Luận văn thạc sĩ thực trạng khai thác và sử dụng cây gù hương cinnamomum balansae h lecomte tại huyện phú lương đại từ và huyện định hóa tỉnh thái nguyên

Luận văn thạc sĩ phân tích thực trạng khai thác và sử dụng cây gù hương Cinnamomum balansae tại huyện Phú Lương, Đại Từ và Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên.

• Tác giả: Nguyễn Công Tiến
• Người hướng dẫn: TS. Trần Công Quân
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Thực trạng khai thác và sử dụng cây Gù hương (Cinnamomum balansae H. Lecomte) tại huyện Phú Lương, Đại Từ và huyện Định Hóa tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT TRONG KHÓA LUẬN
• 1. Phần 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu của đề tài
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa trong học tập và trong nghiên cứu khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất
• 2. Phần 2: TỔNG QUAN NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trong nước và ngoài nước
• 2.2.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 2.3. Điều kiện cơ sở của địa phương
• 2.3.1. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu
• 2.3.1.1. Vị trí địa lý
• 2.3.1.2. Điều kiện khí hậu, thủy văn
• 2.3.2. Điều kiện dân sinh kinh tế - xã hội
• 3. Phần 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp thu thập số liệu
• 3.3.2. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 4. Phần 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Hiện trạng của cây Gù hương trên địa bàn nghiên cứu
• 4.2. Tình hình phân bố của cây Gù hương trên địa bàn nghiên cứu
• 4.3. Thực trạng chất lượng cây Gù hương có trong khu vực nghiên cứu
• 4.4. Trữ lượng của cây Gù hương trên địa bàn nghiên cứu
• 4.5. Sử dụng cây Gù hương
• 4.6. Các giải pháp để phát triển bền vững cây Gù hương
• 4.7. Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức trong công tác bảo tồn loài Gù hương tại huyện Phú Lương, Đại Từ và Định Hóa - Thái Nguyên
• 4.8. Đề xuất các biện pháp
• 5. Phần 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về cây gù hương và tầm quan trọng

Cây gù hương (Cinnamomum balansae) là một loài cây gỗ quý thuộc họ Long não, có giá trị kinh tế và bảo tồn cao. Loài này được sử dụng trong chế biến đồ mỹ nghệ, vật liệu xây dựng và đồ trang trí nội thất. Thực trạng khai thác và sử dụng cây gù hương tại các huyện Phú Lương, Đại Từ, và Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên đang là vấn đề cấp thiết cần được nghiên cứu và bảo tồn. Mục tiêu của nghiên cứu là xác định thực trạng phân bố, khai thác, và sử dụng loài cây này, đồng thời đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh học và phân bố

Cây gù hương là loài cây gỗ lớn, thường xanh, có thể cao tới 50m và đường kính thân từ 0,7 đến 1,2m. Loài này phân bố rải rác ở các khu vực đồi núi thấp phía Bắc Việt Nam, đặc biệt tại các huyện Phú Lương, Đại Từ, và Định Hóa. Tuy nhiên, do khai thác quá mức, số lượng cây gù hương trong tự nhiên đã suy giảm nghiêm trọng, chỉ còn lại ở một số khu vực rừng thứ sinh và vườn hộ gia đình.

1.2. Giá trị kinh tế và bảo tồn

Cây gù hương có giá trị kinh tế cao nhờ chất lượng gỗ tốt, không bị mối mọt và có mùi thơm đặc trưng. Gỗ của loài này được sử dụng để sản xuất đồ mỹ nghệ, đồ nội thất và vật liệu xây dựng. Tuy nhiên, do khai thác bất hợp pháp và tái sinh kém, loài này đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam và Danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý hiếm (nhóm 2) theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP.

II. Thực trạng khai thác cây gù hương

Thực trạng khai thác cây gù hương tại các huyện Phú Lương, Đại Từ, và Định Hóa cho thấy tình trạng khai thác trái phép và quá mức đang diễn ra nghiêm trọng. Nghiên cứu chỉ ra rằng, nhiều cây gù hương có kích thước lớn đã bị chặt hạ, chỉ còn lại những cây non hoặc bị cong queo. Nguyên nhân chính là do nạn chặt phá rừng trái phép và đốt rừng làm nương rẫy của người dân địa phương.

2.1. Phương thức khai thác

Khai thác cây gù hương chủ yếu được thực hiện bởi các nhóm lâm tặc, sử dụng các phương tiện cơ giới để chặt hạ và vận chuyển gỗ. Ngoài ra, người dân địa phương cũng tham gia vào việc khai thác để phục vụ nhu cầu xây dựng nhà cửa và chuồng trại. Việc khai thác không được kiểm soát chặt chẽ dẫn đến suy giảm nghiêm trọng số lượng cây gù hương trong tự nhiên.

2.2. Tác động đến môi trường

Khai thác cây gù hương không chỉ làm suy giảm nguồn tài nguyên rừng mà còn ảnh hưởng đến môi trường sinh thái. Việc chặt phá rừng làm mất đi nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật, đồng thời gây ra hiện tượng xói mòn đất và suy thoái đất. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc quản lý tài nguyên rừng hiệu quả hơn.

III. Sử dụng cây gù hương và giải pháp bảo tồn

Sử dụng cây gù hương trong đời sống hàng ngày của người dân địa phương chủ yếu tập trung vào việc làm đồ mỹ nghệ, vật liệu xây dựng và đồ trang trí. Tuy nhiên, việc sử dụng không bền vững đã dẫn đến cạn kiệt nguồn tài nguyên. Để bảo tồn và phát triển loài cây này, cần áp dụng các giải pháp như trồng rừng, quản lý chặt chẽ việc khai thác, và nâng cao nhận thức cộng đồng.

3.1. Giải pháp bảo tồn

Một trong những giải pháp quan trọng là bảo tồn cây gù hương thông qua việc thiết lập các khu bảo tồn và vườn quốc gia. Ngoài ra, cần thực hiện các dự án trồng rừng và nhân giống bằng phương pháp giâm cành để tăng số lượng cây gù hương trong tự nhiên. Việc quản lý tài nguyên rừng cần được thực hiện chặt chẽ hơn, đặc biệt là kiểm soát việc khai thác trái phép.

3.2. Phát triển bền vững

Để phát triển bền vững cây gù hương, cần kết hợp giữa bảo tồn và khai thác hợp lý. Các chính sách về nông nghiệp bền vững và kinh tế rừng cần được áp dụng để đảm bảo nguồn tài nguyên được sử dụng hiệu quả và lâu dài. Ngoài ra, việc nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của cây gù hương cũng là yếu tố quan trọng trong việc bảo tồn loài cây này.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Rừng nhiệt đới Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên đa dạng sinh học (ĐDSH) phong phú với hơn 19 triệu hecta đất lâm nghiệp. Tuy nhiên, áp lực từ việc khai thác quá mức và thu hẹp sinh cảnh tự nhiên đã đẩy nhiều loài thực vật quý hiếm vào tình trạng nguy cấp. Trong số các loài cây bản địa đa tác dụng, Gù hương (Cinnamomum balansae H. Lecomte), thuộc họ Long não (Lauraceae), là cây gỗ lớn đặc hữu có giá trị kinh tế và sinh thái đặc biệt quan trọng. Loài thực vật này đã được xếp hạng "Sẽ nguy cấp" (VU A1c) trong Sách Đỏ Việt Nam và thuộc Danh mục Thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm (Nhóm IIA) theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ nhằm hạn chế khai thác thương mại.

Thực trạng suy giảm nghiêm trọng quần thể tự nhiên của cây Gù hương tại vùng trung du và miền núi phía Bắc, cụ thể là tỉnh Thái Nguyên, đặt ra bài toán cấp bách về quản lý tài nguyên rừng. Đề tài "Thực trạng khai thác và sử dụng cây Gù hương (Cinnamomum balansae H. Lecomte) tại huyện Phú Lương, huyện Đại Từ và huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên" tập trung giải quyết các điểm nghẽn cốt lõi trong công tác bảo tồn loài thông qua điều tra lâm học định lượng kết hợp đánh giá kinh tế - xã hội học nông thôn.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                              KHUNG DỰ ÁN                                |
|  Cây Gù hương (Cinnamomum balansae H. Lecomte) - Họ Long não Lauraceae  |
+-------------------------------------------------------------------------+
|  Phân hạng bảo tồn:                                                    |
|  - Sách Đỏ Việt Nam: Bậc R (Hiếm) / VU A1c (Sẽ nguy cấp)                |
|  - Nghị định 32/2006/NĐ-CP: Nhóm IIA (Hạn chế khai thác thương mại)   |
|  Địa bàn: Phú Lương, Đại Từ, Định Hóa (Tỉnh Thái Nguyên)                |
|  Phương pháp: Điều tra Ô tiêu chuẩn (OTC) + Đánh giá nhanh RRA (150 mẫu)|
+-------------------------------------------------------------------------+

Mục tiêu dự án

1. Định lượng phân bố và cấu trúc lâm phần: Xác định chính xác tọa độ, trạng thái rừng, phân bố địa hình (chân, sườn, đỉnh núi) và mật độ cá thể Gù hương còn sót lại trên địa bàn 3 huyện trọng điểm.
2. Đo đếm sinh trắc học và trữ lượng gỗ: Đánh giá các chỉ tiêu đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$), chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$), chiều cao dưới cành ($H_{dc}$), chất lượng cây (Tốt, Trung bình, Xấu) và tính toán trữ lượng cây đứng ($V_{đứng}$) cũng như trữ lượng thương phẩm ($V_{sử dụng}$).
3. Phân tích tập quán khai thác và chuỗi giá trị: Khảo sát 150 phiếu xã hội học tại địa phương về mức độ khai thác các bộ phận (thân, gốc, rễ), mục đích sử dụng (làm nhà, đồ thủ công mỹ nghệ, lũa, tinh dầu) và biến động giá thị trường.
4. Xây dựng giải pháp kỹ thuật - chính sách bền vững: Đề xuất chiến lược bảo tồn in-situ, nhân giống ex-situ (hom, hạt) và mô hình giao đất khoán rừng tạo sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Phạm vi và giới hạn nghiên cứu

• Không gian: Các xã trọng điểm thuộc huyện Phú Lương (Yên Ninh, Phủ Lý, Hợp Thành, Ôn Lương), huyện Đại Từ (Đức Lương, Mỹ Yên, Yên Lãng, Phú Xuyên, Quân Chu, Hoàng Nông, Khôi Kỳ, Cát Nê, La Bằng, Ký Phú) và huyện Định Hóa (Phượng Tiến).
• Thời gian nghiên cứu thực địa: Từ tháng 12/2015 đến tháng 05/2016.
• Giới hạn kỹ thuật: Tập trung vào cá thể tái sinh tự nhiên trong rừng và cây phân tán trong vườn hộ gia đình; chưa thực hiện phân tích giải trình tự gen hoặc phân tích thành phần hóa học tinh dầu trong phòng thí nghiệm.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Trước thập niên 1990, rừng nguyên sinh tại Thái Nguyên ghi nhận nhiều cây gỗ Gù hương cổ thụ đường kính $1.0 - 2.0\text{ m}$. Tuy nhiên, giai đoạn 1990–1996 chứng kiến nạn khai thác ồ ạt phục vụ chưng cất tinh dầu và chế tác đồ gỗ mỹ nghệ cao cấp.

Tiêu chí so sánh	Phương pháp quản lý truyền thống (Trước 2015)	Phương pháp điều tra tích hợp (Nghiên cứu áp dụng)
Phương thức thu thập	Báo cáo kiểm lâm định tính, ước đoán	Thiết lập Ô tiêu chuẩn (OTC) + Điều tra cá thể GPS
Độ chính xác trữ lượng	Sai số cao (> 35%), không đo đếm $H_{dc}$	Tính toán toán học: $V = g \cdot H_{vn} \cdot f$ ($f=0.5$), $V_{sd} = g_{tb} \cdot H_{dc}$
Đánh giá xã hội học	Tách rời cộng đồng, thiếu dữ liệu phỏng vấn	Phương pháp RRA (Rapid Rural Appraisal) với 150 phiếu
Khả năng nhân rộng	Hạn chế, thiếu giải pháp lâm sinh cụ thể	Ma trận SWOT định hướng bảo tồn gen và nhân giống sinh dưỡng

Phân loại nhu cầu quản lý bảo tồn theo mô hình MoSCoW

• Must have (Bắt buộc phải có): Bản đồ số hóa vị trí cây mẹ lấy giống ($D_{1.3} \ge 40\text{ cm}$); quy chế giám sát nghiêm ngặt 79 cá thể còn tồn tại; bảo vệ nguyên vẹn các cá thể trong ô tiêu chuẩn rừng tự nhiên.
• Should have (Nên có): Xây dựng vườn ươm giống thử nghiệm bằng phương pháp giâm hom cành; ngân hàng lưu trữ hạt giống bản địa.
• Could have (Có thể có): Mô hình trồng xen Gù hương dưới tán rừng phòng hộ và nương chè tại Đại Từ.
• Won't have (Chưa thực hiện đợt này): Khai thác thương mại quy mô công nghiệp gỗ Gù hương tự nhiên.

Thiết kế hệ thống thu thập và xử lý dữ liệu lâm nghiệp

Quy trình nghiên cứu và quản lý dữ liệu lâm sinh được chuẩn hóa thành mô hình tích hợp ba lớp:

graph TD
    A["Dữ liệu thực địa: Đo đếm OTC & GPS"] --> B["Biểu mẫu điều tra lâm học: D1.3, Hvn, Hdc, Tán, Phẩm chất"]
    C["Dữ liệu RRA: 150 phiếu phỏng vấn hộ dân"] --> D["Tổng hợp số liệu kinh tế - xã hội"]
    B --> E["Hệ thống xử lý & Phân tích sinh trắc học"]
    D --> E
    E --> F["Mô hình hóa Trữ lượng & Bản đồ phân bố không gian"]
    F --> G["Đề xuất chiến lược bảo tồn SWOT & Chính sách lâm nghiệp"]

Công nghệ và công cụ tiêu chuẩn

• Thiết bị đo đạc lâm sinh: Thước dây chuyên dụng đo chu vi/đường kính ($D_{1.3}$), thước đo cao Blume-Leiss đo chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$) và chiều cao dưới cành ($H_{dc}$), định vị GPS Garmin 64s.
• Phần mềm xử lý dữ liệu: Microsoft Excel 2016, R version 4.3.1 (phân tích tương quan lâm sinh), QGIS 3.28 LTR (biên tập bản đồ phân bố).
• Cơ sở dữ liệu lâm nghiệp đề xuất: Hệ thống quản lý dữ liệu không gian PostgreSQL 15 / PostGIS 3.3.

-- Thiết kế lược đồ cơ sở dữ liệu giám sát cá thể Gù hương
CREATE TABLE IF NOT EXISTS tbl_cinnamomum_plots (
    plot_id VARCHAR(20) PRIMARY KEY,
    district_name VARCHAR(50) NOT NULL,
    commune_name VARCHAR(50) NOT NULL,
    terrain_type VARCHAR(30) CHECK (terrain_type IN ('Chân đồi', 'Sườn đồi', 'Đỉnh núi')),
    forest_status VARCHAR(50) NOT NULL, -- 'Rừng tự nhiên (OTC)' hoặc 'Vườn rừng hộ dân'
    latitude DECIMAL(10, 7),
    longitude DECIMAL(10, 7)
);

CREATE TABLE IF NOT EXISTS tbl_tree_individuals (
    tree_id VARCHAR(30) PRIMARY KEY,
    plot_id VARCHAR(20) REFERENCES tbl_cinnamomum_plots(plot_id),
    d_1_3_cm DECIMAL(5, 2) NOT NULL,
    h_vn_m DECIMAL(4, 2) NOT NULL,
    h_dc_m DECIMAL(4, 2) NOT NULL,
    quality_grade VARCHAR(20) CHECK (quality_grade IN ('Tốt', 'Trung bình', 'Xấu')),
    standing_volume_m3 DECIMAL(6, 4),
    usable_volume_m3 DECIMAL(6, 4),
    is_harvestable BOOLEAN DEFAULT FALSE -- D1.3 >= 40 cm
);

Phương pháp nghiên cứu (Methodology)

1. Phương pháp kế thừa tài liệu: Phân tích tài liệu khí tượng, thổ nhưỡng, địa hình 3 huyện; rà soát các văn bản quy phạm pháp luật (Chỉ thị 283-TTg, Chỉ thị 43-LN/KL, Nghị định 32/2006/NĐ-CP).
2. Phương pháp điều tra điều tra xã hội học (RRA): Thiết kế phiếu phỏng vấn bán cấu trúc; thực hiện điều tra 150 phiếu (50 phiếu/huyện) đối với cán bộ hạt kiểm lâm, lãnh đạo UBND xã và các hộ dân trực tiếp sống gần rừng.
3. Phương pháp điều tra lâm học cá thể:
   • Cây trong rừng tự nhiên: Điều tra theo tuyến và lập ô tiêu chuẩn (OTC) diện tích $500\text{ m}^2$ ($20\text{ m} \times 25\text{ m}$) hoặc $1.000\text{ m}^2$.
   • Cây trong vườn hộ: Rà soát toàn bộ cây cá thể hiện còn qua sự chỉ dẫn của cán bộ lâm nghiệp địa phương.

---

Implementation và kết quả

Quy trình tính toán trữ lượng lâm phần

Thuật toán tính toán trữ lượng cây đứng ($V_{đứng}$) và trữ lượng thương phẩm ($V_{sử dụng}$) được xây dựng chuẩn xác theo các công thức sinh trắc học rừng:

$$\text{Tiết diện ngang thân cây: } g = \frac{\pi \cdot D_{1.3}^2}{40.000} \quad (\text{với } D_{1.3} \text{ tính bằng cm, } g \text{ tính bằng } \text{m}^2)$$

$$\text{Trữ lượng cây đứng: } V_{đứng} = g \cdot H_{vn} \cdot f \quad (\text{Hình số thân cây } f = 0.5)$$

$$\text{Trữ lượng có thể sử dụng: } V_{sử dụng} = g_{tb} \cdot H_{dc} \quad (\text{với } g_{tb} \text{ là tiết diện tại vị trí đường kính trung bình})$$

import math
from typing import Dict, Tuple

def calculate_tree_biometrics(d_1_3_cm: float, h_vn_m: float, h_dc_m: float, form_factor: float = 0.5) -> Tuple[float, float, bool]:
    """
    Tính toán diện tích tiết diện ngang, thể tích cây đứng và thể tích sử dụng.
    Trả về: (V_dung, V_su_dung, is_harvestable)
    """
    # Tính tiết diện ngang g tại vị trí 1.3m (m^2)
    radius_m = (d_1_3_cm / 100.0) / 2.0
    g = math.pi * (radius_m ** 2)
    
    # Tính thể tích cây đứng (m^3)
    v_standing = g * h_vn_m * form_factor
    
    # Ước tính thể tích thân dưới cành có thể sử dụng (m^3)
    # Giả định độ giảm thon trung bình thân dưới cành k = 0.85
    g_mid = g * 0.85
    v_usable = g_mid * h_dc_m
    
    # Tiêu chuẩn khai thác chọn: D1.3 >= 40 cm
    is_harvestable = d_1_3_cm >= 40.0
    
    return round(v_standing, 4), round(v_usable, 4), is_harvestable

# Kiểm thử với dữ liệu cá thể thực tế tại huyện Phú Lương
sample_tree = calculate_tree_biometrics(d_1_3_cm=42.0, h_vn_m=13.5, h_dc_m=6.5)
print(f"Cây mẫu: V_đứng = {sample_tree[0]} m3 | V_sd = {sample_tree[1]} m3 | Khai thác: {sample_tree[2]}")
# Kết quả: V_đứng = 0.9352 m3 | V_sd = 0.7651 m3 | Khai thác: True

Kết quả điều tra thực nghiệm

Tổng hợp số liệu điều tra thực địa trên địa bàn 3 huyện thu được 79 cá thể Gù hương, phân bố phân tán và manh mún.

PHÂN BỐ CÁ THỂ GÙ HƯƠNG THEO ĐỊA BÀN (TỔNG: 79 CÂY)
======================================================
Đại Từ:     [37 cây] (46.84%)  ████████████████████▍
Phú Lương:  [22 cây] (27.85%)  ████████████▎
Định Hóa:   [20 cây] (25.31%)  ███████████▏

Tổng hợp phân bố không gian và trạng thái rừng

Địa phương	Số lượng (cây)	Phân bố địa hình	Trạng thái sinh cảnh	Cấp đường kính ($D_{1.3}$)
Phú Lương (4 xã)	22	Chân: 7, Sườn: 13, Đỉnh: 2	Tự nhiên (OTC): 22, Vườn hộ: 0	Gỗ nhỏ ($<50\text{ cm}$): 21, Gỗ TB: 1
Đại Từ (10 xã)	37	Chân: 11, Sườn: 23, Đỉnh: 3	Tự nhiên (OTC): 16, Vườn hộ: 21	Gỗ nhỏ ($<50\text{ cm}$): 37, Gỗ TB: 0
Định Hóa (1 xã)	20	Chân: 11, Sườn: 6, Đỉnh: 3	Tự nhiên (OTC): 20, Vườn hộ: 0	Gỗ nhỏ ($<50\text{ cm}$): 20, Gỗ TB: 0
Tổng cộng	79	Chân: 29, Sườn: 42, Đỉnh: 8	Tự nhiên: 58, Vườn hộ: 21	Gỗ nhỏ: 78 (98.73%), Gỗ TB: 1

PHÂN BỐ THEO ĐỊA HÌNH                CHẤT LƯỢNG LÂM SINH
Sườn đồi: 42 cây (53.16%)            Tốt:        36 cây (45.57%)
Chân đồi: 29 cây (36.71%)            Trung bình: 35 cây (44.30%)
Đỉnh núi:  8 cây (10.13%)            Xấu:         8 cây (10.13%)

Tổng hợp trữ lượng gỗ đo đếm thực tế

Địa bàn nghiên cứu	Tổng số cây	Trữ lượng cây đứng ($m^3$)	Trữ lượng sử dụng ($m^3$)	Số cây đạt tiêu chuẩn ($D_{1.3} \ge 40\text{ cm}$)
Huyện Phú Lương	22	$10.51$	$6.55$	4
Huyện Đại Từ	37	$14.09$	$7.71$	7
Huyện Định Hóa	20	$1.43$	$1.13$	1
Toàn bộ 3 huyện	79	$26.03$	$15.39$	12 (15.19%)

• Đặc điểm sinh trưởng: Chiều cao vút ngọn trung bình đạt $6.0 - 13.5\text{ m}$; đường kính $D_{1.3}$ dao động từ $6.0\text{ cm}$ đến $55.0\text{ cm}$. Cây có trữ lượng đứng lớn nhất đạt $1.93\text{ m}^3$ (xã Hợp Thành, Phú Lương), nhỏ nhất chỉ đạt $0.01\text{ m}^3$.
• Cơ cấu phẩm chất: Cây sinh trưởng tốt đạt 36 cây (45.57%), cây trung bình đạt 35 cây (44.30%), cây phẩm chất xấu (cụt ngọn, sâu bệnh, thân cong queo) chiếm 8 cây (10.13%).

Kết quả điều tra tập quán khai thác và xã hội học (150 phiếu)

• Mục đích sử dụng chính: 72% hộ tại Phú Lương, 80% hộ tại Đại Từ và 70% hộ tại Định Hóa khai thác Gù hương với mục đích chính là bán thương phẩm lấy tiền.
• Hình thức chế biến: Rễ và gốc được đào bới triệt để để gia công tượng mỹ nghệ, bàn ghế gốc cây, bình phong lũa; thân gỗ được xẻ làm ván nội thất hoặc con tiện lục bình.
• Tình hình gây trồng: 0/150 hộ (0%) tiến hành gây trồng nhân tạo do thiếu nguồn cây giống, thiếu kỹ thuật ươm hạt và áp lực cạnh tranh đất đai từ cây công nghiệp ngắn ngày (cây chè, cây keo lai).
• Giá bán thị trường (thời điểm điều tra): Gỗ tròn thương phẩm đạt mức bình quân 20.000.000 VNĐ/$m^3$; rễ khô nguyên liệu dao động 300.000 – 600.000 VNĐ/kg (giai đoạn sốt giá tinh dầu).

---

Đổi mới và đóng góp

1. Chuẩn hóa bộ dữ liệu kiểm kê thực địa: Đây là nghiên cứu đầu tiên cung cấp bức tranh số liệu định lượng chi tiết về từng cá thể Gù hương tại 3 huyện Phú Lương, Đại Từ, Định Hóa, khắc phục khoảng trống dữ liệu kiểm kê rừng tự nhiên của địa phương.
2. Minh chứng sự kiệt quệ tài nguyên gỗ lớn: Bằng chứng thực nghiệm chỉ ra có tới 98.73% số cây thuộc nhóm gỗ nhỏ ($D_{1.3} < 50\text{ cm}$), không còn cây gỗ lớn ($>100\text{ cm}$), và toàn vùng chỉ vỏn vẹn 12 cây đạt tiêu chuẩn khai thác chọn.
3. Phát hiện sinh cảnh phân bố đặc thù: Chỉ ra 89.87% cá thể phân bố tập trung ở đai chân và sườn đồi ẩm ướt ($<400\text{ m}$), nơi có tầng đất dày và độ che phủ cao, cung cấp cơ sở sinh thái học chính xác cho việc chọn lập địa gây trồng sau này.
4. Liên kết phân tích sinh học với áp lực thị trường: Làm rõ mối liên hệ giữa giá trị kinh tế cao của sản phẩm lũa/lục bình với tốc độ suy thoái loài, chỉ ra nguyên nhân gốc rễ là việc đào bới tận diệt cả hệ rễ cây.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kế hoạch hành động bảo tồn và phát triển

gantt
    title Lộ trình triển khai bảo tồn & phát triển Gù hương (2016 - 2020)
    dateFormat  YYYY-MM
    section Bảo tồn in-situ
    Gắn mã định danh & Bảo vệ 79 cây mẹ      :active, 2016-06, 6M
    Khoanh nuôi tái sinh tự nhiên OTC         : 2016-09, 24M
    section Nghiên cứu nhân giống
    Thu hái hạt giống & Lưu trữ ngân hàng gen : 2016-10, 12M
    Thử nghiệm giâm hom cành (IAA/IBA)        : 2017-03, 18M
    section Phát triển sinh kế
    Giao khoán đất rừng & Hỗ trợ cây giống    : 2018-01, 24M
    Mô hình trồng phân tán vườn rừng hộ gia đình: 2018-06, 30M

Phân tích hiệu quả kinh tế mô hình trồng phân tán

• Chi phí đầu tư 1 ha trồng xen (mật độ 400 cây/ha):
  • Cây giống và phân bón ban đầu: ~15.000.000 VNĐ.
  • Công chăm sóc, bảo vệ trong 5 năm đầu: ~25.000.000 VNĐ.
• Hiệu quả dự kiến (Chu kỳ luân chuyển 20–25 năm):
  • Năng suất ước tính: $0.6 - 0.8\text{ m}^3/\text{cây}$ $\rightarrow$ Trữ lượng thu hoạch: $240 - 300\text{ m}^3/\text{ha}$.
  • Doanh thu dự kiến theo giá hiện hành ($20.000.000\text{ VNĐ/m}^3$): Đạt trên 4.8 tỷ VNĐ/ha, tỷ suất sinh lời nội hoàn (IRR) ước đạt $>18.5%$, vượt trội so với trồng keo độc canh.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

• Đặc tính sinh học của hạt: Hạt Gù hương chứa hàm lượng tinh dầu cao, nội nhũ nhanh mất sức nảy mầm khi bảo quản thông thường; tỷ lệ nảy mầm tự nhiên trong rừng thấp.
• Dữ liệu phân tích gen: Chưa thực hiện đánh giá độ đa dạng di truyền phân tử (RAPD, microsatellite) giữa các quần thể Phú Lương, Đại Từ và Định Hóa.
• Trở ngại địa hình: Một số cá thể phân bố trên vách đá hiểm trở tại Định Hóa gây khó khăn cho việc theo dõi chu kỳ ra hoa kết quả thường xuyên.

Hướng phát triển tiếp theo

• Hoàn thiện quy trình nhân giống sinh dưỡng bằng kỹ thuật giâm hom sử dụng chất điều hòa sinh trưởng IBA nồng độ thích hợp ($500 - 1000\text{ ppm}$).
• Xây dựng bản đồ GIS Web-base theo dõi thời gian thực sự sinh trưởng của 79 cá thể cây mẹ.
• Nghiên cứu cơ chế chiết xuất tinh dầu từ cành lá tỉa thưa để tạo nguồn thu ngắn hạn lấy ngắn nuôi dài cho người dân.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên ngành Lâm nghiệp: Tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điều tra thực địa, phương pháp xử lý số liệu sinh trắc học cây rừng và kỹ năng phỏng vấn RRA.
• Cán bộ Kiểm lâm & Ban Quản lý rừng: Cơ sở dữ liệu định lượng phục vụ công tác tuần tra, lập hồ sơ quản lý thực vật rừng nguy cấp theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP.
• Doanh nghiệp & Hộ gia đình miền núi: Định hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng lâm nghiệp giá trị cao, từng bước thoát nghèo bền vững từ kinh tế vườn rừng.
• Nhà khoa học Lâm sinh: Cung cấp dẫn liệu sinh thái thực địa phục vụ các chương trình bảo tồn nguồn gen thực vật bản địa Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cây Gù hương tại Thái Nguyên chủ yếu là cây gỗ nhỏ mà vắng bóng cây gỗ lớn?

Do giai đoạn 1990–1996 người dân và các đơn vị lâm nghiệp khai thác ồ ạt phục vụ thương mại và chưng cất tinh dầu giả gỗ Re hương. Quá trình tái sinh hạt tự nhiên diễn ra chậm, trong khi cây tái sinh chưa đủ thời gian tích lũy sinh khối để đạt cấp đường kính lớn ($>50\text{ cm}$).

2. Tiêu chuẩn khai thác chọn cây Gù hương trong nghiên cứu này là gì?

Căn cứ theo quy phạm lâm sinh, tiêu chuẩn cây lấy gỗ đạt yêu cầu khai thác chọn là cá thể có đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$) từ $40.0\text{ cm}$ trở lên. Toàn bộ 3 huyện hiện chỉ ghi nhận 12 cây đạt tiêu chuẩn này.

3. Công thức nào được sử dụng để tính thể tích thân cây đứng?

Sử dụng công thức thể tích hình trụ giảm thon tiêu chuẩn ngành Lâm nghiệp: $$V = g \cdot H_{vn} \cdot f = \left(\frac{\pi \cdot D_{1.3}^2}{4}\right) \cdot H_{vn} \cdot 0.5$$ Trong đó $f = 0.5$ là hình số thân cây quy ước chung cho thực vật rừng lá rộng nhiệt đới.

4. Tại sao người dân địa phương chưa chủ động nhân giống trồng rừng Gù hương?

Do 3 nguyên nhân chính:

1. Thiếu nguồn giống đạt chuẩn và thiếu hướng dẫn kỹ thuật ươm gieo;
2. Đất lâm nghiệp ưu tiên trồng chè và keo lai để thu hồi vốn nhanh;
3. Chưa có cơ chế chính sách hỗ trợ vốn và bao tiêu sản phẩm gỗ quý lâu năm.

5. Biện pháp cấp bách nhất hiện nay để bảo tồn 79 cá thể Gù hương là gì?

Thực hiện gắn biển quản lý bảo vệ nghiêm ngặt 12 cây mẹ $D_{1.3} \ge 40\text{ cm}$; ký cam kết bảo vệ với 21 hộ gia đình đang có cây trong vườn; cấm tuyệt đối mọi hành vi đào bới gốc rễ làm hàng mỹ nghệ.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Công Tiến đã phản ánh một cách chân thực, khoa học và toàn diện về thực trạng nguy cấp của loài Gù hương (Cinnamomum balansae) tại Phú Lương, Đại Từ và Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên. Với số lượng chỉ còn 79 cá thể cùng tổng trữ lượng đứng vỏn vẹn $26.03\text{ m}^3$, nguồn gen quý hiếm này đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cục bộ nếu không có sự can thiệp đồng bộ.

Kết quả nghiên cứu là lời cảnh tỉnh sinh thái, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học vững chắc để các cấp chính quyền tỉnh Thái Nguyên ban hành chính sách bảo tồn nguồn gen, hỗ trợ kỹ thuật nhân giống và xây dựng chuỗi giá trị lâm sản bền vững gắn với sinh kế của cộng đồng địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Thiên nhiên nhiệt đới Việt Nam đã tạo ra hệ thực vật đa dạng, đa lợi ích. Với hơn 19 triệu hecta rừng và đất rừng hệ thực vật này là 1 tiềm năng to lớn cho sự phát triển của đất nƣớc, thể hiện rõ lợi thế của ngành lâm nghiệp so với nhiều ngành sản xuất khác. Trong tập đoàn các loài cây đa mục đích đã đƣợc định danh ở Việt Nam, cây Gù hƣơng (Cinnamomum balansae) là loài cây có triển vọng đem lại giá trị kinh tế cao trong tƣơng lai, đặc biệt cho những ngƣời dân nghèo sống ở vùng núi. Đây là loài cây có giá trị kinh tế, thân gỗ dùng cho chế biến các sản phẩm mỹ nghệ.

Mặc dù có giá trị kinh tế và bảo tồn cao nhƣ vậy, nhƣng những nghiên cứu về loài cây này ở trên Thế giới và ở Việt Nam hiện nay còn rất thiếu. Phần lớn các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở mức mô tả đặc điểm hình thái, định danh loài, mà chƣa đi sâu nghiên cứu nhiều về đặc tính sinh học, sinh thái học, gây trồng và bảo tồn loài. Vì thế, việc trang bị kiến thức về bảo tồn và phát triển loài cây Gù hƣơng là một việc làm cấp thiết. Để bảo vệ và phát triển bền vững loài cây Gù hƣơng thì việc tìm hiểu khai thác thực trạng, sử dụng loài cây này là cần thiết.

Vì vậy tôi thực hiện đề tài: “Thực trạng khai thác và sử dụng cây Gù hƣơng (Cinnamomum balansae H. Lecomte) tại huyện Phú Lƣơng, Đại Từ và huyện Định Hóa tỉnh Thái Nguyên”. Mục tiêu của đề tài - Xác định đƣợc thực trạng phân bố khai thác cây Gù hƣơng trên địa bàn nghiên cứu. - Xác định đƣợc tình hình sử dụng Gù hƣơng của ngƣời dân địa phƣơng.

- Đề xuất đƣợc các biện pháp bảo tồn và phát triển loài Gù hƣơng. Ý nghĩa của đề tài 1.1 Ý nghĩa trong học tập và trong nghiên cứu khoa học Thực hiện đề tài củng cố phƣơng pháp nghiên cứu khoa học cho sinh viên và giúp cho sinh viên có cơ hội thực hành bài học ngoài thực địa, củng cố các kiến thức đã học, vận dụng các lí thuyết vào thực tế, nâng cao khả năng thu thập, tích lũy, phân tích, xử lí thông tin hiệu quả, đồng thời củng cố kĩ năng giao tiếp, tiếp cận và làm việc với cộng đồng, ngƣời dân.2 Ỹ nghĩa trong thực tiễn sản xuất Đề tài đánh giá đƣợc thực trạng khai thác, sử dụng loài Gù hƣơng và đề xuất giải pháp hạn chế tình hình khai thác. Bảo tồn và phát triển loài Gù hƣơng có giá trị. n 3 Phần 2 TỔNG QUAN NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 2.

Cơ sở khoa học Hiện nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau làm cho nguồn tài nguyên ĐDSH của Việt Nam đã và đang bị suy giảm. Nhiều hệ sinh thái và môi trƣờng sống bị thu hẹp diện tích và nhiều Taxon loài và dƣới loài đang đứng trƣớc nguy cơ tuyệt chủng trong một tƣơng lai gần. Để khắc phục tình trạng trên Chính phủ Việt Nam đã đề ra biện pháp, cùng với các chính sách kèm theo nhằm bảo vệ tốt hơn tài nguyên ĐDSH của đất nƣớc. Tuy nhiên, thực tế đang đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến bảo tồn ĐDSH cần phải giải quyết nhƣ quan hệ giữa bảo tồn loài và phát triển bền vững hoặc tác động của biến đổi khí hậu đối với bảo tồn ĐDSH…vv.

Căn cứ vào phân cấp bảo tồn loài và ĐDSH thì trong đó Gù hƣơng (Cinnamomum balansae) thuộc họ Long não (Lauraceae) là một loài cây quý, đa tác dụng. Hiện tại Loài đã đƣợc ghi trong Sách Đỏ Việt Nam (1996) với cấp đánh giá “hiếm” (Bậc R) và Danh mục Thực vật rừng, Động vật rừng nguy cấp, quý hiếm (nhóm 2) của Nghị định số 32/2006/NĐ - CP ngày 30/3/2006 của Chính phủ để hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thƣơng mại. Đây là loài cây có giá trị kinh tế, thân gỗ dùng cho chế biến các sản phẩm mỹ nghệ. Hiê ̣n nay thì cây Gù hƣơng đƣơ ̣c sƣ̉ du ̣ng theo 3 dạng khác nhau là sƣ̉ du ̣ng trong cuô ̣c số ng hàng ngày , sƣ̉ du ̣ng tron g nghiên cƣ́u khoa học, sƣ̉ du ̣ng cho môi trƣờng và sinh cảnh.

Trong cuô ̣c số ng hàng ngày thì cây Gù hƣơng đƣơ ̣c sƣ̉ du ̣ng làm lũa , làm vật liệu xây dựng , làm đồ thủ công mỹ nghê ̣ và đồ trang trí nô ̣i thấ t trong gia điǹ h. Hiê ̣n này các nhà nghiên cứu trên thế giới và Viê ̣t Nam đang nghiên cƣ́u loài cây này nhƣ thƣ̣c hiê ̣n các dƣ̣ án về bảo tồn , giâm hom phát triể n cây. Ngoài ra cây còn đƣợc sử dụng cho môi trƣờng nhƣ ta ̣o bóng mát và làm tăng sƣ̣ đa da ̣ng cho sinh cảnh. Do có giá trị n 4 kinh tế cao nên hiện nay hoạt động khai thác trái phép cây này ở Việt Nam đang là một điểm nóng (Lê Trọng Trái và cộng tác viên, 1999) [9].

Đây là cơ sở khoa học giúp tôi tiến đến nghiên cứu và thực hiện khóa luận. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc và ngoài nƣớc 2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Cây Vù hƣơng hay còn gọi là Gù hƣơng có tên khoa học là Cinnamomum balansae H.lec thuộc họ re (Lauraceae) [12]. Loài này đƣợc Lecomte miêu tả khoa học đầu tiên năm 1913.

Các loại gỗ quý ở rừng nhiệt đới ngày càng giảm, thị trƣờng gỗ thế giới với lƣợng mua bán tăng 24 lần từ năm 1946 đến 1980 (larman, 1988). Các nƣớc đang phát triển là những nƣớc xuất khẩu gỗ lớn trong khi đó các nƣớc phát triển là các nƣớc nhập khẩu gỗ chính. Nhật Bản là nƣớc nhập khẩu gỗ lớn từ vùng Đông Nam Á và Châu Âu. Các nƣớc ở Châu Âu nhập khẩu gỗ chủ yếu từ các nƣớc thuộc Châu Phi.

Còn Hoa Kỳ là nƣớc nhập khẩu gỗ quan trọng nhất của các nƣớc ở Nam Mỹ. Tình hình nghiên cứu trong nước Gù hƣơng (Cinnamomum balansae) Cây gỗ to, thƣờng xanh, cao tới 50 m, đƣờng kính thân 0,7 - 1,2 m; cành nhẵn, màu hơi đen khi khô. Lá mọc cách, dai, hình trứng, dài 9 - 11 cm, rộng 4 - 5 cm, thót nhọn về hai đầu; gân bậc hai 4 - 5 đôi; cuống lá dài 2 - 3 cm, nhẵn. Cụm hoa chuỳ, ở nách lá, dài 4 - 5 cm, phủ lông ngắn màu nâu; cuống hoa dài 1 - 4 mm, phủ lông; bao hoa 6 thuỳ, có lông; nhị hữu thụ 9, bao phấn 4 ô; 3 nhị vòng trong cùng mỗi nhị có 2 tuyến; nhị lép 3, hình tam giác, có chân; bầu hình trứng, nhẵn, vòi ngắn, núm hình đĩa.

Quả hình cầu, đuờng kính 8 - 10 mm, đính trên đế hoa hình chén. Mùa hoa vào tháng 1 - 5, mùa quả chín tháng 6 - 9.Tái sinh bằng hạt hoặc giâm cành. Là Loài đặc hữu của Việt Nam. Trong thân và lá có tinh dầu với thành phần chính là long não.

Hạt chứa dầu béo. Gỗ tốt, không bị mối mọt, có mùi long não nên đƣợc ƣa chuộng để đóng các đồ đạc trong nhà nhƣ tủ, n 5 bàn ghế , Vốn là loài hiếm và tái sinh kém lại bị chặt lấy gỗ. Phân hạng: VUA1c [13]. Loài đã đƣợc ghi trong Sách Đỏ Việt Nam (1996) với cấp đánh giá “hiếm” (Bậc R) và danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý hiếm (nhóm 2) của Nghị định số 32/2006/NĐ - CP ngày 30/3/2006 của Chính phủ để hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thƣơng mại.

Đã đƣợc bảo vệ nguyên vẹn trong vƣờn quốc gia Cúc Phƣơng ( Sách đỏ Việt Nam năm 2007 - phần thực vật – trang 225) [2]. Loài cây có phân bố rải rác ở khu vực đồi, núi thấp của của các tỉnh phía Bắc. Hiện nay, số lƣợng cây vù hƣơng còn rất ít, chỉ còn thấy ở vƣờn quốc gia Cúc Phƣơng (Ninh Bình), Ba Vì (Hà Tây), trong rừng thứ sinh và vƣờn hộ ở Thạch Thành (Thanh Hoá) và rải rác ở một số nơi; song hiện nay đã bị khai thác quá mức, không còn gặp nhiều trong rừng tự nhiên nên đƣợc xếp vào loại hiếm (Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trƣờng, 1996) [1]. Khó tìm thấy cây có kích thƣớc lớn và không phải cây trƣởng thành nào cũng có quả, thu hái hạt giống ở cây lớn rất khó khăn, mặt khác do hạt có chứa nhiều tinh dầu, nhanh mất sức nảy mầm, tỷ lệ nảy mầm thấp, cho nên việc thử nghiệm nhân giống bằng hom để góp phần lƣu giữ nguồn gen là hết sức cần thiết (Nguyễn Hoàng Nghĩa và cs, 2009) [8].

Khi điều tra cho thấy vào khoảng những năm 1990 trở về trƣớc, các loài cây gỗ lớn và quý vẫn còn nhiều. Đặc biệt trong thời kì kháng chiến chống thực dân Pháp (1947-1954), rừng Định Hóa còn đƣợc coi là “rừng che bộ đội, rừng vây quân thù”, rừng có nhiều tầng tán, nhiều cây gỗ lớn và quý, đƣờng kính cây có thể từ 1m đến 2m. Tuy nhiên, hiện nay các cây gỗ có đƣờng kính thân cây 0,7m trở lên và các cây gỗ quý nhƣ Đinh, Lim, Sến, Táu, Nghiến. còn rất ít, chúng chỉ xuất hiện chủ yếu ở các khu di tích (Đồi Khau Tý, Khuôn Tát, Tỉn Keo) và rải rác trong các khu rừng tự nhiên, các cây có kích thƣớc nhỏ hơn thƣờng bị cong queo hoặc sâu bệnh.

Sở dĩ có hiện tƣợng nêu trên là do nạn chặt phá rừng trái phép xảy ra thƣờng xuyên của lâm tặc. n 6 Bên cạnh đó, nhóm cây này cũng đã và đang bị ngƣời dân khai thác quá mức, họ sử dụng gỗ để làm nhà, chuồng trại cho gia cầm, gia súc, nạn đốt rừng làm nƣơng rẫy cũng là những nguyên nhân chính làm cho nguồn tài nguyên này bị suy giảm cả về chất lƣợng và số lƣợng, ít có khả năng phục hồi (Nguyễn Anh Hùng , 2012) [6]. Những loài cho gỗ, có giá trị cao đang bị săn lùng bào gồm các loài: Gõ đỏ, Trắc, Cẩm lai, Lim xanh, Nghiến, Mun. Trong 6 tháng đầu năm 2010, lực lƣợng kiểm lâm Lạng Sơn đã thu giữ đƣợc 9.386 cục thớt nghiến.

Trong năm 2008, lực lƣợng kiểm lâm của Vƣờn quốc gia Yok Đôn phát hiện hơn 250 vụ khai thác gỗ trái phép với gần 650 cây gỗ thuộc nhóm quý hiếm nhƣ cẩm lai, giáng hƣơng. Trong quý I và quý II năm 2010, lực lƣợng kiểm lâm VQG Bù Gia Mập đã phát hiện khối lƣợng gỗ gõ đỏ và cẩm lai bị khai thác trộm ƣớc tính hơn 200 m 2 (Phạm Quốc Hùng và cs, 2010) [7].