CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.Tổng quan về nhà tiêu 1. Khái niệm về nhà tiêu Nhà tiêu là hệ thống thu nhận, xử lý tại chỗ phân và nước tiểu của con người [13]. Nhà tiêu HVS là nhà tiêu bảo đảm cô lập được phân người, ngăn không cho phân chưa được xử lý tiếp xúc với động vật, côn trùng. Có khả năng tiêu diệt được các mầm bệnh có trong phân, không gây mùi khó chịu và làm ô nhiễm môi trường xung quanh [13].
Phân loại nhà tiêu HVS Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nhà tiêu, điều kiện đảm bảo HVS QCVN 01:2011/BYT ban hành theo Thông tư số 27/2011/TT - BYT ngày 24 tháng 6 năm 2011 của Bộ trưởng Bộ Y tế thì loại nhà tiêu HVS tại Việt Nam là nhà tiêu khô chìm, nhà tiêu khô nổi và nhà tiêu dội nước [13]. Nhà tiêu khô là nhà tiêu không dùng nước để dội sau mỗi lần đi tiêu. Phân được lưu giữ và xử lý trong điều kiện ủ khô gồm có 2 loại: - Nhà tiêu khô chìm là loại nhà tiêu khô, hố chứa phân chìm dưới đất. - Nhà tiêu khô nổi là loại nhà tiêu khô, có xây bể chứa phân nổi trên mặt đất gồm nhà tiêu khô nổi một ngăn là loại nhà tiêu khô nổi chỉ có 1 ngăn chứa và ủ phân và nhà tiêu khô nổi có từ hai ngăn trở lên để luân phiên sử dụng và ủ phân, trong đó luôn có một ngăn để sử dụng và các ngăn khác để ủ.
- Nhà tiêu dội nước là nhà tiêu dùng nước để dội sau mỗi lần sử dụng gồm 2 loại thấm dội và nhà tiêu tự hoại. + Nhà tiêu tự hoại là nhà tiêu dội nước, bể chứa và xử lý phân kín, nước thải không thấm ra bên ngoài, phân và nước tiểu được lưu giữ trong bể chứa và được xử lý trong môi trường nước. + Nhà tiêu thấm dội nước là nhà tiêu dội nước, phân và nước trong bể, hố chứa được thấm dần vào đất. 4 Trong nghiên cứu này, căn cứ vào tình hình thực tế tại xã, các loại nhà tiêu được đánh giá gồm 3 loại: nhà tiêu tự hoại, nhà tiêu thấm dội, nhà tiêu khô nổi hai ngăn (nhà tiêu hai ngăn).
Loại nhà tiêu không HVS gồm không có nhà tiêu hoặc có nhà tiêu nhưng không đảm bảo các tiêu chí nhà tiêu HVS theo Thông tư 27/2011/TT - BYT ngày 24 tháng 6 năm 2011 của Bộ Y tế về ban hành quy chuẩn Việt Nam QCVN 01:2011/BYT quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nhà tiêu và điều kiện đảm bảo HVS [13]. Yêu cầu vệ sinh các loại nhà tiêu Tiêu chuẩn vệ sinh nhà tiêu được đánh giá theo các tiêu chuẩn vệ sinh về xây dựng, bảo quản và sử dụng của nhà tiêu đó. Chính vì vậy, một nhà tiêu được đánh giá là HVS khi đạt tất cả các tiêu chuẩn vệ sinh về xây dựng, sử dụng và bảo quản theo Thông tư 27/2011/TT - BYT ngày 24 tháng 6 năm 2011 của Bộ Y tế về ban hành quy chuẩn Việt Nam QCVN 01:2011/BYT quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nhà tiêu và điều kiện đảm bảo HVS [13]. Tiêu chuẩn vệ sinh đối với nhà tiêu khô nổi Nhà tiêu khô nổi HVS về xây dựng phải đảm bảo 9 tiêu chuẩn sau: Không xây dựng ở nơi thường bị ngập, úng; cách nguồn nước ăn uống, sinh hoạt từ 10m trở lên; không để nước mưa tràn vào bể chứa phân, tường và đáy ngăn chứa phân kín, không bị rạn nứt, rò rỉ; cửa lấy mùn phân luôn được trát kín; mặt sàn nhà tiêu và rãnh thu dẫn nước tiểu nhẵn, không đọng nước, không trơn trượt, không bị nứt, vỡ, sụt lún, nước tiểu được dẫn ra dụng cụ chứa, không chảy vào bể chứa phân; có nắp đậy kín các lỗ tiêu; có mái lợp ngăn được nước mưa, cửa và xung quanh nhà tiêu được che chắn kín đáo, bảo đảm mỹ quan; ống thông hơi có đường kính trong ít nhất 90mm, cao hơn mái nhà tiêu ít nhất 400mm và có lưới chắn côn trùng, chụp chắn nước mưa [13].
Tiêu chuẩn vệ sinh về sử dụng và bảo quản Nhà tiêu khô nổi HVS về sử dụng và bảo quản phải đảm bảo 8 tiêu chuẩn sau: sàn nhà tiêu khô, sạch; không có mùi hôi, thối; không có ruồi, nhặng, gián trong nhà tiêu; không để vật nuôi đào bới phân trong nhà tiêu; không có bọ gậy trong dụng cụ chứa nước và dụng cụ chứa nước tiểu, bãi phân phải được phủ kín chất độn sau mỗi 5 lần đi tiêu; giấy vệ sinh sau khi sử dụng bỏ vào lỗ tiêu (nếu là giấy tự tiêu) hoặc bỏ vào dụng cụ chứa giấy bẩn có nắp đậy; đối với nhà tiêu khô nổi có từ hai ngăn trở lên: Lỗ tiêu ngăn đang sử dụng luôn được đậy kín, các ngăn ủ được trát kín; đối với các loại nhà tiêu không thực hiện việc ủ phân tại chỗ thì phải đảm bảo vệ sinh trong quá trình lấy, vận chuyển và ủ phân ở bên ngoài nhà tiêu [13]. Tiêu chuẩn vệ sinh đối với nhà tiêu tự hoại Tiêu chuẩn vệ sinh về xây dựng Nhà tiêu tự hoại HVS về xây dựng phải đảm bảo 7 tiêu chuẩn sau: Bể chứa và xử lý phân không bị lún, sụt, rạn nứt, rò rỉ; nắp bể chứa và bể xử lý phân được trát kín, không bị rạn nứt; mặt sàn nhà tiêu nhẵn, phẳng và không đọng nước, trơn trượt; bệ xí có nút nước kín; có mái lợp ngăn được nước mưa, cửa và xung quanh nhà tiêu được che chắn kín đáo, bảo đảm mỹ quan; ống thông hơi có đường kính ít nhất 20mm, cao hơn mái nhà tiêu ít nhất 400mm; nước thải từ bể xử lý của nhà tiêu tự hoại phải được chảy vào cống hoặc hố thấm, không chảy tràn ra mặt đất [13]. Tiêu chuẩn vệ sinh về sử dụng và bảo quản Nhà tiêu tự hoại HVS về sử dụng và bảo quản phải đảm bảo 6 tiêu chuẩn sau: sàn nhà tiêu, bệ xí sạch, không dính đọng phân, nước tiểu; không có mùi hôi, thối, không có ruồi, nhặng, gián trong nhà tiêu; có đủ nước dội, dụng cụ chứa nước dội không có bọ gậy; giấy vệ sinh sau khi sử dụng bỏ vào lỗ tiêu (nếu là giấy tự tiêu) hoặc bỏ vào dụng cụ chứa giấy bẩn có nắp đậy; nước sát trùng không được đổ vào lỗ tiêu; phân bùn phải được lấy khi đầy, đảm bảo vệ sinh trong quá trình lấy, vận chuyển phân bùn [2]. Tiêu chuẩn vệ sinh đối với nhà tiêu thấm dội nước Tiêu chuẩn vệ sinh về xây dựng Nhà tiêu thấm dội nước HVS về xây dựng gồm 8 tiêu chuẩn trong đó các tiêu chuẩn đánh giá giống nhà tiêu tự hoại, chỉ khác ở hai tiêu chuẩn: không xây dựng ở nơi thường bị ngập, úng; cách nguồn nước ăn uống, sinh hoạt từ 10m trở lên và thêm một tiêu chuẩn đánh giá về nắp bể, hố chứa phân được trát kín, không bị rạn nứt [2].
Tiêu chuẩn vệ sinh về sử dụng và bảo quản Tiêu chuẩn sử dụng và bảo quản nhà tiêu thấm dội gồm 5 tiêu chuẩn được đánh 6 giá giống như các tiêu chuẩn đánh giá nhà tiêu tự hoại, bỏ tiêu chuẩn không được đổ nước sát khuẩn vào lỗ tiêu [13]. Ảnh hưởng của việc không sử dụng nhà tiêu HVS Việc không sử dụng nhà tiêu HVS là một trong các nguy cơ tiềm ẩn bệnh tật nguy hiểm. Theo Tổ chức Y tế thế giới, 842.000 người ở các nước thu nhập thấp và thu nhập trung bình chết hàng năm do thiếu nước và điều kiện vệ sinh kém, 58% tổng số ca tử vong do tiêu chảy. Nguồn nước và nhà tiêu HVS tốt sẽ giúp ngăn chặn được 361.000 trẻ em dưới 5 tuổi tử vong mỗi năm [21].
Sơ đồ truyền bệnh qua đường phân miệng Theo sơ đồ truyền bệnh qua đường phân - miệng [23] thông qua các loại côn trùng như ruồi, nhặng, gián, nguồn nước, đất nhiễm khuẩn…làm lây lan mầm bệnh sang thức ăn và con người đưa vào miệng các thức ăn nhiễm mầm bệnh.Trong các nghiên cứu của Tổ chức Y tế Thế giới, tại nhiều khu vực khác nhau trên thế giới cho thấy trong vòng từ năm 2005 đến 2010, việc giảm tỉ lệ người phóng uế bừa bãi ra môi trường tỉ lệ thuận với việc tăng chiều cao của trẻ dưới 5 tuổi đồng thời cải thiện việc người dân được tiếp cận với tình trạng vệ sinh tốt đóng vai trò rất quan trọng trong việc tăng chiều cao của trẻ [22]. Báo cáo của Ngân hàng Thế giới năm 2014 cũng khẳng định, chiều cao của trẻ em dưới 5 tuổi ở vùng nông thôn Việt Nam được tiếp cận với việc sử dụng nhà tiêu HVS cao hơn 3,7cm so với những trẻ dưới 5 tuổi sống ở những nơi mà mọi người sử dụng nhà tiêu không HVS [4]. Như vậy, việc sử dụng nhà tiêu HVS là biện pháp tốt nhất để quản lý phân 7 người, cắt đứt đường truyền phân - miệng góp phần quan trọng trong việc phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người. Thực trạng nhà tiêu HGĐ HVS 1.
Thực trạng nhà tiêu HGĐ HVS trên thế giới Trong báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp quốc (UNICEF) năm 2015 cho thấy có 13% dân số thế giới vẫn còn đi tiêu bừa bãi. Các nước kém phát triển tỷ lệ người dân đi tiêu bừa bãi là 20%, các nước đang phát triển thì tỷ lệ người dân đi tiêu bừa bãi chiếm tỷ lệ 16%. Các quốc gia thuộc khu vực Đông Nam Á là 11%, Bắc Phi 2%, Châu Mỹ La tinh 1%, Đông Á 3%. Trong đó 25% người dân sống ở khu vực nông thôn đi tiêu bừa bãi.
Từ năm 1990 đến năm 2015 đã có 2,1 tỷ người được tiếp cận với nhà tiêu được cải thiện. Bên cạnh đó vẫn còn 2,4 tỷ người vẫn sử dụng nhà tiêu kém vệ sinh, trong số này có 946 triệu người vẫn phóng uế bừa bãi [20]. Tỷ lệ HGĐ có nhà tiêu HVS tại các nước phát triển cao hơn các nước đang phát triển.Tại các nước Singapore, Đức, Pháp, Nhật Bản, 100% HGĐ có nhà tiêu HVS. Trong khi đó, tại Ấn Độ chỉ có 35% HGĐ có nhà tiêu HVS.
Ở Thái Lan, gần 100% người dân được tiếp xúc với nhà tiêu HVS. Ở Indonesia, tỷ lệ người dân thành thị được sử dụng nhà tiêu HVS là 64%, còn ở nông thôn là 42%. Tại Campuchia, 62% người dân thành thị được sử dụng nhà tiêu HVS trong khi chỉ có 10% số dân nông thôn tiếp cận được với nhà tiêu HVS [19].