ĐẶT VẤN ĐỀ Ngày nay, mọi người thường tự sử dụng thuốc cũng như các phương pháp chăm sóc sức khỏe tại nhà để giải quyết các bệnh thường gặp như sốt, đau nhức mình mẩy, khó tiêu, tiêu chảy, buồn nôn, ho và nhiễm trùng đường hô hấp trên. Nguyên nhân chủ yếu của hành vi này là nhằm tiết kiệm chi phí và thời gian hoặc các vấn đề về sức khỏe của người dân có vẻ chưa đến mức độ phải đi khám bác sĩ và trong một số trường hợp, người dân có thể có ít hoặc không có khả năng tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng đã chỉ ra rằng việc tự sử dụng thuốc đúng cách có thể giúp ngăn ngừa và điều trị các bệnh không cần tư vấn y tế và đó cũng là một giải pháp tiết kiệm chi phí để điều trị các bệnh thông thường [33]. Tuy nhiên, tự sử dụng thuốc cũng có những nguy cơ đáng e ngại như chẩn đoán sai, kháng thuốc, sử dụng thuốc quá nhiều, sử dụng thuốc hết hạn, thời gian sử dụng kéo dài, tương tác thuốc; rủi ro về độc tính và dược lý liên quan đến việc sử dụng thuốc không đúng cách [35].
Các số liệu thống kê trước đây cho thấy tự sử dụng thuốc từ 2% đến 99 phần trăm giữa các quốc gia khác nhau [56]. Ví dụ, có khoảng 38,5% người báo cáo lại sử dụng thuốc cho trẻ em và thanh thiếu niên ở Đức [82]. Trong khi đó, Magda Nunes de Melo và các cộng sự [74] thấy rằng có là khoảng 21,5% số người trả lời sử dụng thuốc tự trong một cuộc khảo sát cho nông thôn Bồ Đào Nha. Ở các nước đang phát triển như Pakistan, Ấn Độ, Bangladesh và Nepal, hơn 50% người dân đang dung thuốc mà không có lời khuyên của bác sĩ [15].
Bên cạnh đó, ở các nước đã phát triển như Greece, Israel và ở một số nước Châu Âu như Romania và Lithu-ania cũng có tỷ lệ cao tự sử dụngthuốc kháng sinh [38].Trên thực tế, tự sử dụng thuốc đang diễn ra tại các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Thực trạng này được bắt nguồn từ các yếu tố như sự gia tăng về dân số, hệ thống y tế cộng đồng 2 còn yếu so với nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng cao của người dân, nền kinh tế hộ gia đình còn kém…. Ngoài ra, sự thuận tiện trong việc tiếp cận với các sản phẩm y tế và tình trạng thoải mái về khía cạnh pháp lý trong lĩnh vực y học dẫn tới tự sử dụng thuốc trở thành một hình thức phổ biển để giải quyết những vấn đề về sức khỏe [22]. Do đó, mục đích nghiên cứu này là tìm hiểu thực trạng tự sử dụng thuốc các yếu tố quyết định cơ bản của việc tự sử dụng thuốc để khuyến nghị các chính sách y tế công cộng nhằm giảm được các rủi ro sức khỏe liên quan đến sử dụng thuốc của người dân.
Ngoài ra, sự hiểu biết về các yếu tố liên quan đến hành vi tự sử dụng thuốc với độ tin cậy cao sẽ thúc đẩy nhận thức về các mối nguy hiểm tiềm ẩn đối với sức khỏe của việc sử dụng thuốc mà không có lời khuyên của bác sĩ. Từ tình hình thực tế khảo sát được và dựa trên các báo cáo năm 2018 của Trung tâm Y tế huyện Hoài Đức, trên địa bàn ghi nhận nhiều trường hợp gặp các biến chứng của việc tự sử dụng thuốc như 01 ca xuất huyết tiêu hóa, 03 cac dị ứng hay kháng kháng sinh…[12]. Căn cứ vào thực trạng trên và nguồn lực cho phép chúng tôi tiến hành đề tài nghiên cứu: “Thực trạng và môt số yếu tố liên quan đến tự sử dụng thuốc tân dược của người trưởng thành xã Sơn Đồng, huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội năm 2019” Việc triển khai nghiên cứu tại địa bàn xã sẽ cho biết thực trạng tự sử dụng thuốc của người dân hiện nay. Ngoài ra, nghiên cứu cũng tìm hiểu những yếu tố có liên quan đến việc tự sử dụng thuốc của người dân.
Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thêm các bằng chứng khoa học cho lập kế hoạch can thiệp phù hợp nhằm đảm bảo an toàn dùng thuốc cho người dân xã Sơn Đồng, huyện Hoài Đức, TP Hà Nội. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả thực trạng tự sử dụng thuốc tân dược của người trưởng thành xã Sơn Đồng, huyện Hoài Đức, Thành phố Hà Nội năm 2019. Tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến việc tự sử dụng thuốc tân dược của người trưởng thành xã Sơn Đồng, huyện Hoài Đức, Thành phố Hà Nội năm 2019.
TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Khái niệm về Thuốc Theo Luật Dược thì khái niệm thuốc là chế phẩm có chứa dược chất hoặc dược liệu dùng cho người nhằm mục đích phòng bệnh, chẩn đoán bệnh, chữa bệnh, điều trị bệnh, giảm nhẹ bệnh, điều chỉnh chức năng sinh lý cơ thể người bao gồm thuốc hóa dược, thuốc dược liệu, thuốc cổ truyền, vắc xin và sinh phẩm [11]. Trong các thuốc đang được sử dụng, tỷ lệ thuốc theo y học cổ truyền chỉ chiếm 13,6% [3], do vậy trong nghiên cứu này tập trung đánh giá hành vi tự sử dụng thuốc hóa dược của người dân. Thuốc hóa dược là thuốc có chứa dược chất đã được xác định thành phần, công thức, độ tinh khiết và đạt tiêu chuẩn làm thuốc bao gồm cả thuốc tiêm được chiết xuất từ dược liệu, thuốc có kết hợp dược chất với các dược liệu đã được chứng minh về tính an toàn và hiệu quả [11]. Thuốc hóa dược còn được gọi dưới tên thuốc tân dược.2 Hành vi tự sử dụng thuốc (Self – medication) Tự sử dụng thuốc là hành vi sử dụng thuốc mà không có bất kỳ tư vấn hay đơn thuốc của bác sĩ [40].
Ngoài định nghĩa đơn giản này, một số định nghĩa khác cũng đã được nêu ra theo Giroud [30], tự sử dụng thuốc đó là "hành động tự điều trị với các thuốc tự mua được và không có tư vấn của bác sĩ”, “Hành vi này giúp giảm số lần phải thăm khám bác sĩ, tiết kiệm thời gian và chi phí, nhưng nó có những hạn chế và nguy cơ nhất định". Người ta cho rằng tự sử dụng thuốc có thể được coi là "hành động của một cá nhân sử dụng một loại thuốc mà không có sự tư vấn của bác sĩ, thuốc này có thể đến từ nguồn nhà thuốc hoặc người khác cung cấp''. Trong trường hợp này là tái sử dụng các loại thuốc trong tủ thuốc của gia đình hoặc từ bạn bè, người quen.2 Kiến thức và thái độ trong việc tự sử dụng thuốc Tự sử dụng thuốc là một lựa chọn điều trị mang tính kinh tế với các bệnh thông thường. Tuy vậy, kiến thức về lợi ích cũng những nguy cơ của hành vi này lại chưa được phổ biến.
Một số nghiên cứu giữa các quần thể khác nhau cho thấy mọi người có kiến thức khá tốt về những lợi ích của việc tự dùng thuốc như tiết kiệm thời gian và kinh tế, không cần phải đi bác sĩ cho bệnh nhẹ và hiệu quả nhanh chóng, dễ dàng và thuận tiện. Bên cạnh đó các kiến thức của người tiêu dùng về các loại thuốc đang được sử dụng như đúng chỉ định, liều lượng và thời gian sử dụng và tác dụng phụ của thuốc lại không được đầy đủ. Các nghiên cứu khác nhau đã chỉ ra rằng việc thiếu kiến thức và thông tin khiến nhiều người dùng và sử dụng thuốc không đúng cách hoặc không phù hợp. Trong một nghiên cứu mô tả ở Hồng Kông, trong đó bệnh nhân được hỏi về tác dụng điều trị và tác dụng phụ của thuốc họ đã sử dụng, ít nhất 69% biết một số tác dụng chữa bệnh trong khi 31% không biết bất kỳ tác dụng chữa bệnh nào, vì vậy khiến bản thân có nguy cơ từ việc sử dụng thuốc không phù hợp.
Hơn nữa, đại đa số 93% trong số các bệnh nhân hoàn toàn không biết về tác dụng phụ của thuốc mình đang dùng [59]. Ưu điểm và nhược điểm của tự sử dụng thuốc 1. Ưu điểm của việc tự dùng thuốc Tự sử dụng thuốc có vai trò quan trọng trong chăm sóc sức khỏe đặc biệt trong bối cảnh ngày nay với sự cải tiến không ngừng trong giáo dục về kiến thức y tế và sự phát triển kinh tế xã hội, việc tự dùng thuốc đã được tích hợp thành công vào nhiều hệ thống chăm sóc sức khỏe trên khắp thế giới. [56] Tự dùng thuốc mang lại những lợi ích to lớn, đặc biệt là với các bệnh nhiễm trùng thông thường như cảm lạnh hoặc đau lưng nhẹ.
Trong các trường hợp này, việc tự dùng thuốc là có lợi vì nó mang lại cho người bệnh vai trò 6 lớn hơn trong việc chăm sóc sức khỏe của bản thân. Điều này cũng làm giảm sự phụ thuộc của người bệnh vào các chuyên gia y tế dẫn tới giảm chi phí chăm sóc sức khỏe cho cộng đồng. Một số loại thuốc ở Anh và Mỹ đã được chuyển từ quy định phải dùng khi có đơn thuốc sang có thể dùng mà không cần đơn thuốc dựa trên những hợp tác của các công ty dược và nhà nước nhăm đáp ứng nhu cầu nâng cao vai trò của người dân trong chăm sóc sức khỏe của bản thân và gia đình. [32] Ở các nước phát triển, tự dùng thuốc cũng đã được sử dụng rất rộng rãi để chống lại hành vi và vấn đề tâm lý như hút thuốc.
Theo Hiệp hội công nghiệp sản xuất thuốc tự sử dụng (WSMI) năm 2019 thống kê về liệu pháp thay thế nicotine tại Mỹ, trong năm đầu tiên sau khi chuyển đổi đến tình trạng không kê đơn, ước tính giảm khoảng 114000 đến 304000 người mới hút thuốc hàng năm. Có tới 300000 người mỗi năm có khả năng giảm nguy cơ ung thư phổi, khí phế thũng, đột quỵ, đau tim và các biến chứng trong thai kỳ [17]. Nhược điểm của việc tự dùng thuốc Mặc dù tự sử dụng thuốc mang lại những lợi ích đáng kể nhưng bên cạnh đó cũng có một số nguy cơ đáng quan ngại. Việc sử dụng bừa bãi không có kiểm soát các loại thuốc không kê đơn có thể gây ra phụ thuộc vào thuốc, sử dụng sai mục đích điều trị….
Ví dụ, từ đầu những năm 1980, một số nghiên cứu đã báo cáo mối liên quan giữa suy thận mạn và sử dụng các thuốc giảm đau khác, bao gồm paracetamol, aspirin và thuốc chống viêm không steroid (NSAID) khác [21]. Tự sử dụng thuốc có thể dẫn tới nguy cơ lớn không những với cá nhân và còn ảnh hưởng tới cả xã hội. Đó là sự phụ thuộc gần như lạm dụng vào kháng sinh đã tạo ra một hoặc nhiều chủng vi khuẩn kháng thuốc [45].