia vào lực l°ÿng lao đßng căa phā nā. Phân biát đái xÿ và các thu¿t ngā liên quan đÃn giái. Kinh tà hãc phân biát đái xÿ.

Mô hình phân biát đái xÿ dựa trên kh¿u vá. Mô hình phân biát đái xÿ tháng kê. Phân biát đái xÿ vß giái trong lực l°ÿng lao đßng. Sự tham gia vào lực l°ÿng lao đßng căa phā nā.

Lý thuyÃt vß khoÁng cách giái, mąc sinh và tăng tr°ång căa Galor & Weil (1996). Các nhân tá tác đßng đÃn sự tham gia vào lực l°ÿng lao đßng căa phā nā. Mái t°¡ng quan giāa th°¡ng m¿i quác tà và phân biát đái xÿ vß giái trong lực l°ÿng lao đßng. Các nghiên cąu thực nghiám.

KhoÁng tráng nghiên cąu. KhoÁng tráng vß lý thuyÃt. KhoÁng tráng vß thực nghiám. KhoÁng tráng vß thực tißn chính sách.

Khung phân tích. CHÊNH LàCH GIôI TRONG VIàC LÀM T¾I CÁC DOANH NGHIàP VIàT NAM. Phân biát đái xÿ vß giái trong viác làm. Ph°¡ng pháp và dā liáu nghiên cąu.

Xác đánh các nhân tá Ánh h°ång đÃn sự tham gia căa lao đßng nā. ¯ác l°ÿng mąc đß phân biát đái xÿ vái lao đßng nā bằng ph°¡ng pháp phân rã. KÃt quÁ nghiên cąu và thÁo lu¿n. Tháng kê mô tÁ.

Xác đánh các nhân tá tác đßng đÃn sự tham gia căa lao đßng nā. Phân tích khác biát vß sự tham gia căa lao đßng nā. KÃt lu¿n và hàm ý chính sách. TH¯¡NG M¾I QUêC T¾ VÀ SČ THAM GIA CĂA LAO ĐòNG NĊ T¾I CÁC DOANH NGHIàP VIàT NAM.

Tổng quan nghiên cąu. Phân biát đái xÿ vß giái trong lực l°ÿng lao đßng. Th°¡ng m¿i quác tà và sự tham gia căa lao đßng nā. Ph°¡ng pháp và dā liáu nghiên cąu.

Ph°¡ng pháp nghiên cąu. KÃt quÁ nghiên cąu và thÁo lu¿n. Tháng kê mô tÁ. KÃt lu¿n và hàm ý chính sách.

CHÊNH LàCH GIôI TRONG LČC L¯þNG LAO ĐòNG Hò GIA ĐÌNH VIàT NAM: VAI TRÒ CĂA TH¯¡NG M¾I QUêC T¾ VÀ MĄC SINH. Tổng quan nghiên cąu. KhoÁng cách giái trong sự tham gia vào lực l°ÿng lao đßng căa hß gia đình. Tác đßng căa th°¡ng m¿i quác tÃ.

Ph°¡ng pháp và dā liáu nghiên cąu. Đo l°ãng chß sá mąc đß tham gia vào th°¡ng m¿i quác tà căa hß gia đình. Ph°¡ng pháp hãi quy. KÃt quÁ nghiên cąu và thÁo lu¿n.

Tháng kê mô tÁ. Tác đßng căa th°¡ng m¿i quác tà đÃn khoÁng cách giái trong sự tham gia vào lực l°ÿng lao đßng. Tác đßng căa mąc sinh đÃn khoÁng cách giái trong sự tham gia vào lực l°ÿng lao đßng. So sánh giāa tác đßng căa th°¡ng m¿i quác tà và tác đßng căa mąc sinh.

KÃt quÁ hãi quy căa các biÃn kiám soát khác. KÃt lu¿n và hàm ý chính sách. K¾T LU¾N VÀ KI¾N NGHä. Nhāng kÃt quÁ nghiên cąu chính.

Nhāng điám mái vß lý thuyÃt. Nhāng điám mái vß thực nghiám. Nhāng điám mái vß thực tißn chính sách. Đß xuÃt gÿi ý mßt sá chính sách.

H¿n chà và h°áng nghiên cąu tiÃp theo .133 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CþU CỦA TÁC GIÀ .135 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHÀO .168 vi DANH MĀC CÁC KÝ HIàU CHĊ VI¾T TÀT ADB Asian Development Bank Ngân hàng Phát trián châu Á ASEAN Association of Southeast Asian Hiáp hßi các quác gia Đông Nam Nations Á CEDAW Convention on the Elimination of all Công °ác căa Liên Hÿp quác vß Forms of Discrimination Against xóa bß mãi hình thąc phân biát Women đái xÿ vái phā nā CIEM Central Institute for Economic Vián Nghiên cąu quÁn lý kinh tà Management Trung °¡ng DC Discrimination coefficient Há sá phân biát đái xÿ DoE Department of Economics of the Khoa kinh tà căa tr°ãng Đ¿i hãc University of Copenhagen Copennhagen GEM Global Entrepreneurship Monitor Chß sá kinh doanh toàn cầu FEM Fixed-effects model Mô hình các Ánh h°ång cá đánh FGLS Feasible Generalized Least Squares Ph°¡ng pháp bình ph°¡ng tái thiáu tổng quát khÁ thi IFC International Finance Corporation Tổ chąc Tài chính Quác tà ILO International Labour Organization Tổ chąc Lao đßng Quác tà ILSSA Institute for Labour Science and Vián Khoa hãc Lao đßng và Xã Social Affairs hßi IV Instrumental Variable Ph°¡ng pháp biÃn công cā MI Multiple Imputation Ph°¡ng pháp thay thà lặp OECD Organization for Economic Tổ chąc Hÿp tác và Phát trián Cooperation and Development Kinh tà OLS Ordinary Least Squares Ph°¡ng pháp bình ph°¡ng tái thiáu Oxfam Oxford Committee for Famine Tổ chąc Oxfam Relief POLS Pooled Ordinary Least Squares Ph°¡ng pháp bình ph°¡ng tái vii thiáu thô PSM Propensity Score Matching Ph°¡ng pháp so kháp điám xu h°áng REM Random-effects model Mô hình các Ánh h°ång ngÁu nhiên SME Small and medium-sized enterprises Doanh nghiáp vừa và nhß SNA System of National Accounts Há tháng Tài khoÁn quác gia UNDP United Nations Development Ch°¡ng trình phát trián Liên Hÿp Programme Quác UNICEF United Nations International Quỹ Nhi đãng Liên Hÿp Quác Children's Emergency Fund UNU- United Nations University - World Vián Nghiên cąu thà giái vß Kinh WIDER Institute for Development tà Phát trián căa Đ¿i hãc Liên Economics Research Hÿp Quác UN United Nations Development Fund Quỹ Phát trián Phā nā căa Liên Women for Women Hÿp Quác VHLSS Vietnam Household Living KhÁo sát mąc sáng dân c° Viát Standards Survey Nam VN SME Vietnam Small and medium-sized KhÁo sát doanh nghiáp vừa và Survey enterprises Survey nhß Viát Nam WB World Bank Ngân hàng Thà giái WDI World Development Indicators Các chß sá phát trián thà giái WEF World Economic Forum Dißn đàn Kinh tà thà giái WTO World Trade Organization Tổ chąc Th°¡ng m¿i thà giái viii DANH MĀC BÀNG BIÂU BÁng 2. So sánh các mô hình phân biát đái xÿ (xét tr°ãng hÿp cā thá ng°ãi sÿ dāng lao đßng phân biát đái xÿ đái vái ng°ãi lao đßng). GiÁi thích các biÃn sÿ dāng trong mô hình t¿i ch°¡ng 3. Tháng kê mô tÁ dā liáu nghiên cąu ch°¡ng 3.

Các nhân tá tác đßng đÃn sự tham gia căa lao đßng nā. Phân rã sự khác biát sá l°ÿng lao đßng nā. Phân rã sự khác biát tỷ lá lao đßng nā so vái tổng sá lao đßng. GiÁi thích các biÃn sÿ dāng trong mô hình t¿i ch°¡ng 4.

Tháng kê mô tÁ dā liáu nghiên cąu ch°¡ng 4. Hãi quy Probit - Doanh nghiáp xuÃt kh¿u th°ãng xuyên. Hãi quy Probit - Doanh nghiáp xuÃt kh¿u t°¡ng đái th°ãng xuyên. Hãi quy Probit - Doanh nghiáp xuÃt kh¿u ít th°ãng xuyên.

Tác đßng căa th°¡ng m¿i quác tà đÃn sự tham gia căa lao đßng nā xét vß quy mô. Tác đßng căa th°¡ng m¿i quác tà đÃn sự tham gia căa lao đßng nā xét vß tỷ trãng. GiÁi thích các biÃn sÿ dāng trong mô hình t¿i ch°¡ng 5. Tháng kê mô tÁ dā liáu nghiên cąu ch°¡ng 5.

KÃt quÁ hãi quy giai đo¿n 02 - biÃn phā thußc là khoÁng cách giái vß thãi gian làm viác, biÃn giÁi thích là chß sá mąc đß tham gia vào th°¡ng m¿i quác tà căa hß gia đình (tính theo giá trá hàng hóa xuÃt kh¿u). KÃt quÁ hãi quy giai đo¿n 02 - biÃn phā thußc là khoÁng cách giái vß thãi gian làm viác, biÃn giÁi thích là chß sá mąc đß tham gia vào th°¡ng m¿i quác tà căa hß gia đình (tính theo thuà quan). KÃt quÁ hãi quy giai đo¿n 02 - biÃn phā thußc là khoÁng cách giái vß tißn l°¡ng, biÃn giÁi thích là chß sá mąc đß tham gia vào th°¡ng m¿i quác tà căa hß gia đình (tính theo giá trá hàng hóa xuÃt kh¿u). KÃt quÁ hãi quy giai đo¿n 02 - biÃn phā thußc là khoÁng cách giái vß tißn l°¡ng, biÃn giÁi thích là chß sá mąc đß tham gia vào th°¡ng m¿i quác tà căa hß gia đình (tính theo thuà quan) .124 ix DANH MĀC CÁC HÌNH VẼ Đì THä Hình 1.

Các thành phần trong Tiáu chß sá <Sự tham gia và c¡ hßi kinh tÃ=. Tỷ lá tham gia lực l°ÿng lao đßng phân theo giái tính å Viát Nam, khu vực và thà giái qua các năm. Tỷ lá nā giái tham gia lực l°ÿng lao đßng toàn cầu năm 2018. Chênh lách giái vß thu nh¿p t¿i Viát Nam qua thãi gian.

Tỷ lá nā giái tham gia vào thá tr°ãng lao đßng năm 2019 chia theo ngành kinh tÃ. Tỷ lá nā giái tham gia vào thá tr°ãng lao đßng năm 2020 chia theo nghß nghiáp. Tỷ lá doanh nghiáp có nā giái đÁm nh¿n các vá trí quÁn lý cÃp trung và cÃp cao t°¡ng ąng các mÁng. Tỷ lá dân sá trong đß tuổi lao đßng tham gia các công viác nhà cā thá, và sá giã trung bình hàng tuần dành cho công viác này năm 2019.

C¡ cÃu lao đßng có viác làm theo giái tính, vá thà viác làm năm 2020. Lý do không ho¿t đßng kinh tà chia theo giái tính. Tỷ lá thÃt nghiáp theo giái tính t¿i thãi điám mßt sá quý tiêu biáu năm 2019 và 2020. Tỷ trãng kim ng¿ch xuÃt kh¿u so vái GDP.

Mái quan há cung - cầu trong thá tr°ãng lao đßng. S¡ đã phân rã sự khác biát tißn l°¡ng giāa nam và nā. Giái h¿n ngân sách căa các cặp vÿ chãng và ph°¡ng án tái °u .