Thực trạng và sử dụng nhà tiêu ở người dân tộc Dao tại huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay thực trạng và sử dụng nhà tiêu ở người dân tộc dao tại một số xã thuộc huyện nguyên bình tỉnh, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Trần Ngọc Thúy
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Quỳnh Hoa
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Y học dự phòng
• Đề tài: Thực trạng và sử dụng nhà tiêu ở người dân tộc Dao tại huyện Nguyên Bình, Cao Bằng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Cao Bằng

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.1.1. Khái niệm về môi trường
• 1.1.2. Định nghĩa sức khỏe
• 1.1.3. Khái niệm sức khỏe môi trường
• 1.1.4. Khái niệm về nhà tiêu
• 1.2. Thực trạng sử dụng nhà tiêu
• 1.2.1. Tầm quan trọng của việc xử lý phân và sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh
• 1.2.2. Những quy định của nhà tiêu hợp vệ sinh
• 1.2.2.1. Những quy định chung
• 1.3. Một số yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng nhà tiêu tại các hộ gia đình
• 1.3.1. Nguồn lực, hoạt động của các cán bộ y tế thực hiện chương trình vệ sinh môi trường
• 1.3.2. Sự quan tâm của các ban ngành, đoàn thể
• 1.3.3. Về phía người dân: Kiến thức, thái độ, thực hành của người dân
• 1.3.4. Phong tục tập quán, thói quen của cộng đồng người dân tộc Dao
• 1.4. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng, địa điểm, thời gian nghiên cứu
• 1.4.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 1.4.1.3. Thời gian nghiên cứu
• 1.4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.2.1. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
• 1.4.2.1.1. Cỡ mẫu cho nghiên cứu định tính
• 1.4.2.2. Các chỉ số nghiên cứu
• 1.4.3. Phương pháp thu thập thông tin
• 1.4.3.1. Phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm
• 1.4.3.2. Cách đánh giá kiến thức, thái độ, thực hành
• 1.4.4. KAP của người dân tộc Dao
• 1.4.5. Cách phân loại nhà tiêu
• 1.4.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 1.4.7. Sai số và hạn chế sai số
• 1.4.8. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thực trạng và sử dụng nhà tiêu của người dân tộc Dao ở 3 xã huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng
• 3.2. Một số yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng nhà tiêu của người dân tộc Dao ở huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thực trạng nhà tiêu ở người dân tộc Dao

Nhà tiêu là một phần quan trọng trong hệ thống vệ sinh môi trường, đặc biệt ở các vùng nông thôn. Tại huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng, người dân tộc Dao vẫn đang gặp nhiều khó khăn trong việc sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh. Theo nghiên cứu, tỷ lệ hộ gia đình có nhà tiêu hợp vệ sinh còn thấp, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và môi trường. Việc cải thiện tình hình này là cần thiết để nâng cao chất lượng cuộc sống.

1.1. Khái niệm và vai trò của nhà tiêu trong vệ sinh môi trường

Nhà tiêu là hệ thống thu nhận và xử lý phân và nước tiểu của con người. Việc sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh giúp ngăn ngừa ô nhiễm môi trường và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

1.2. Tình hình sử dụng nhà tiêu ở huyện Nguyên Bình

Tại huyện Nguyên Bình, tỷ lệ hộ gia đình có nhà tiêu hợp vệ sinh chỉ đạt khoảng 31%. Nhiều hộ gia đình vẫn sử dụng các phương pháp không an toàn, gây ô nhiễm môi trường.

II. Những thách thức trong việc sử dụng nhà tiêu ở người dân tộc Dao

Việc sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh ở người dân tộc Dao gặp nhiều thách thức. Những yếu tố như trình độ dân trí thấp, phong tục tập quán lạc hậu và thiếu sự quan tâm từ chính quyền địa phương đã ảnh hưởng đến việc cải thiện tình hình này.

2.1. Trình độ dân trí và nhận thức về vệ sinh

Trình độ dân trí thấp dẫn đến việc người dân chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của nhà tiêu hợp vệ sinh. Nhiều người vẫn giữ thói quen cũ, không chú trọng đến vệ sinh.

2.2. Phong tục tập quán lạc hậu

Phong tục tập quán của người dân tộc Dao vẫn còn nhiều lạc hậu, ảnh hưởng đến việc sử dụng nhà tiêu. Nhiều hộ gia đình vẫn đi vệ sinh ngoài trời, gây ô nhiễm môi trường.

III. Phương pháp cải thiện điều kiện sử dụng nhà tiêu

Để cải thiện tình hình sử dụng nhà tiêu ở người dân tộc Dao, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả. Việc tuyên truyền, giáo dục và hỗ trợ xây dựng nhà tiêu hợp vệ sinh là rất cần thiết.

3.1. Tuyên truyền và giáo dục cộng đồng

Tuyên truyền về tầm quan trọng của nhà tiêu hợp vệ sinh giúp nâng cao nhận thức của người dân. Các chương trình giáo dục sức khỏe cần được triển khai thường xuyên.

3.2. Hỗ trợ xây dựng nhà tiêu hợp vệ sinh

Cần có sự hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức phi chính phủ trong việc xây dựng nhà tiêu hợp vệ sinh cho các hộ gia đình. Điều này sẽ giúp cải thiện tình hình vệ sinh môi trường.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu về thực trạng và sử dụng nhà tiêu ở người dân tộc Dao đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Việc áp dụng các giải pháp hợp lý sẽ giúp cải thiện sức khỏe cộng đồng và môi trường.

4.1. Kết quả nghiên cứu về tình hình sử dụng nhà tiêu

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ hộ gia đình có nhà tiêu hợp vệ sinh còn thấp. Cần có các biện pháp cụ thể để nâng cao tỷ lệ này.

4.2. Ứng dụng các giải pháp cải thiện

Các giải pháp như xây dựng nhà tiêu hợp vệ sinh và tuyên truyền giáo dục sẽ giúp cải thiện tình hình vệ sinh môi trường tại huyện Nguyên Bình.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho nhà tiêu ở người dân tộc Dao

Việc cải thiện tình hình sử dụng nhà tiêu ở người dân tộc Dao là một nhiệm vụ quan trọng. Cần có sự phối hợp giữa các cấp chính quyền và cộng đồng để đạt được mục tiêu này.

5.1. Tầm quan trọng của việc cải thiện nhà tiêu

Cải thiện nhà tiêu không chỉ nâng cao sức khỏe cộng đồng mà còn bảo vệ môi trường. Đây là một nhiệm vụ cấp bách cần được thực hiện.

5.2. Hướng đi tương lai cho nhà tiêu hợp vệ sinh

Cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các giải pháp mới để cải thiện tình hình sử dụng nhà tiêu. Sự tham gia của cộng đồng là rất quan trọng trong quá trình này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vệ sinh môi trường, đặc biệt là việc sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh (HVS), đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng và ngăn ngừa các bệnh truyền nhiễm. Trên thế giới, theo báo cáo của WHO năm 2002, vẫn còn khoảng 42% dân số không tiếp cận được nhà tiêu HVS, trong đó các khu vực châu Phi và châu Đại Dương có tỷ lệ thấp nhất. Tại Việt Nam, tỷ lệ hộ gia đình (HGĐ) có nhà tiêu HVS phân bố không đồng đều, với khu vực miền núi phía Bắc chỉ đạt khoảng 47%, thấp hơn nhiều so với mục tiêu 60% của chương trình Mục tiêu quốc gia về nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn. Đặc biệt, người dân tộc Dao tại huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng, nơi có địa hình đồi núi phức tạp và trình độ dân trí còn thấp, tỷ lệ HGĐ có nhà tiêu chỉ đạt khoảng 29%, trong đó phần lớn nhà tiêu không đảm bảo vệ sinh.

Nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng sử dụng nhà tiêu của người dân tộc Dao tại ba xã thuộc huyện Nguyên Bình năm 2015, đồng thời phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng nhà tiêu. Qua đó, đề xuất các giải pháp nâng cao tỷ lệ sử dụng nhà tiêu HVS, góp phần cải thiện sức khỏe cộng đồng và môi trường sống. Nghiên cứu có phạm vi thời gian từ tháng 4/2015 đến tháng 4/2016, tập trung tại các xã Vũ Nông, Phan Thanh và Ca Thành, nơi người Dao chiếm tỷ lệ từ 58% đến 90% dân số.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các khái niệm và lý thuyết về sức khỏe môi trường, vệ sinh môi trường và nhà tiêu hợp vệ sinh. Theo WHO, sức khỏe là trạng thái thoải mái về thể chất, tâm thần và xã hội, không chỉ đơn thuần là không có bệnh tật. Sức khỏe môi trường được định nghĩa là trạng thái sức khỏe của con người chịu tác động từ các yếu tố môi trường xung quanh. Nhà tiêu HVS là hệ thống thu nhận và xử lý phân, nước tiểu của con người theo nguyên tắc cô lập, cách ly và biến thành vô hại, không gây ô nhiễm đất, nước và không khí.

Bốn loại nhà tiêu HVS được quy định theo tiêu chuẩn ngành của Bộ Y tế gồm: nhà tiêu hai ngăn ủ phân tại chỗ, nhà tiêu chìm có ống thông hơi, nhà tiêu thấm dội nước và nhà tiêu tự hoại. Mỗi loại có các tiêu chí kỹ thuật và vệ sinh cụ thể nhằm đảm bảo không gây ô nhiễm môi trường và bảo vệ sức khỏe người sử dụng. Ngoài ra, nghiên cứu cũng áp dụng mô hình KAP (Knowledge, Attitude, Practice) để đánh giá kiến thức, thái độ và thực hành của người dân về việc sử dụng nhà tiêu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp mô tả thiết kế cắt ngang kết hợp định tính và định lượng. Cỡ mẫu định lượng là 897 hộ gia đình người Dao tại ba xã nghiên cứu, được chọn chủ đích dựa trên tỷ lệ dân tộc Dao cao. Nghiên cứu định tính gồm phỏng vấn sâu với cán bộ y tế, thảo luận nhóm với lãnh đạo cộng đồng và đại diện người dân nhằm tìm hiểu phong tục tập quán và các yếu tố ảnh hưởng.

Dữ liệu định lượng được thu thập qua phỏng vấn trực tiếp và quan sát thực tế nhà tiêu tại các hộ gia đình, đánh giá theo bảng kiểm tra tiêu chuẩn vệ sinh của Bộ Y tế. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm Epidata và SPSS 18.0. Nghiên cứu cũng chú trọng đến việc giảm sai số qua tập huấn điều tra viên, giám sát chặt chẽ và sử dụng phiên dịch địa phương khi cần thiết. Đạo đức nghiên cứu được đảm bảo bằng việc thu thập thông tin tự nguyện, giữ bí mật và không ảnh hưởng đến phong tục tập quán địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ hộ gia đình có nhà tiêu: Trong tổng số 897 hộ gia đình người Dao được khảo sát, 56,1% có nhà tiêu, còn lại 43,9% không có nhà tiêu. Đây là tỷ lệ thấp so với mục tiêu quốc gia và các khu vực khác.

2. Loại nhà tiêu sử dụng: Nhà tiêu đào chiếm ưu thế với 79,5%, tuy nhiên loại này không thuộc nhóm nhà tiêu HVS. Các loại nhà tiêu HVS như hai ngăn (10,1%), thấm dội nước (8,9%), chìm có ống thông hơi (0,6%) và tự hoại (0,8%) chiếm tỷ lệ rất thấp.

3. Tỷ lệ nhà tiêu hợp vệ sinh: Chỉ có 8,9% nhà tiêu được đánh giá là hợp vệ sinh, trong khi 91,1% không đạt tiêu chuẩn. Cụ thể, nhà tiêu hai ngăn hợp vệ sinh chiếm 23,5%, nhà tiêu thấm dội nước hợp vệ sinh chiếm 64,4%, nhà tiêu chìm có ống thông hơi 100% hợp vệ sinh nhưng chỉ có 3 hộ sử dụng, nhà tiêu tự hoại hợp vệ sinh chỉ chiếm 25%.

4. Kiến thức, thái độ và thực hành (KAP): Kiến thức về nhà tiêu HVS của người dân còn hạn chế, với tỷ lệ người biết đúng các loại nhà tiêu HVS chỉ khoảng 38,1%. Thái độ tích cực về việc sử dụng nhà tiêu HVS cao (95%), nhưng thực hành đúng chỉ chiếm 7%. Phong tục tập quán và thói quen sinh hoạt truyền thống ảnh hưởng lớn đến việc sử dụng nhà tiêu.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ hộ gia đình có nhà tiêu tại huyện Nguyên Bình thấp hơn so với một số khu vực miền núi khác như tỉnh Thái Nguyên (29,4%) và thấp hơn nhiều so với mục tiêu quốc gia. Việc đa số người dân sử dụng nhà tiêu đào không hợp vệ sinh làm tăng nguy cơ ô nhiễm môi trường và lây lan các bệnh truyền nhiễm như tiêu chảy, giun sán. Kết quả quan sát cho thấy nhiều tiêu chí quan trọng trong sử dụng nhà tiêu hai ngăn và thấm dội nước chưa được đáp ứng, ví dụ như chỉ 49% không sử dụng đồng thời hai ngăn, 29,2% mặt sàn sạch và không đọng nước, 24,4% không có ruồi côn trùng trong nhà tiêu.

Nguồn lực cán bộ y tế chuyên trách vệ sinh môi trường còn hạn chế, với tỷ lệ cán bộ chuyên trách chỉ khoảng 6-7% tại các xã. Hoạt động truyền thông chưa đủ mạnh để thay đổi thói quen và nâng cao nhận thức của người dân. Phong tục tập quán truyền thống, như đi vệ sinh ngoài trời hoặc sử dụng phân người chưa xử lý làm phân bón, cũng là rào cản lớn.

So sánh với các nghiên cứu khác cho thấy tình trạng này không riêng tại Cao Bằng mà phổ biến ở nhiều vùng dân tộc thiểu số miền núi. Việc cải thiện tỷ lệ sử dụng nhà tiêu HVS cần sự phối hợp đồng bộ giữa nâng cao kiến thức, thay đổi thái độ, cải thiện điều kiện kinh tế và hạ tầng kỹ thuật.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường truyền thông và giáo dục sức khỏe: Tổ chức các buổi truyền thông định kỳ tại các xóm bản, sử dụng đa dạng phương tiện như loa phát thanh, sách báo để nâng cao kiến thức và thay đổi thái độ của người dân về nhà tiêu HVS. Thời gian thực hiện trong vòng 12 tháng, chủ thể là trạm y tế xã phối hợp với các ban ngành đoàn thể.

2. Nâng cao năng lực cán bộ y tế: Tập huấn chuyên sâu về vệ sinh môi trường và kỹ năng truyền thông cho cán bộ y tế xã, y tế thôn bản nhằm nâng cao hiệu quả vận động người dân. Thực hiện trong 6 tháng đầu năm, do Sở Y tế và Trung tâm y tế huyện chủ trì.

3. Hỗ trợ kỹ thuật và kinh phí xây dựng nhà tiêu HVS: Cung cấp vật liệu xây dựng, hướng dẫn kỹ thuật xây dựng nhà tiêu hai ngăn, thấm dội nước phù hợp với điều kiện địa phương. Khuyến khích các hộ gia đình cải tạo nhà tiêu hiện có. Thời gian triển khai 18 tháng, phối hợp giữa UBND xã và các tổ chức phi chính phủ.

4. Thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng và các ban ngành đoàn thể: Tăng cường vai trò của hội phụ nữ, đoàn thanh niên, hội nông dân trong việc vận động, giám sát việc sử dụng nhà tiêu HVS. Tổ chức các hoạt động sinh hoạt cộng đồng nhằm thay đổi phong tục tập quán lạc hậu. Thực hiện liên tục, có đánh giá định kỳ hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ y tế dự phòng và vệ sinh môi trường: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực tiễn và các giải pháp nâng cao hiệu quả chương trình vệ sinh môi trường tại vùng dân tộc thiểu số.

2. Lãnh đạo địa phương và các ban ngành đoàn thể: Tham khảo để xây dựng chính sách, kế hoạch vận động người dân sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh, góp phần cải thiện sức khỏe cộng đồng.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành y tế công cộng, môi trường: Tài liệu tham khảo về thực trạng, phương pháp nghiên cứu và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến vệ sinh môi trường tại vùng miền núi.

4. Tổ chức phi chính phủ và các dự án phát triển nông thôn: Cơ sở để thiết kế các chương trình hỗ trợ xây dựng nhà tiêu HVS, truyền thông thay đổi hành vi vệ sinh phù hợp với đặc điểm văn hóa dân tộc Dao.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tỷ lệ sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh ở người dân tộc Dao lại thấp?
   Nguyên nhân chính là do trình độ dân trí thấp, phong tục tập quán truyền thống, thiếu kiến thức về vệ sinh và hạn chế về kinh tế để xây dựng nhà tiêu đạt chuẩn.

2. Những loại nhà tiêu nào được coi là hợp vệ sinh theo tiêu chuẩn Bộ Y tế?
   Bao gồm nhà tiêu hai ngăn ủ phân tại chỗ, nhà tiêu chìm có ống thông hơi, nhà tiêu thấm dội nước và nhà tiêu tự hoại, đáp ứng các tiêu chí kỹ thuật và vệ sinh nghiêm ngặt.

3. Việc sử dụng nhà tiêu không hợp vệ sinh ảnh hưởng thế nào đến sức khỏe cộng đồng?
   Gây ô nhiễm đất, nước, không khí, tạo điều kiện cho vi khuẩn, ký sinh trùng gây bệnh như tiêu chảy, giun sán phát triển và lây lan trong cộng đồng.

4. Vai trò của cán bộ y tế trong việc nâng cao tỷ lệ sử dụng nhà tiêu HVS là gì?
   Cán bộ y tế truyền thông, vận động, tổ chức tập huấn và giám sát việc xây dựng, sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh, góp phần thay đổi hành vi và nâng cao nhận thức người dân.

5. Làm thế nào để thay đổi phong tục tập quán lạc hậu liên quan đến việc sử dụng nhà tiêu?
   Thông qua các hoạt động truyền thông giáo dục sức khỏe, sinh hoạt cộng đồng, kết hợp với sự tham gia của các ban ngành đoàn thể và lãnh đạo địa phương để tạo sự đồng thuận và thay đổi hành vi.

Kết luận

• Tỷ lệ hộ gia đình người dân tộc Dao tại huyện Nguyên Bình có nhà tiêu đạt 56,1%, nhưng chỉ 8,9% nhà tiêu hợp vệ sinh.
• Nhà tiêu đào chiếm đa số (79,5%) nhưng không đảm bảo vệ sinh, làm tăng nguy cơ ô nhiễm môi trường và bệnh tật.
• Kiến thức và thực hành về sử dụng nhà tiêu HVS của người dân còn hạn chế, phong tục tập quán truyền thống là rào cản lớn.
• Nguồn lực cán bộ y tế chuyên trách vệ sinh môi trường còn thiếu, hoạt động truyền thông chưa hiệu quả.
• Cần triển khai đồng bộ các giải pháp truyền thông, nâng cao năng lực cán bộ, hỗ trợ kỹ thuật và thay đổi phong tục để nâng cao tỷ lệ sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh.

Next steps: Tổ chức các chương trình truyền thông và tập huấn trong 12-18 tháng tới, đồng thời triển khai hỗ trợ xây dựng nhà tiêu HVS tại các xã nghiên cứu.

Các cơ quan chức năng, tổ chức y tế và cộng đồng cần phối hợp chặt chẽ để cải thiện điều kiện vệ sinh, bảo vệ sức khỏe người dân tộc Dao và các vùng dân tộc thiểu số khác.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Môi trường sống đã và đang trở thành một trong những vấn đề được quan tâm nhất và cũng là một trong những thách thức lớn nhất của nhân loại. Bởi lẽ, môi trường sống gắn bó hữu cơ với cuộc sống của con người, chịu ảnh hưởng trực tiếp từ quá trình hoạt động sản xuất, sinh hoạt của con người cũng như với sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người. Sự ô nhiễm của môi trường sống đã dẫn đến những hiểm họa sinh thái tiềm tàng, mà hậu quả chưa thể nào lường trước được. Vì thế vệ sinh môi trường là một trong những vấn đề được quan tâm không chỉ ở phạm vi một quốc gia mà đang là vấn đề được quan tâm trên phạm vi toàn thế giới bởi tầm quan trọng của nó đến sức khỏe con người [23].

Vệ sinh môi trường bao gồm rất nhiều vấn đề như vấn đề về nước sạch, xử lý rác thải, … nhưng vấn đề sử dụng nhà tiêu đặc biệt được quan tâm nhất là ở những vùng nông thôn. Ở đó vệ sinh môi trường còn kém, các công trình vệ sinh còn đơn sơ, chưa đúng tiêu chuẩn, chất thải của người và gia súc chưa được xử lý đúng cách, chưa đảm bảo vệ sinh, tập quán dùng phân người và gia súc để bón ruộng và hoa màu vẫn còn tồn tại góp phần làm phát tán mầm bệnh ra môi trường xung quanh đã ảnh hưởng lớn đến sức khỏe người dân. Bởi phân người từ lâu đã được biết đến là nguồn gây ô nhiễm môi trường, truyền nhiễm bệnh tật cho con người. Nếu không được quản lý, xử lý đúng kỹ thuật, phân người sẽ là nguồn lan truyền vi sinh vật gây bệnh và ký sinh trùng đường ruột ra môi trường bên ngoài, lây bệnh nguy hiểm cho sức khỏe cộng đồng [23].

Nhiều nghiên cứu về thực trạng sử dụng nhà tiêu cho thấy số HGĐ có nhà tiêu và số HGĐ sử dụng nhà tiêu HVS còn chiếm tỷ lệ thấp. Theo kết quả nghiên cứu của Hoàng Anh Tuấn thì tỷ lệ HGĐ người Dao ở huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên có nhà tiêu chiếm 29,4%, tỷ lệ số HGĐ có nhà tiêu hai ngăn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 chiếm 11,4%, nhà tiêu tự hoại 2,0%, nhà tiêu thấm dội nước 0,6% và tỷ lệ HGĐ có nhà tiêu HVS mới chỉ đạt 16,7% [54]. Nguyên Bình là một huyện miền núi vùng cao của tỉnh Cao Bằng, địa hình chủ yếu là đồi núi chia cắt phức tạp, trình độ dân trí không đồng đều, nền kinh tế phát triển chậm. Tại đây chủ yếu có các dân tộc Tày, Nùng, H’mong, Dao sinh sống, trong đó người Dao chiếm tỉ lệ 60%.

Theo báo cáo thống kê cho biết tỉ lệ các hộ gia đình có nhà tiêu năm 2013 (29%) và năm 2014 (31%). Các nhà tiêu hầu hết không đảm bảo vệ sinh. Phần lớn những hộ gia đình không có nhà tiêu họ thường đi ra ngoài vườn hay bờ suối, bụi cây. Kèm theo đó là trình độ học vấn còn thấp và họ vẫn giữ những phong thục tập quán lạc hậu.

Chính bởi những phong tục tập quán của cộng đồng người dân tộc nói chung và cộng đồng người dân tộc Dao nói riêng còn nhiều lạc hậu như vậy nên đã có nhiều nghiên cứu về thực trạng sử dụng nhà tiêu của người dân ở các vùng miền và cũng đã thống kê được tỷ lệ sử dụng nhà tiêu của người dân ở các tỉnh thành. Nhưng tại sao cho đến nay tỷ lệ sử dụng nhà tiêu HVS vẫn còn thấp. Thực trạng sử dụng nhà tiêu của cộng đồng người Dao ở Cao Bằng cụ thể như thế nào, có khác cộng đồng người Dao ở những nơi khác hay không. Những yếu tố nào ảnh hưởng đến việc sử dụng nhà tiêu của người dân tộc Dao.

Để trả lời những vấn đề đó tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Thực trạng và sử dụng nhà tiêu ở ngƣời dân tộc Dao tại một số xã thuộc huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng”, với các mục tiêu: 1. Đánh giá thực trạng và sử dụng nhà tiêu của người dân tộc Dao tại 3 xã thuộc huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng năm 2015. Phân tích một số yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng nhà tiêu của người dân tộc Dao tại 3 xã thuộc huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng năm 2015. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm về môi trường Môi trường là toàn thể hoàn cảnh tự nhiên (đất, nước, không khí, ánh sáng, vi sinh vật…), hoàn cảnh xã hội (phong tục tín ngưỡng, sinh hoạt, văn hóa, nghề nghiệp, gia đình,…) tạo thành những điều kiện sống bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống và sức khỏe con người [14]. Định nghĩa về sức khỏe Theo tổ chức y tế thế giới (WHO): “Sức khỏe là trạng thái thoải mái cả về thể chất, tâm thần và xã hội, chứ không chỉ đơn thuần là không có bệnh hay tật.

Khái niệm sức khỏe môi trường Sức khỏe môi trường là “Trạng thái sức khỏe của con người liên quan và chịu tác động của các yếu tố môi trường xung quanh” [14]. Khái niệm về nhà tiêu - Nhà tiêu là hệ thống thu nhận, xử lý tại chỗ phân và nước tiểu của con người. Việc sử dụng nhà tiêu HVS và xử lý phân đúng kỹ thuật sẽ là thay đổi theo chiều hướng tốt mô hình bệnh tật ở nông thôn cũng như cải thiện được môi trường đang ngày một ô nhiễm [14]. - Nguyên tắc xử lý phân: tập trung, cách ly, biến thành vô hại và không làm ô nhiễm môi trường đất – nước- không khí.

- Yêu cầu đối với một nhà tiêu HVS [14]: + Không làm nhiễm bẩn đất xung quanh + Không làm nhiễm bẩn các nguồn nước dùng để ăn uống và sinh hoạt + Không có mùi hôi thối, không làm hấp dẫn côn trùng + Không để cho ruồi nhặng tiếp xúc với phân + Vị trí xử lý phân phải sạch sẽ, dễ thoát nước, kín LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 + Dễ sử dụng bảo quản và dễ sửa chữa + Phương pháp xử lý đơn giản, giá thành hạ + Phù hợp với điều kiện tự nhiên và phong tục tập quán từng địa phương + Được người dân chấp nhận và tham gia. Thực trạng sử dụng nhà tiêu 1. Tầm quan trọng của việc xử lý phân và sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh Nhu cầu bài tiết của con người không thể thiếu được trong sự sống của mình. Với lượng phân người hàng ngày thải ra môi trường là hàng chục ngàn tấn đã và đang góp phần làm ô nhiễm môi trường ở các mức độ khác nhau.

Việc quản lý, thu gom và xử lý không HVS sẽ là hiểm họa của rất nhiều bệnh tật đối với con người. Mặt khác trong phân người chứa rất nhiều mầm bệnh gây nguy hiểm cho sức khỏe của cộng đồng (trên 50 loại vi khuẩn gây bệnh có trong phân người), nếu không được thu gom và xử lý HVS sẽ gây ô nhiễm nguồn nước, ô nhiễm thực phẩm, ô nhiễm môi trường xung quanh và gây nên nhiều loại bệnh tật trong đó có bệnh tiêu chảy, giun sán, ngoài da, phụ khoa, mắt và các bệnh khác. Trên toàn thế giới hàng năm có gần 2 tỷ người bị lây nhiễm ký sinh trùng đường ruột (giun đũa, giun tóc và giun móc) [51]. Chỉ tính riêng bệnh tiêu chảy cũng chiếm 4,1% gánh nặng bệnh tật và gây tử vong cho 1,8 triệu người mỗi năm trên toàn cầu (tính cả bệnh tả).

Ước tính, 88% trường hợp này qui cho việc sử dụng nước không an toàn, thiếu nhà tiêu HVS và hành vi vệ sinh kém [27]. Ở Việt Nam, ước tính các bệnh liên quan tới nước và vệ sinh chiếm 7,5% gánh nặng bệnh tật [9]. Môi trường nước là trung gian lây truyền các mầm bệnh, đặc biệt là các bệnh lây truyền theo đường phân - miệng và có thể gây ra những vụ dịch lớn ảnh hưởng đến sức khỏe người dân. Sử dụng nước sinh hoạt và nhà tiêu không HVS làm gia tăng tỷ lệ bệnh tật của người dân và ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sống của cộng đồng.

Nước bị nhiễm phân được phát hiện qua LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 việc xét nghiệm nước tìm thấy sự có mặt của các vi khuẩn đường ruột, đặc biệt là Escherichia Coli. Ở vùng đồng bằng sông Cửu Long việc sử dụng loại cầu tiêu ao cá đã gây ô nhiễm nặng nề cho tất cả các nguồn nước bề mặt. Một trong những yếu tố quan trọng của môi trường sống là đất. Các thành phần vật lý, hóa học của đất liên quan trực tiếp đến sức khỏe của con người.

Đất là nơi trồng trọt, cung cấp nguồn lương thực, thực phẩm hàng ngày của con người. Môi trường đất bị ô nhiễm do quản lý phân người không tốt có thể thông qua nguồn cung cấp thực phẩm hàng ngày, bụi bặm hoặc qua tay của người nhiễm bẩn không rửa để gây bệnh cho con người [23]. Tình trạng quản lý phân người không tốt trong đó có việc sử dụng các loại nhà tiêu không HVS hay không sử dụng nhà tiêu ở một số HGĐ đã gây ô nhiễm đất, nước, không khí, làm cho ruồi nhặng phát triển, phát tán các loại vi sinh vật và ký sinh trùng gây bệnh, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng. Bên cạnh đó, ở các vùng nông thôn, tập quán sử dụng phân người trong sản xuất nông nghiệp đã có từ xa xưa và cho đến nay ở nhiều vùng vẫn còn sử dụng.

Phân người có đầy đủ các chất dinh dưỡng cho cây trồng phát triển và có thể thay thế được nhiều loại phân bón hóa học khác. Sử dụng phân người để làm phân bón cho cây trồng vừa tiết kiệm được đầu tư sản xuất, vừa tránh được thoái hóa đất nông nghiệp. Tuy nhiên, việc sử dụng phân người chưa được xử lý đúng lại là một trong những nguồn ô nhiễm nhất là mối nguy hại trực tiếp cho sức khỏe của người nông dân và lan truyền các mầm bệnh nguy hiểm cho cộng đồng. Theo kết quả nghiên cứu tại Thái Nguyên của Hoàng Anh Tuấn cho thấy số hộ gia đình có sử dụng phân để bón ruộng và hoa màu là 90,2%, trong đó số HGĐ sử dụng phân ủ chỉ có 17,1% [54].

Theo nghiên cứu khác của Hoàng Thị Thu Hà cho thấy số HGĐ sử dụng phân để LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 bón ruộng chiếm tỉ lệ 49% lại rơi vào những HGĐ không có nhà tiêu hoặc có nhà tiêu nhưng không HVS, còn đối với các HGĐ có nhà tiêu HVS thì 100% không sử dụng phân bón ruộng [54].