Thực trạng nhiễm viêm gan B và hiệu quả can thiệp dự phòng tại Tây Nguyên

Luận án tiến sĩ phân tích thực trạng và yếu tố liên quan đến nhiễm vi rút viêm gan B ở người trưởng thành Tây Nguyên, hiệu quả can thiệp dự phòng.

• Tác giả: Phạm Ngọc Thanh
• Người hướng dẫn: Phan Trọng Lân
• Trường học: Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương
• Chuyên ngành: Dịch tễ học
• Đề tài: Thực Trạng Và Hiệu Quả Can Thiệp Dự Phòng Lây Nhiễm Viêm Gan B Ở Người Trưởng Thành Tây Nguyên
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Viêm gan vi rút
• 1.2. Định nghĩa ca bệnh vi rút viêm gan B
• 1.3. Tác nhân gây bệnh, đường lây truyền viêm gan B
• 1.4. Các biện pháp xét nghiệm phát hiện vi rút viêm gan B
• 1.5. Tiêu chuẩn chẩn đoán nhiễm viêm gan vi rút B
• 1.6. Hành vi nguy cơ lây nhiễm nhiễm vi rút viêm gan B
• 1.7. Phương pháp phòng chống lây nhiễm vi rút viêm gan B
• 1.8. Thực trạng nhiễm vi rút viêm gan B
• 1.8.1. Tình hình nhiễm vi rút viêm gan B trên thế giới
• 1.8.2. Tình hình nhiễm vi rút viêm gan B ở Việt Nam
• 1.8.3. Tình hình nhiễm vi rút viêm gan B tại khu vực Tây Nguyên
• 1.9. Một số yếu tố liên quan tới tình trạng nhiễm vi rút viêm gan B
• 1.9.1. Một số yếu tố đặc điểm nhân khẩu học
• 1.9.2. Yếu tố về kiến thức
• 1.9.3. Yếu tố về hành vi
• 1.10. Can thiệp dự phòng lây nhiễm vi rút viêm gan B
• 1.10.1. Một số biện pháp và hiệu quả của can thiệp dự phòng lây nhiễm vi rút viêm gan B
• 1.10.2. Vai trò của truyền thông giáo dục sức khỏe trong dự phòng lây nhiễm viêm gan vi rút B
• 1.11. Một số thông tin về khu vực Tây Nguyên
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu của mục tiêu 1 và 2
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.4. Địa điểm nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6. Thiết kế nghiên cứu
• 2.7. Cỡ mẫu nghiên cứu và phương pháp chọn mẫu
• 2.8. Phương pháp, kỹ thuật và công cụ thu thập thông tin
• 2.9. Mẫu bệnh phẩm và kỹ thuật xét nghiệm
• 2.10. Các nhóm biến số và chỉ số nghiên cứu
• 2.11. Tiêu chuẩn đánh giá
• 2.12. Quản lý và phân tích số liệu
• 2.13. Phương pháp nghiên cứu của mục tiêu 3
• 2.14. Đối tượng nghiên cứu
• 2.15. Thời gian nghiên cứu
• 2.16. Địa điểm nghiên cứu
• 2.17. Phương pháp nghiên cứu
• 2.18. Quản lý và phân tích số liệu
• 2.19. Sai số và khống chế sai số
• 2.20. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thực trạng nhiễm vi rút viêm gan B
• 3.2. Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu
• 3.3. Thực trạng nhiễm vi rút viêm gan B
• 3.4. Một số yếu tố liên quan đến tình trạng nhiễm vi rút viêm gan B
• 3.5. Yếu tố về nhân khẩu học
• 3.6. Yếu tố về tiền sử khám chữa bệnh
• 3.7. Yếu tố về kiến thức và hành vi
• 3.8. Hiệu quả hiệu quả biện pháp truyền thông thay đổi hành vi dự phòng lây nhiễm vi rút viêm gan B tại cộng đồng
• 3.9. Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu
• 3.10. Hiệu quả các biện pháp can thiệp cải thiện kiến thức, hành vi về phòng chống lây nhiễm vi rút viêm gan B
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Thực trạng nhiễm vi rút viêm gan B
• 4.2. Một số yếu tố liên quan tới tình trạng nhiễm vi rút viêm gan B
• 4.3. Yếu tố về nhân khẩu học
• 4.4. Yếu tố về tiền sử khám chữa bệnh
• 4.5. Yếu tố về kiến thức và hành vi
• 4.6. Hiệu quả biện pháp truyền thông thay đổi hành dự phòng lây nhiễm vi rút viêm gan B tại cộng đồng
• 4.7. Kết quả triển khai can thiệp truyền thông
• 4.8. Hiệu quả các biện pháp can thiệp cải thiện kiến thức và hành vi phòng chống lây nhiễm viêm gan B
• 4.9. Các yếu tố liên quan đến hiệu quả của can thiệp truyền thông
• 4.10. Hạn chế của nghiên cứu
• KẾT LUẬN
• KHUYẾN NGHỊ
• Danh mục các công trình liên quan đến luận án đã công bố
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Thực trạng viêm gan B tại Tây Nguyên

Thực trạng viêm gan B tại khu vực Tây Nguyên được nghiên cứu kỹ lưỡng trong luận án. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm viêm gan B ở người trưởng thành tại đây khá cao, đặc biệt trong nhóm dân tộc thiểu số. Các yếu tố như trình độ học vấn thấp, điều kiện sống khó khăn và thiếu kiến thức về phòng ngừa lây nhiễm đóng vai trò quan trọng. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tỷ lệ tiêm vắc xin viêm gan B còn thấp, đặc biệt ở phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ. Điều này làm tăng nguy cơ lây truyền từ mẹ sang con. Tình hình viêm gan B tại Tây Nguyên cần được quan tâm để có biện pháp can thiệp hiệu quả.

1.1. Tỷ lệ nhiễm viêm gan B

Tỷ lệ nhiễm viêm gan B tại Tây Nguyên dao động từ 8-25%, cao hơn so với nhiều khu vực khác. Điều này phản ánh sự thiếu hụt trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng và phòng ngừa lây nhiễm. Các yếu tố như dân tộc, nghề nghiệp và thu nhập cũng ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm bệnh.

1.2. Yếu tố liên quan đến nhiễm bệnh

Các yếu tố như hành vi nguy cơ (dùng chung dụng cụ cá nhân, quan hệ tình dục không an toàn) và thiếu kiến thức về phòng ngừa lây nhiễm là nguyên nhân chính dẫn đến tỷ lệ nhiễm cao. Ngoài ra, việc không tiêm vắc xin đầy đủ cũng làm tăng nguy cơ lây truyền.

II. Hiệu quả can thiệp dự phòng lây nhiễm

Nghiên cứu đánh giá hiệu quả can thiệp thông qua các chương trình can thiệp như truyền thông giáo dục sức khỏe và tiêm vắc xin. Kết quả cho thấy các biện pháp này giúp cải thiện đáng kể kiến thức và hành vi phòng ngừa lây nhiễm trong cộng đồng. Tỷ lệ tiêm vắc xin tăng lên, và nhận thức về phòng ngừa lây nhiễm được nâng cao. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức trong việc duy trì hiệu quả lâu dài của các can thiệp dự phòng.

2.1. Truyền thông giáo dục sức khỏe

Các chương trình truyền thông đã giúp nâng cao nhận thức về phòng ngừa lây nhiễm viêm gan B. Người dân hiểu rõ hơn về các đường lây truyền và biện pháp phòng ngừa. Tuy nhiên, việc duy trì hiệu quả cần được tiếp tục đầu tư.

2.2. Tiêm vắc xin viêm gan B

Tiêm vắc xin là biện pháp hiệu quả nhất trong dự phòng viêm gan B. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ tiêm vắc xin tăng lên đáng kể sau các can thiệp dự phòng. Tuy nhiên, việc tiếp cận vắc xin ở vùng sâu vùng xa vẫn còn hạn chế.

III. Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các khuyến nghị được đưa ra nhằm cải thiện hiệu quả can thiệp và phòng ngừa lây nhiễm viêm gan B tại Tây Nguyên. Cần tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe, mở rộng chương trình tiêm vắc xin và cải thiện điều kiện sống cho người dân. Ngoài ra, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan y tế và cộng đồng để đảm bảo hiệu quả lâu dài của các can thiệp dự phòng.

3.1. Tăng cường truyền thông

Cần tiếp tục đầu tư vào các chương trình truyền thông để nâng cao nhận thức về phòng ngừa lây nhiễm. Đặc biệt, cần tập trung vào nhóm dân tộc thiểu số và vùng sâu vùng xa.

3.2. Mở rộng chương trình tiêm vắc xin

Cần mở rộng chương trình tiêm vắc xin viêm gan B đến tất cả các đối tượng, đặc biệt là phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ và trẻ em. Điều này sẽ giúp giảm tỷ lệ lây truyền từ mẹ sang con.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nhiễm vi rút viêm gan B (HBV) là một trong những gánh nặng y tế công cộng nghiêm trọng nhất trên phạm vi toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thế giới hiện có khoảng 257 triệu người mang vi rút viêm gan B mạn tính, cướp đi sinh mạng của xấp xỉ 1,4 triệu người mỗi năm chủ yếu do các biến chứng suy gan cấp, xơ gan và ung thư tế bào gan nguyên phát (HCC). Dữ liệu từ Nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu (GBD 2019) xếp viêm gan vi rút ở vị trí thứ 7 trong các nguyên nhân tử vong hàng đầu. Tại Việt Nam – quốc gia thuộc vùng lưu hành dịch tễ cao với tỷ lệ hiện nhiễm HBsAg trong dân số chung dao động từ 8% đến 25% và ước tính có 8,6 triệu người mang mầm bệnh – khu vực Tây Nguyên giữ vị thế chiến lược đặc biệt về kinh tế, chính trị, quốc phòng nhưng lại đối mặt với nhiều bất lợi về địa hình, cơ sở hạ tầng y tế cơ sở và cơ cấu dân số gồm 47 dân tộc thiểu số (chiếm hơn 35% dân số toàn vùng).

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) trước công trình này nằm ở sự thiếu hụt trầm trọng các dữ liệu dịch tễ học diện rộng, chuẩn hóa về tỷ lệ hiện nhiễm HBV, phân bố phân tử và các yếu tố nguy cơ hành vi - lâm sàng đặc thù tại địa bàn Tây Nguyên. Trong giai đoạn 2012–2016, hệ thống giám sát theo Thông tư 48/2010/TT-BYT chỉ ghi nhận 5.845 ca viêm gan vi rút chung mà không phân lập được căn nguyên HBV, dẫn đến sự thụ động trong việc hoạch định chính sách can thiệp dự phòng.

Luận án tiến sĩ y học của nghiên cứu sinh Phạm Ngọc Thanh, chuyên ngành Dịch tễ học (Mã số: 9 72 01 17) tại Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Phan Trọng Lân và PGS.TS. Nguyễn Thị Thi Thơ, đã giải quyết thấu đáo khoảng trống trên. Nghiên cứu giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. RQ1: Tỷ lệ hiện nhiễm vi rút viêm gan B (HBsAg dương tính) ở người trưởng thành tại cộng đồng 3 tỉnh trọng điểm Tây Nguyên (Kon Tum, Gia Lai, Đắk Nông) là bao nhiêu?
2. RQ2: Những yếu tố nhân khẩu học, tiền sử y tế, kiến thức và hành vi nguy cơ nào liên quan độc lập và có ý nghĩa thống kê đối với tình trạng nhiễm HBV?
3. RQ3: Mô hình can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe dựa vào cộng đồng kết hợp nâng cao năng lực y tế cơ sở có mang lại hiệu quả thực chất trong việc cải thiện kiến thức và thay đổi hành vi dự phòng lây nhiễm HBV khi đánh giá qua mô hình sai biệt kép (Difference-in-Differences - DID)?

Khung lý thuyết của luận án tích hợp chặt chẽ Mô hình Niềm tin Sức khỏe (Health Belief Model - Becker, 1974), Mô hình PRECEDE-PROCEED (Green & Kreuter, 1991) và Lý thuyết Nhận thức Xã hội (Social Cognitive Theory - Bandura, 1986). Quy mô nghiên cứu bao quát mẫu đại diện gồm 2.428 người trưởng thành (≥18 tuổi) trong điều tra cắt ngang dịch tễ học và triển khai can thiệp bán thực nghiệm có đối chứng tại TP. Kon Tum trong giai đoạn 2018–2020. Nghiên cứu tạo tiền đề vững chắc cho việc định hình can thiệp dịch tễ học mục tiêu tại các khu vực dân tộc thiểu số và vùng khó khăn.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu dịch tễ học HBV trên thế giới phân chia rõ rệt thành 3 vùng lưu hành dịch tễ học chính theo tiêu chuẩn WHO: vùng lưu hành thấp (tỷ lệ HBsAg <1%, phơi nhiễm <20% như Bắc Mỹ, Tây Âu, Úc), vùng lưu hành trung bình (HBsAg 2–7%, phơi nhiễm 20–60% như Nam Âu, Đông Âu, Nga) và vùng lưu hành cao (HBsAg ≥8%, phơi nhiễm >60% như Đông Á, Đông Nam Á và Châu Phi cận Sahara). Trong các vùng lưu hành cao, phương thức lây truyền chủ yếu là lây truyền dọc chu sinh (mẹ truyền sang con) và lây truyền ngang thời thơ ấu, khiến 90% trẻ sơ sinh nhiễm bệnh chuyển sang thể mạn tính.

Tổng quan các nghiên cứu trong nước cho thấy sự phân bố không đồng nhất của HBV giữa các vùng sinh thái và các nhóm dân cư: Hải Phòng đạt 18,0% trên phụ nữ mang thai (Nguyen CH, Azumi Ishizaki et al., 2011), Thái Bình đạt 19,0% ở người khỏe mạnh (Nguyen VT, McLaws, 2007), Huế dao động 16,8–28,0% (Phạm Văn Linh, 2006), Lào Cai từ 10,2% ở người Tày đến 22,8% ở người Kinh (Bùi Xuân Trường, Nguyễn Văn Bàng, 2009), TP. Hồ Chí Minh ghi nhận 12,6% trên phụ nữ độ tuổi sinh đẻ (Lê Đình Vĩnh Phúc, Huỳnh Hồng Quang, 2015), và Quảng Bình là 8,7% ở nhân viên y tế (Đỗ Quốc Tiệp, Trần Minh Hậu, 2012). Ở các nhóm có hành vi nguy cơ cao, tỷ lệ HBsAg tăng vọt: 10,7–38,0% ở người tiêm chích ma túy (Lã Thị Nhẫn, 1995; Vũ Hồng Cương, 1998), 84,0–87,6% ở bệnh nhân xơ gan và ung thư gan nguyên phát (Trịnh Thị Ngọc, 2001; Hoàng Trọng Thắng, 2003).

Trong y văn tồn tại hai trường phái tranh luận về chiến lược kiểm soát HBV: Trường phái thuần túy y sinh học nhấn mạnh mở rộng bao phủ vắc xin và liệu pháp kháng vi rút (Custer et al., 2004; Lavanchy, 2004), trong khi trường phái y tế công cộng hành vi khẳng định rằng vắc xin không thể phát huy tối đa hiệu lực nếu thiếu các can thiệp thay đổi hành vi văn hóa - xã hội và giải quyết rào cản nhận thức (Ma et al., 2017; Green & Kreuter, 1991).

Luận án định vị chính xác ở điểm giao thoa của hai trường phái: Vừa xác lập bản đồ dịch tễ học huyết thanh học chuẩn xác tại địa bàn đa dân tộc chưa từng được khảo sát quy mô lớn, vừa kiểm chứng mô hình can thiệp truyền thông hành vi tích hợp. Khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế như công trình của Baha et al. (2011) tại Ma-rốc (chỉ ra nguy cơ nhiễm HBV ở nhóm trên 40 tuổi cao gấp 2,5 lần) hay nghiên cứu của Grace X. Ma et al. (2017) trên cộng đồng người Mỹ gốc Á (chứng minh can thiệp cộng đồng thúc đẩy tỷ lệ xét nghiệm sàng lọc và tiêm chủng), luận án của NCS. Phạm Ngọc Thanh vượt trội ở việc áp dụng thiết kế can thiệp có nhóm chứng với kỹ thuật kinh tế lượng - dịch tễ học Difference-in-Differences để triệt tiêu các biến nhiễu ngoại sinh theo thời gian.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Mô hình Niềm tin Sức khỏe (Health Belief Model - Becker, 1974) và Lý thuyết Nhận thức Xã hội (Bandura, 1986) vào bối cảnh y tế dự phòng vùng đồng bào dân tộc thiểu số và vùng sâu vùng xa:

• Bổ sung các biến số "Rào cản văn hóa - tập quán địa phương" và "Tiếp cận hệ thống y tế tuyến xã" vào cấu trúc nhận thức tính nhạy cảm (Perceived Susceptibility) và nhận thức lợi ích (Perceived Benefits).
• Khung khái niệm xác lập mối quan hệ tương tác đa chiều giữa: (1) Đặc điểm nhân khẩu - xã hội (Tuổi, Giới tính, Dân tộc, Học vấn, Nghề nghiệp, Kinh tế); (2) Tiền sử y khoa và can thiệp xâm lấn; (3) Hành vi nguy cơ (đường máu, tình dục, tiêm chích); (4) Kiến thức dự phòng và (5) Tình trạng nhiễm HBV xác định bằng dấu ấn sinh học HBsAg.
• Thiết lập 3 mệnh đề lý thuyết được kiểm chứng:
  • Mệnh đề P1: Kiến thức đúng về đường truyền và biện pháp phòng ngừa là yếu tố trung gian (mediator) điều hòa hành vi dự phòng an toàn (OR > 3,5).
  • Mệnh đề P2: Các yếu tố xâm lấn y tế không an toàn trong quá khứ tạo nên nguy cơ tích lũy độc lập với các hành vi nguy cơ xã hội.
  • Mệnh đề P3: Can thiệp truyền thông đa kênh kết hợp đào tạo cán bộ y tế cơ sở tạo ra sự dịch chuyển nhận thức bền vững (Paradigm Shift) vượt trội so với truyền thông một chiều truyền thống.

       [Đặc điểm nhân khẩu học] + [Tiền sử khám chữa bệnh]

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đồng thời ba cấu trúc lý thuyết:

1. Mô hình Niềm tin Sức khỏe (HBM): Giải mã động lực chấp nhận tiêm chủng vắc xin và từ bỏ hành vi dùng chung vật dụng cá nhân có nguy cơ dính máu (dao cạo râu, bàn chải đánh răng, dụng cụ xỏ khuyên).
2. Mô hình PRECEDE-PROCEED: Phân loại các yếu tố tiền đề (kiến thức, thái độ), yếu tố tạo điều kiện (tiếp cận trạm y tế, sẵn có của bao cao su và vắc xin) và yếu tố thúc đẩy (sự hỗ trợ của cán bộ y tế thôn bản, cộng tác viên y tế).
3. Lý thuyết Nhận thức Xã hội (SCT): Tận dụng cơ chế học tập qua quan sát và tương tác đồng đẳng tại cộng đồng thôn/làng Tây Nguyên.

Điều kiện biên (Boundary Conditions) được xác lập rõ: Khung phân tích áp dụng hiệu quả cao nhất cho quần thể dân cư trưởng thành tại các vùng sinh thái đa sắc tộc có hạ tầng y tế đang phát triển, nơi tập quán sinh hoạt cộng đồng gắn kết chặt chẽ với vai trò của trưởng thôn và già làng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án theo đuổi thế giới quan thực chứng (Positivism) kết hợp trường phái thực tế phê phán (Critical Realism), sử dụng thiết kế dịch tễ học kết hợp hai giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (Mục tiêu 1 & 2): Nghiên cứu dịch tễ học mô tả cắt ngang có phân tích trên mẫu đại diện cộng đồng gồm 2.428 đối tượng trưởng thành (≥18 tuổi) tại 3 tỉnh Kon Tum, Gia Lai và Đắk Nông từ tháng 9/2018 đến tháng 3/2019.
• Giai đoạn 2 (Mục tiêu 3): Nghiên cứu can thiệp cộng đồng bán thực nghiệm, so sánh trước - sau có nhóm chứng (Quasi-experimental Pretest-Posttest Control Group Design) triển khai từ 2018 đến 2019 tại TP. Kon Tum (chọn 1 phường can thiệp và 1 phường làm đối chứng có sự tương đồng về kinh tế - xã hội).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu chùm nhiều giai đoạn (Multi-stage Cluster Sampling). Tại mỗi tỉnh, chọn ngẫu nhiên các huyện đại diện, từ huyện chọn các xã/phường, và từ danh sách hộ gia đình chọn ngẫu nhiên đối tượng nghiên cứu thỏa mãn tiêu chuẩn.
• Tiêu chuẩn lựa chọn: Nam và nữ từ 18 tuổi trở lên, thường trú tại địa bàn nghiên cứu trên 1 tháng trước thời điểm điều tra, đồng thuận tham gia nghiên cứu và có đầy đủ năng lực hành vi. Loại trừ các trường hợp mắc bệnh cấp tính nặng hoặc suy giảm nhận thức không thể trả lời phỏng vấn.
• Quy trình thu thập số liệu và xét nghiệm:
  • Phỏng vấn trực tiếp bằng bộ câu hỏi cấu trúc chuẩn hóa đánh giá nhân khẩu học, tiền sử khám chữa bệnh, kiến thức lây truyền và hành vi phòng bệnh.
  • Lấy 3–5 ml máu tĩnh mạch bởi cán bộ y tế được tập huấn chuẩn GCLP. Huyết thanh được tách, bảo quản ở -20°C và vận chuyển về phòng xét nghiệm đạt chuẩn quốc gia tại Viện Vệ sinh Dịch tễ Tây Nguyên.
  • Xét nghiệm sàng lọc HBsAg bằng kỹ thuật miễn dịch gắn enzyme (ELISA) và xét nghiệm khẳng định tự động theo Quyết định số 1868/QĐ-BYT (2020) và Quyết định 4283/QĐ-BYT (2016) của Bộ Y tế.
• Kiểm soát chất lượng và độ tin cậy: Bộ công cụ phỏng vấn được thử nghiệm tiền khả thi (pre-test), tính toán độ nhất quán nội tại Cronbach's Alpha đạt chuẩn (α > 0,80). Đảm bảo chuẩn hóa người phỏng vấn và kiểm tra chéo 10% mẫu huyết thanh tại phòng xét nghiệm tham chiếu. Nghiên cứu được Hội đồng Đạo đức trong Nghiên cứu Y sinh học (IRB) phê duyệt nghiêm ngặt.

Data và phân tích

• Phân tích thống kê: Dữ liệu được làm sạch, nhập liệu bằng phần mềm EpiData và phân tích trên phần mềm thống kê chuyên ngành (SPSS/Stata).
• Kỹ thuật phân tích nâng cao:
  • Sử dụng mô hình Hồi quy Logistic đa biến (Multivariable Logistic Regression) để xác định các yếu tố liên quan độc lập với tình trạng nhiễm HBV, báo cáo Tỷ suất chênh hiệu chỉnh (Adjusted Odds Ratio - aOR) cùng Khoảng tin cậy 95% (95% CI) và giá trị p (mức ý nghĩa p < 0,05).
  • Đánh giá hiệu quả can thiệp truyền thông bằng phương pháp Sai biệt kép (Difference-in-Differences - DID): $$\text{DID} = (\bar{Y}{\text{Can thiệp, Sau}} - \bar{Y}{\text{Can thiệp, Trước}}) - (\bar{Y}{\text{Chứng, Sau}} - \bar{Y}{\text{Chứng, Trước}})$$ Mô hình DID giúp triệt tiêu các tác động gây nhiễu do xu hướng tự nhiên theo thời gian và các yếu tố kinh tế - xã hội đồng thời xảy ra tại địa bàn.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Tỷ lệ hiện nhiễm HBV tại Tây Nguyên ở mức lưu hành dịch tễ cao: Kết quả xét nghiệm huyết thanh học trên 2.428 người trưởng thành tại Kon Tum, Gia Lai và Đắk Nông xác lập tỷ lệ hiện nhiễm HBsAg (+) mang tính đại diện khu vực, khẳng định Tây Nguyên là vùng trọng điểm dịch tễ cần ưu tiên nguồn lực quốc gia. Tỷ lệ nhiễm thay đổi rõ rệt theo nhóm tuổi, tập trung cao ở độ tuổi lao động 20–50 tuổi, phản ánh sự tích lũy nguy cơ lây truyền ngang qua quan hệ tình dục và thủ thuật y tế trong giai đoạn chưa được bao phủ vắc xin sơ sinh.
2. Xác định các yếu tố nguy cơ lâm sàng và y tế then chốt: Phân tích hồi quy logistic đa biến chứng minh tiền sử phẫu thuật, thủ thuật xâm lấn, nạo hút thai, chạy thận nhân tạo và nhận/truyền máu là những yếu tố liên quan có ý nghĩa thống kê (p < 0,05; aOR dao động từ 1,8 đến trên 3,2) với tình trạng dương tính HBsAg. Điều này phản ánh thực trạng kiểm soát nhiễm khuẩn tại các cơ sở y tế địa phương trong các thập kỷ trước còn nhiều lỗ hổng.
3. Thực trạng khoảng trống kiến thức và hành vi nguy cơ: Nghiên cứu phát hiện tỷ lệ đối tượng có hiểu biết toàn diện về đường lây truyền HBV (đặc biệt là lây qua đường máu khi dùng chung vật dụng cá nhân như dao cạo, bàn chải đánh răng) và nhận thức về tiêm chủng vắc xin ở người lớn còn rất thấp. Tỷ lệ phụ nữ mang thai được xét nghiệm sàng lọc HBsAg định kỳ trước sinh chưa đạt kỳ vọng do rào cản kinh tế và thiếu hướng dẫn thường quy tại tuyến cơ sở.
4. Hiệu quả vượt trội của mô hình can thiệp truyền thông tích hợp (DID Analysis): Can thiệp truyền thông đa kênh (phát thanh xã, tài liệu trực quan, tuyên truyền trực tiếp hộ gia đình kết hợp nâng cao năng lực cho cán bộ y tế trạm và cộng tác viên thôn bản) tạo ra sự cải thiện có ý nghĩa thống kê rất cao (p < 0,001) về điểm kiến thức và tỷ lệ thực hành an toàn ở phường can thiệp so với phường đối chứng qua phân tích DID. Tỷ lệ người dân tự nguyện xét nghiệm sàng lọc và đăng ký tiêm chủng vắc xin tăng vọt rõ rệt.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Bổ sung bằng chứng thực nghiệm khẳng định sự kết hợp giữa mô hình HBM và SCT có khả năng giải thích và dự báo chính xác sự thay đổi hành vi sức khỏe tại các cộng đồng dân cư đa dân tộc thiểu số tại các nước đang phát triển.
• Về mặt phương pháp luận: Khẳng định tính ưu việt của thiết kế nghiên cứu dịch tễ học thực địa kết hợp đánh giá can thiệp bằng mô hình sai biệt kép DID – một chuẩn mực phương pháp có thể nhân rộng cho các nghiên cứu can thiệp bệnh truyền nhiễm khác như viêm gan C, HIV hay lao phổi.
• Về ứng dụng thực tiễn và chính sách:
  • Cung cấp cơ sở dữ liệu dịch tễ học thực chứng để Bộ Y tế và Sở Y tế các tỉnh Tây Nguyên xây dựng kế hoạch hành động phòng chống viêm gan vi rút giai đoạn tiếp theo.
  • Đề xuất quy trình đưa xét nghiệm HBsAg thành chỉ định thường quy bắt buộc trong gói dịch vụ chăm sóc trước sinh cho phụ nữ mang thai tại tuyến huyện và xã.
  • Chuẩn hóa tài liệu truyền thông giáo dục sức khỏe bằng tiếng dân tộc thiểu số bản địa (Gia-rai, Ba-na, Ê-đê, M'Nông) phù hợp với phong tục tập quán địa phương.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận một số hạn chế nội tại:

1. Giới hạn thiết kế cắt ngang: Ở Giai đoạn 1, thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang chỉ cho phép xác định mối liên quan dịch tễ học (associations) mà chưa thể khẳng định tuyệt đối mối quan hệ nhân quả (causality) giữa một số yếu tố hành vi trong quá khứ và tình trạng nhiễm mạn tính.
2. Sai số nhớ lại (Recall Bias): Các thông tin về tiền sử tiêm truyền, nạo hút thai, phẫu thuật hoặc hành vi nguy cơ trong quá khứ phụ thuộc vào trí nhớ của đối tượng nghiên cứu.
3. Giới hạn địa bàn can thiệp: Mô hình can thiệp tại Giai đoạn 2 mới được thử nghiệm tại khu vực đô thị (TP. Kon Tum), đòi hỏi cần được kiểm chứng thêm tại các vùng sâu, vùng xa có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.

Các định hướng nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

• Triển khai nghiên cứu thuần tập tương lai (Prospective Cohort Study) theo dõi hiệu quả bảo vệ lâu dài của vắc xin và biến thiên tải lượng vi rút (HBV DNA) ở người mang mầm bệnh.
• Tiến hành giải trình tự gen (Genotyping) và phân tích dịch tễ học phân tử để xác định các phân type HBV (đặc biệt là Genotype B và C) lưu hành đặc trưng tại Tây Nguyên.
• Đánh giá hiệu quả chi phí - thỏa dụng (Cost-Utility Analysis) của chương trình sàng lọc phổ cập HBsAg kết hợp tiêm kháng huyết thanh (HBIG) và vắc xin liều sơ sinh trong vòng 24 giờ tại trạm y tế xã.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Giá trị học thuật (Academic Impact): Là công trình tiên phong cung cấp dữ liệu dịch tễ học HBV quy mô lớn và chuẩn hóa nhất tại Tây Nguyên, tạo nguồn trích dẫn nền tảng cho các công trình nghiên cứu dịch tễ học, bệnh truyền nhiễm và y tế công cộng trong và ngoài nước.
• Chuyển đổi thực hành y tế (Health Sector Transformation): Thúc đẩy việc siết chặt quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn, vô trùng tuyệt đối dụng cụ phẫu thuật, thủ thuật nha khoa, thẩm mỹ và an toàn truyền máu tại tất cả các cơ sở y tế trên địa bàn Tây Nguyên.
• Tác động chính sách y tế (Policy Influence): Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Cục Y tế Dự phòng - Bộ Y tế và các Viện Vệ sinh Dịch tễ/Pasteur trong việc tối ưu hóa Thông tư 54/2016/TT-BYT và hoàn thiện Chiến lược Quốc gia loại trừ viêm gan vi rút vào năm 2030 theo cam kết với WHO.
• Lợi ích kinh tế - xã hội (Societal Benefits): Việc nâng cao nhận thức dự phòng và thúc đẩy tiêm vắc xin giúp giảm tỷ lệ nhiễm mới, từ đó trực tiếp giảm hàng trăm tỷ đồng chi phí điều trị xơ gan, ung thư gan và chạy thận nhân tạo cho các gia đình và quỹ Bảo hiểm Y tế trong tương lai.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận một hình mẫu chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu dịch tễ học thực địa kết hợp can thiệp cộng đồng và xử lý số liệu nâng cao bằng DID.
• Các nhà khoa học và chuyên gia dịch tễ học: Kế thừa tập dữ liệu nền tảng về tỷ lệ hiện nhiễm và các phân tích đa biến để phát triển các mô hình dự báo lan truyền bệnh truyền nhiễm.
• Cán bộ y tế cơ sở và cộng tác viên dân số: Được thụ hưởng trực tiếp từ các chương trình tập huấn nâng cao năng lực truyền thông, tư vấn và kỹ năng quản lý ca bệnh viêm gan B tại tuyến xã/phường.
• Các nhà hoạch định chính sách y tế: Sở hữu bằng chứng thực nghiệm vững chắc để phân bổ ngân sách, vắc xin và trang thiết bị xét nghiệm sàng lọc tập trung cho vùng Tây Nguyên.
• Cộng đồng người dân Tây Nguyên: Đặc biệt là phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ và đồng bào các dân tộc thiểu số được bảo vệ sức khỏe, giảm thiểu nguy cơ lây truyền HBV sang thế hệ tương lai.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng Mô hình Niềm tin Sức khỏe (Becker, 1974) và Lý thuyết Nhận thức Xã hội (Bandura, 1986) bằng cách tích hợp thành công các yếu tố đặc thù văn hóa - xã hội và rào cản ngôn ngữ của đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên vào cấu trúc nhận thức rủi ro sức khỏe, chứng minh rằng sự kết hợp giữa truyền thông đồng đẳng và củng cố năng lực y tế cơ sở là điều kiện tiên quyết để chuyển hóa nhận thức thành hành vi dự phòng bền vững.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?
Khác với các nghiên cứu trước tại Việt Nam (như công trình của Bùi Xuân Trường tại Lào Cai năm 2009 hay Đỗ Quốc Tiệp tại Quảng Bình năm 2012 vốn chỉ dừng lại ở mô tả cắt ngang thuần túy), luận án của NCS. Phạm Ngọc Thanh là công trình đầu tiên tại Tây Nguyên kết hợp nghiên cứu dịch tễ học huyết thanh học diện rộng (n = 2.428) với thiết kế can thiệp cộng đồng có nhóm chứng và sử dụng mô hình kinh tế lượng - dịch tễ học Sai biệt kép (Difference-in-Differences - DID) để đánh giá hiệu quả can thiệp một cách khoa học, khách quan và loại trừ triệt để các sai số ngoại sinh.

3. Phát hiện bất ngờ và có ý nghĩa dịch tễ học lớn nhất từ số liệu thực tế?
Phát hiện nổi bật là tiền sử can thiệp y tế xâm lấn (thủ thuật, nạo hút thai, phẫu thuật) đóng vai trò là yếu tố nguy cơ độc lập mạnh mẽ tương đương hoặc cao hơn cả các hành vi nguy cơ xã hội truyền thống (như tiêm chích ma túy hay bạn tình phức tạp) đối với tình trạng nhiễm HBV trong quần thể dân cư chung, cho thấy tầm quan trọng tối khẩn cấp của kiểm soát nhiễm khuẩn y tế tuyến cơ sở.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) rõ ràng không?
Luận án xây dựng quy trình can thiệp chuẩn hóa chi tiết bao gồm: Bộ công cụ điều tra chuẩn hóa, khung chương trình tập huấn cho cán bộ y tế tuyến xã/phường và cộng tác viên thôn bản, quy chuẩn thông điệp truyền thông đa kênh và quy trình phân tích đánh giá hiệu quả bằng DID, cho phép các địa phương khác trong cả nước dễ dàng áp dụng và nhân rộng.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tiếp theo (10-Year Research Agenda) được định hình ra sao?
Nghiên cứu vạch ra lộ trình 10 năm tập trung vào 3 trụ cột: (1) Thiết lập hệ thống giám sát dịch tễ học phân tử HBV toàn vùng Tây Nguyên; (2) Đánh giá đáp ứng miễn dịch và hiệu giá kháng thể bảo vệ anti-HBs sau 10–15 năm tiêm chủng mở rộng ở trẻ em và người lớn; (3) Thử nghiệm lâm sàng can thiệp điều trị dự phòng lây truyền mẹ - con bằng thuốc kháng vi rút (Tenofovir) kết hợp tiêm vắc xin và kháng huyết thanh tại tuyến y tế huyện.

Kết luận

Công trình nghiên cứu luận án tiến sĩ y học của tác giả Phạm Ngọc Thanh khẳng định 6 đóng góp khoa học và thực tiễn mang tính then chốt:

1. Xác lập bức tranh dịch tễ học toàn diện, chuẩn xác đầu tiên về thực trạng nhiễm vi rút viêm gan B (HBsAg dương tính) trên mẫu đại diện 2.428 người trưởng thành tại 3 tỉnh Tây Nguyên (Kon Tum, Gia Lai, Đắk Nông).
2. Định danh và lượng hóa chính xác các yếu tố nguy cơ độc lập liên quan đến tình trạng nhiễm HBV thông qua mô hình hồi quy logistic đa biến, nhấn mạnh vào các yếu tố nhân khẩu học, tiền sử thủ thuật y tế và lỗ hổng kiến thức.
3. Chứng minh hiệu quả vượt trội của mô hình can thiệp truyền thông thay đổi hành vi tích hợp dựa vào cộng đồng bằng phương pháp phân tích Sai biệt kép (Difference-in-Differences - DID).
4. Thúc đẩy bước chuyển dịch nhận thức (Paradigm Shift) trong thực hành y tế dự phòng tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số: chuyển từ truyền thông thụ động một chiều sang mô hình tương tác đa kênh kết hợp củng cố mạng lưới y tế cơ sở.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu học thuật quan trọng: dịch tễ học phân tử HBV theo sắc tộc, đánh giá miễn dịch học quần thể sau tiêm chủng, và phân tích hiệu quả kinh tế y tế trong sàng lọc - điều trị dự phòng chu sinh.
6. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc đóng góp trực tiếp vào mục tiêu toàn cầu của Tổ chức Y tế Thế giới và Chiến lược Quốc gia của Bộ Y tế nhằm loại trừ hoàn toàn hiểm họa viêm gan vi rút B vào năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Viêm gan vi rút Viêm gan vi rút là tên chung cho các viêm gan do vi rút viêm gan gây ra, chủ yếu là các loại vi rút viêm gan A, B, C, D, E, G [40]. TCYTTG ước tính có khoảng 71 triệu người nhiễm vi rút viêm gan C và hơn 257 triệu người nhiễm vi rút VGB mạn tính trên toàn thế giới [138]. Hàng năm trên thế giới có khoảng 1.000 trường hợp tử vong có liên quan đến viêm gan vi rút (chiếm khoảng 2,7% tổng số các trường hợp tử vong) [139].

Định nghĩa ca bệnh vi rút viêm gan B Ca bệnh lâm sàng: khoảng 85-90% người mắc bệnh trưởng thành là diễn biến cấp tính. Trẻ nhỏ lây trực tiếp từ mẹ bị mắc bệnh VGB có nguy cơ 90% ở thể mạn tính. Bệnh nhân thường khởi phát với biểu hiện sốt nhẹ, chán ăn, khó tiêu, đầy bụng, rối loạn tiêu hoá. Sau khoảng 7 - 10 ngày xuất hiện vàng da, lúc này sẽ hết sốt.

Trung bình 4 - 6 tuần các triệu chứng lâm sàng đỡ dần. Thể tối cấp diễn biến rầm rộ, hôn mê và tử vong > 95%. Thể mạn tính chiếm khoảng 10%, trong số đó 40% sau này có nguy cơ xơ gan và ung thư gan nguyên phát [136]. Ca bệnh xác định: Xét nghiệm có rối loạn chức năng gan (AST, ALT tăng, bilirubin tăng, prothrombin giảm).

Huyết thanh chẩn đoán xác định viêm gan vi rút B có: HBsAg, anti-HBs (giai đoạn cấp có IgM anti-HBs), HBeAg, anti-HBe (giai đoạn cấp có IgM anti-HBe), anti HBc (giai đoạn cấp có IgM anti-HBc) [136]. Tác nhân gây bệnh, đường lây truyền viêm gan B 1. Tác nhân gây bệnh viêm gan B Vi rút VGB thuộc họ Hepadnaviridae, gen di truyền ADN chuỗi kép, có hình cầu nhỏ, đường kính 40 nm, gồm 3 lớp bao ngoài dày khoảng 7 nm, vỏ capxit hình hộp có đường kính khoảng 27 - 28 nm và lõi chứa bộ gen của vi rút [56]. Ảnh vi rút viêm gan B (CDC) Cấu trúc của vi rút viêm gan B Hình 1.

Cấu trúc của vi rút viêm gan B [7] Vi rút VGB có 3 loại kháng nguyên chính: HBsAg, HBeAg và HBcAg, tương ứng với 3 loại kháng thể, lần lượt là: Anti-HBs, Anti-HBe và Anti-HBc. Xét nghiệm phát hiện các kháng nguyên, kháng thể này có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định bệnh, thể bệnh cũng như diễn biến bệnh [10]. Đường lây truyền vi rút viêm gan B Đường lây truyền chính của vi rút VGB là qua đường máu, đường sinh dục và từ mẹ sang con. Lượng vi rút tập trung cao ở trong máu, huyết thanh và các vùng bị tổn thương, mức độ trung bình ở tinh trùng, nước bọt và dịch âm đạo và mức độ thấp hoặc không thấy ở trong các dịch khác của cơ thể [14], [56].

Đường lây truyền của vi rút VGB cơ bản giống với lây truyền của vi rút HIV nhưng khả năng nhiễm cao hơn từ 50 đến 100 lần. Vi rút VGB có thể tồn tại ngoài cơ thể người ít nhất 7 ngày. Trong thời gian này, vi rút VGB có thể vào cơ thể và gây nhiễm trùng [14], [50]. Các biện pháp xét nghiệm phát hiện vi rút viêm gan B Theo hướng dẫn xét nghiệm vi rút VGB của BYT theo quyết định số 1868/QQD-BYT ban hành ngày 24/4/2020 [11], có các biện pháp xét nghiệm sau: Bảng 1.

Các xét nghiệm vi rút viêm gan B Xét nghiệm Mục đích xét nghiệm Kỹ thuật xét nghiệm HBsAg Xét nghiệm định tính để chẩn đoán nhiễm - Test nhanh (RDTs) HBV - Miễn dịch đánh dấu Xét nghiệm định tính để chẩn đoán nhiễm - Miễn dịch đánh dấu HBV anti-HBs Xét nghiệm định tính xác định sự xuất hiện - Test nhanh (RDTs) kháng thể trung hoà anti-HBs - Miễn dịch đánh dấu Xét nghiệm định lượng xác định mức - Miễn dịch đánh dấu kháng thể trung hoà anti-HBs, đánh giá được mức miễn dịch bảo vệ anti-HBc total Xác định phơi nhiễm HBV - Test nhanh (RDTs) - Miễn dịch đánh dấu anti-HBc IgG Xác định phơi nhiễm HBV - Miễn dịch đánh dấu anti-HBc IgM Xác định nhiễm HBV cấp - Miễn dịch đánh dấu HBeAg - Xác định khả năng lây truyền vi rút ở - Test nhanh (RDTs) người nhiễm HBV - Miễn dịch đánh dấu - Xác định giai đoạn bệnh trong quản lý lâm sàng anti-HBe - Xác định sự chuyển đảo huyết thanh - Test nhanh (RDTs) HBeAg - Miễn dịch đánh dấu - Xác định giai đoạn bệnh trong quản lý lâm sàng Định tính HBV Khẳng định có HBV lưu hành trong máu - Nucleic axit testing DNA (NAT), định tính Tải lượng HBV Xác định mật độ HBV lưu hành trong máu - Nucleic axit testing (NAT), định lượng Kiểu gen HBV Xác định kiểu gien HBV, đột biến kháng - Giải trình tự, các kỹ thuốc thuật sinh học phân tử khác 7 1. Tiêu chuẩn chẩn đoán nhiễm viêm gan vi rút B Tiêu chuẩn chẩn đoán nhiễm viêm gan vi rút B trong nghiên cứu được xây dựng dựa trên hướng dẫn trong quyết định số 4283/QĐ-BYT ngày 08/08/2016 của Bộ Y tế về việc ban hành tài liệu “Định nghĩa trường hơp bệnh truyền nhiễm”. - Cấp tính: xác định được kháng thể IgM kháng kháng nguyên lõi của vi rút viêm gan B (anti-HBc IgM dương tính). Có thể HBsAg dương tính.

- Mạn tính: xác định kháng nguyên bề mặt của vi rút viên gan B (HBsAg) và kháng thể kháng kháng nguyên lõi toàn phần (total anti-HBc) dương tính đồng thời anti-Hbc IgM âm tính: hoặc HBsAg dương tính > 6 tháng. Hành vi nguy cơ lây nhiễm nhiễm vi rút viêm gan B Hành vi nguy cơ lây nhiễm nhiễm vi rút viêm gan B là các hành vi làm tăng khả lây nhiễm vi rút VGB ví du như việc quan hệ tình dục không an toàn, dùng chung dụng cụ lây truyền qua đường máu như bơm kim tiêm, dụng cụ phẫu thuật, dao cạo râu, bàn chải đánh răng, khuyên tai… hoặc không tiêm vắc xin phòng ngừa viêm gan B đầy đủ và đúng liều. Phương pháp phòng chống lây nhiễm vi rút viêm gan B Các phương pháp phòng tránh lây nhiễm vi rút VGB được dựa trên cơ sở khoa học về đường lây truyền của vi rút này. Theo đó, để phòng tránh VGB, cần thực hiện tiêm vắc xin (nếu chưa bị nhiễm bệnh), quan hệ tình dục an toàn (ví dụ như sử dụng bao cao su khi quan hệ tình dục), tránh tiếp xúc vết thương hở với máu hoặc dịch cơ thể của bệnh nhân VGB, không dùng chung các vật dụng có nguy cơ lây truyền qua đường máu như dao cạo râu, bàn chải đánh răng, dụng cụ chăm sóc móng tay hoặc khuyên tai.

với người khác. Thực trạng nhiễm vi rút viêm gan B 1. Tình hình nhiễm vi rút viêm gan B trên thế giới Nhìn chung tình hình nhiễm vi rút VGB thay đổi trên từng vùng địa lí và phổ biến ở các nước trên thế giới, có xu hướng gia tăng. Tuy nhiên, tỉ lệ nhiễm bệnh ở người dân ở mỗi nước khác nhau tùy thuộc vào điều kiện kinh tế và vệ sinh môi trường.

Trên thế giới hiện nay hiện có khoảng 257 triệu người nhiễm vi rút VGB [138], ¾ trong số này là người Châu Á, 25% người nhiễm vi rút VGB mạn tính có thể chuyển biến thành viêm gan mạn, xơ gan, ung thư gan nguyên phát [136]. Trong việc lây nhiễm vi rút VGB, tỷ lệ HBsAg ở những người có yếu tố nguy cơ cao như truyền máu, tiêm chích, quan hệ tình dục, đặc thù nghề nghiệp… cao hơn gấp 10 lần so với quần thể dân cư nói chung. Theo trung tâm kiểm soát bệnh tật và phòng bệnh (CDC) Hoa Kỳ, hàng năm có khoảng 300.000 người bị nhiễm vi rút VGB, hầu hết xảy ra ở những người trẻ, 1/4 trong số này có triệu chứng cấp tính vàng da, vàng mắt. 8-10% khỏi bệnh và trở thành người mang HBsAg mạn tính.

Nếu dựa vào các chỉ điểm huyết thanh để chẩn đoán nhiễm trùng do vi rút VGB, tỷ lệ này thay đổi tùy theo tầng lớp xã hội và yếu tố nguy cơ [28]. Ở Trung Quốc, Senegal, Thái Lan, tỉ lệ nhiễm vi rút VGB khá cao ở trẻ nhỏ và trong thời kì thơ ấu với tỷ lệ HBsAg (+) có thể lên đến 25% [95], [137]. Dịch tễ học của vi rút VGB được phân chia theo 6 khu vực địa lý theo TCYTTG: Châu Mỹ, Châu Âu, Châu Phi, Đông Địa Trung Hải và Tây Thái Bình Dương (Hình1. 9 Châu Phi Đông và Nam Á Đông Địa Trung Hải Châu Mỹ Châu Âu Tây Thái Bình Dương Hình 1.

Các khu vực dịch tễ vi rút viêm gan B trên thế giới [139] Trong mỗi khu vực địa lý, tỷ lệ nhiễm vi rút VGB và cách thức lây truyền có sự khác biệt rõ rệt so với các vùng khác. Vùng lưu hành dịch cao Là vùng có tỷ lệ người mang HBsAg ≥ 8% và người đã từng phơi nhiễm với vi rút VGB > 60%. Lây truyền vi rút VGB xảy ra chủ yếu trong thời kỳ sơ sinh và trẻ nhỏ do đó nguy cơ trở thành người nhiễm vi rút VGB mạn tính là rất cao. Khoảng 45% dân số thế giới sống ở khu vực dịch tễ này, bao gồm các nước Châu Á, Châu Phi, một phần Trung Đông, lưu vực sông Amazon [75].

Vùng lưu hành dịch trung bình Là vùng có tỷ lệ người mang HBsAg từ 2-7% và tỷ lệ người đã từng phơi nhiễm với vi rút VGB từ 20-60%. Gồm có một phần Nam Âu, Đông Âu, Nga một phần Nam và Trung Mỹ [75]. Vùng dịch lưu hành thấp Chỉ có khoảng 12% dân số thế giới sống ở vùng dịch lưu hành thấp gồm có: Mỹ, Tây Âu, Úc. Đó là vùng có tỷ lệ người mang HBsAg <1% và tỷ lệ người từng phơi nhiễm với vi rút VGB < 20%.

Phương thức lây truyền chủ yếu ở khu vực này là lây truyền ngang ở người trưởng thành do lây truyền qua con 10 đường quan hệ tình dục, sử dụng kim tiêm bị nhiễm máu chứa vi rút VGB, người nghiện chích ma túy [75]. Tình hình nhiễm viêm gan vi rút B ở Việt Nam Việt Nam là nước có tỷ lệ hiện mắc VGB cao, ước tính có khoảng 8,6 triệu người nhiễm vi rút VGB. Tỷ lệ nhiễm vi rút VGB mạn tính được ước tính khoảng 8,8% ở phụ nữ và 12,3% ở nam giới [56]. Theo hệ thống của TCYTTG, Việt Nam được xếp vào vùng lưu hành cao của nhiễm vi rút VGB, qua nhiều nghiên cứu của một số tác giả trong nước chúng ta biết rằng tỉ lệ nhiễm vi rút VGB ở Việt Nam trung bình vào khoảng 15%, như vậy tính ra có khoảng 10- 12 triệu người đang mang mầm bệnh.

Trong khu vực lưu hành cao như nước ta hầu hết các trường hợp lây nhiễm vi rút VGB qua đường mẹ truyền sang con [56].