Thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường ở việt nam

Nghiên cứu chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường tại Việt Nam. Phân tích thực trạng, kinh nghiệm quốc tế và giải pháp để phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Diệu Hà
• Người hướng dẫn: Tiến Sĩ Lê Anh Vũ
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Chính Sách Công
• Đề tài: Thực Hiện Chính Sách Hợp Tác Quốc Tế Về Bảo Vệ Môi Trường Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về cơ sở lý luận Chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về thực hiện chính sách hợp tác quốc tế bảo vệ môi trường
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về các giải pháp thực hiện chính sách hợp tác quốc tế bảo vệ môi trường
• 1.4. Khoảng trống nghiên cứu và những vấn đề nghiên cứu của luận án
• 1.5. Đánh giá chung về các kết quả tổng quan nghiên cứu
• 1.6. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.7. Những vấn đề luận án cần nghiên cứu
• 1.8. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH HỢP TÁC QUỐC TẾ VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
• 2.1. Môi trường và hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường
• 2.2. Một số khái niệm. Sự cần thiết phải hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường
• 2.3. Nội dung, bản chất của hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường. Chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường
• 2.4. Khái niệm, nội hàm, đặc điểm của chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường
• 2.5. Phân loại chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường. Vai trò của chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường
• 2.6. Thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường. Khái niệm, bản chất thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường
• 2.7. Sự cần thiết của việc thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường
• 2.8. Mục tiêu và chủ thể của việc thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường
• 2.9. Phương pháp thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường
• 2.10. Các công cụ thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường
• 2.11. Nội dung thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường
• 2.12. Quy trình thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường. Các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường
• 2.12.1. Các nhân tố khách quan
• 2.12.2. Các nhân tố chủ quan
• 2.13. Kinh nghiệm quốc tế về thực hiện chính sách hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo vệ môi trường và bài học cho Việt Nam
• 2.13.1. Kinh nghiệm thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường của Thái Lan
• 2.13.2. Kinh nghiệm thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường của Trung Quốc
• 2.13.3. Kinh nghiệm thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường của Nhật Bản
• 2.13.4. Kinh nghiệm thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường của Hoa Kỳ
• 2.13.5. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.14. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH HỢP TÁC QUỐC TẾ VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội ảnh hưởng đến thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường tại Việt Nam
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Điều kiện kinh tế, xã hội
• 3.2. Khung khổ chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường ở nước ta hiện nay
• 3.2.1. Hệ thống chính sách cấp Trung ương
• 3.2.2. Hệ thống chính sách cấp địa phương
• 3.2.3. Nhận xét chung về thực trạng hệ thống chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay
• 3.3. Tình hình thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường ở Việt Nam
• 3.3.1. Thực trạng xây dựng kế hoạch thực hiện chính sách
• 3.3.2. Thực trạng tuyên truyền thực hiện chính sách
• 3.3.3. Thực trạng tổ chức phân công thực hiện chính sách
• 3.3.4. Thực trạng đôn đốc giám sát thực hiện chính sách
• 3.3.5. Thực trạng tổng kết, đánh giá thực hiện chính sách
• 3.3.6. Thực trạng thanh tra, kiểm tra thực hiện chính sách
• 3.3.7. Đánh giá thực trạng thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay
• 3.3.7.1. Những thành tựu đạt được
• 3.3.7.2. Những hạn chế, tồn tại và nguyên nhân hạn chế
• 3.4. Tiểu kết Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH HỢP TÁC QUỐC TẾ VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TẠI VIỆT NAM
• 4.1. Bối cảnh mới trong việc thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay
• 4.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 4.1.2. Bối cảnh trong nước
• 4.2. Quan điểm thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay
• 4.3. Các giải pháp tăng cường thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường tại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay
• 4.3.1. Xây dựng kế hoạch thực hiện chính sách cho phù hợp với nhu cầu thực tiễn
• 4.3.2. Làm phong phú, sâu sát và hiệu quả hơn về công tác tuyên truyền thực hiện chính sách
• 4.3.3. Phân công vai trò chủ trì và phối hợp rõ ràng, không chồng chéo
• 4.3.4. Thực chất hóa việc tổng kết đánh giá quá trình thực hiện chính sách
• 4.3.5. Chú trọng đào tạo, nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ cán bộ thực hiện chính sách
• 4.3.6. Đảm bảo tính phù hợp của pháp luật Việt Nam và luật pháp quốc tế trong quá trình thực hiện chính sách
• 4.3.7. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra các hoạt động hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường
• 4.3.8. Một số kiến nghị đối với Chính phủ trong công tác quản lý nhà nước thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường
• 4.4. Tiểu kết Chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chính Sách Hợp Tác Quốc Tế Luận Án Tiến Sĩ

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và các vấn đề môi trường ngày càng trở nên cấp thiết, hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường Việt Nam trở thành một yếu tố then chốt cho sự phát triển bền vững. Luận án tiến sĩ này đi sâu vào nghiên cứu thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường tại Việt Nam, một lĩnh vực còn nhiều khoảng trống nghiên cứu. Sự phát triển kinh tế và xã hội đã gây áp lực lớn lên môi trường Việt Nam, dẫn đến nhiều hệ lụy như ô nhiễm, biến đổi khí hậu và suy giảm đa dạng sinh học. Để giải quyết những thách thức này, cần có sự chung tay của cộng đồng quốc tế. Do đó, chính sách hợp tác quốc tế môi trường Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc huy động nguồn lực, kinh nghiệm và công nghệ từ các quốc gia khác. Luận án này mong muốn cung cấp một cái nhìn toàn diện và chính xác về thực trạng hợp tác quốc tế bảo vệ môi trường Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả hợp tác trong tương lai.

1.1. Tại sao cần hợp tác quốc tế bảo vệ môi trường

Các vấn đề môi trường như biến đổi khí hậu, ô nhiễm nguồn nước và không khí không có biên giới quốc gia. Một quốc gia không thể tự mình giải quyết triệt để những vấn đề này. Hợp tác quốc tế là cần thiết để chia sẻ kiến thức, công nghệ và nguồn lực, đồng thời phối hợp hành động để giải quyết các thách thức môi trường toàn cầu. Luận án nhấn mạnh rằng chỉ có sự chung tay của các quốc gia mới có thể bảo vệ môi trường bền vững Việt Nam. Theo tài liệu gốc 'Chỉ có hợp tác giữa các nước mới có thể phát huy sức mạnh của cộng đồng thế giới để bảo vệ tài nguyên và duy trì môi trường sống lành mạnh.'

1.2. Mục tiêu và phạm vi của luận án về chính sách môi trường Việt Nam

Luận án này tập trung vào việc đánh giá tình hình thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường tại Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2010 đến nay. Phạm vi nghiên cứu bao gồm việc thực hiện các chính sách do Việt Nam ban hành và việc tham gia vào các chính sách, pháp luật quốc tế và các công ước quốc tế về bảo vệ môi trường. Luận án cũng khảo sát kinh nghiệm của một số quốc gia khác để rút ra bài học cho Việt Nam. Mục đích chính là đưa ra các giải pháp cụ thể nhằm tăng cường hiệu quả hợp tác quốc tế bảo vệ môi trường trong giai đoạn tới.

II. Thách Thức Trong Thực Hiện Chính Sách Đánh Giá Chi Tiết

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực, quá trình thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường ở Việt Nam vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những vấn đề chính là sự thiếu đồng bộ và hiệu quả trong việc thực thi các chính sách và quy định. Các chính sách hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này chưa được xây dựng như một loại chính sách độc lập mà mới chỉ được đề cập đến trong những chính sách về bảo vệ môi trường Việt Nam. Ngoài ra, nguồn vốn đầu tư cho việc thực hiện chính sách còn hạn hẹp, nguồn nhân lực chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Các nghiên cứu về hợp tác quốc tế bảo vệ môi trường Việt Nam còn ít, đa phần tập trung vào chính sách bảo vệ môi trường nói chung.

2.1. Bất cập trong hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường Việt Nam

Các quy định về hoạt động hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo vệ môi trường chưa được xây dựng như một chính sách độc lập mà mới chỉ được đề cập đến trong các văn bản pháp luật khác như Luật Bảo vệ đa dạng sinh học, Luật tài nguyên, môi trường biển và hải đảo, Luật Đất đai, Luật Bảo vệ môi trường. Điều này dẫn đến sự thiếu rõ ràng và khó khăn trong quá trình thực thi. Theo tài liệu gốc, 'Trên thực tế, các chính sách, quy định về hoạt động hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này chưa được xây dựng như một loại chính sách độc lập mà mới chỉ được đề cập đến trong những chính sách về bảo vệ môi trường.'

2.2. Hạn chế về nguồn lực cho chính sách hợp tác quốc tế môi trường

Nguồn vốn đầu tư cho việc thực hiện các chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường còn hạn hẹp so với các lĩnh vực khác. Điều này gây khó khăn cho việc triển khai các dự án và hoạt động hợp tác, cũng như việc nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ thực hiện chính sách. Bên cạnh đó, nguồn nhân lực chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn về số lượng và chất lượng. Việc thiếu hụt nguồn lực là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến thực trạng hợp tác quốc tế bảo vệ môi trường còn nhiều hạn chế.

2.3. Thiếu nghiên cứu chuyên sâu về nghiên cứu về hợp tác quốc tế bảo vệ môi trường

Các nghiên cứu chuyên sâu về việc thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường còn khá ít ỏi. Đa phần các học giả vẫn đang tập trung nghiên cứu về việc thực hiện chính sách bảo vệ môi trường nói chung, do vậy không gian nghiên cứu trong đề tài này hiện nay là vô cùng lớn. Điều này gây khó khăn trong việc đánh giá và cải thiện hiệu quả hợp tác quốc tế bảo vệ môi trường.

III. Giải Pháp Đột Phá Hợp Tác Quốc Tế Phương Pháp Mới

Để tăng cường thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường, cần có những giải pháp đột phá và phương pháp mới. Một trong những giải pháp quan trọng là hoàn thiện hệ thống chính sách môi trường Việt Nam, đảm bảo tính đồng bộ, rõ ràng và khả thi. Cần tăng cường đầu tư nguồn lực cho việc thực hiện chính sách, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ và khuyến khích sự tham gia của các bên liên quan. Đồng thời, cần đẩy mạnh nghiên cứu khoa học và công nghệ trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, ứng dụng các giải pháp tiên tiến vào thực tiễn. Cần có một sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương, cũng như sự tham gia tích cực của cộng đồng quốc tế.

3.1. Hoàn thiện hệ thống chính sách hợp tác quốc tế môi trường Việt Nam

Cần xây dựng các chính sách và quy định rõ ràng, cụ thể và dễ thực thi về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Các chính sách này cần bao quát các khía cạnh như hợp tác về tài chính, công nghệ, đào tạo và chia sẻ thông tin. Đồng thời, cần đảm bảo tính đồng bộ giữa các chính sách và quy định của Việt Nam với các cam kết quốc tế.

3.2. Tăng cường đầu tư cho bảo vệ môi trường bền vững Việt Nam

Nhà nước cần tăng cường đầu tư nguồn lực cho việc thực hiện các chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường, đặc biệt là trong các lĩnh vực như ứng phó với biến đổi khí hậu, quản lý chất thải và bảo tồn đa dạng sinh học. Cần khuyến khích các doanh nghiệp và tổ chức xã hội tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường thông qua các chính sách ưu đãi và hỗ trợ.

3.3. Đẩy mạnh nghiên cứu và ứng dụng công nghệ về ứng phó với biến đổi khí hậu

Cần tăng cường nghiên cứu và phát triển các công nghệ tiên tiến trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, đặc biệt là các công nghệ về năng lượng tái tạo, quản lý chất thải và xử lý ô nhiễm. Đồng thời, cần tạo điều kiện thuận lợi cho việc chuyển giao công nghệ từ các nước phát triển sang Việt Nam, giúp Việt Nam nâng cao năng lực bảo vệ môi trường.

IV. Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Hợp Tác Quốc Tế Bài Học Giá Trị

Nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia khác trong việc thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường là rất quan trọng để rút ra bài học cho Việt Nam. Các quốc gia như Thái Lan, Trung Quốc, Nhật Bản và Hoa Kỳ đã có nhiều thành công trong việc hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường. Việc nghiên cứu kinh nghiệm của họ giúp Việt Nam học hỏi được những mô hình, phương pháp và giải pháp hiệu quả, đồng thời tránh được những sai lầm.

4.1. Kinh nghiệm từ Thái Lan về quản lý môi trường Việt Nam

Thái Lan đã có nhiều kinh nghiệm trong việc xây dựng và thực hiện các chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường, đặc biệt là trong lĩnh vực quản lý tài nguyên nước và ứng phó với biến đổi khí hậu. Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm của Thái Lan trong việc xây dựng các cơ chế hợp tác khu vực và quốc tế, cũng như việc huy động nguồn lực tài chính cho các dự án bảo vệ môi trường.

4.2. Bài học từ Trung Quốc về kinh tế xanh Việt Nam

Trung Quốc đã có những bước tiến lớn trong việc phát triển kinh tế xanh và ứng dụng công nghệ sạch vào sản xuất. Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm của Trung Quốc trong việc xây dựng các chính sách khuyến khích phát triển kinh tế xanh, cũng như việc đầu tư vào các dự án năng lượng tái tạo và quản lý chất thải.

4.3. Nhật Bản và Hoa Kỳ trong chính sách năng lượng Việt Nam

Nhật Bản và Hoa Kỳ là những quốc gia hàng đầu về công nghệ môi trường. Việt Nam có thể hợp tác với Nhật Bản và Hoa Kỳ trong việc chuyển giao công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Đồng thời, Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm của hai quốc gia này trong việc xây dựng các tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật về môi trường.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Hiệu Quả Bất Ngờ

Luận án tiến sĩ này không chỉ mang tính lý thuyết mà còn có tính ứng dụng thực tiễn cao. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để hoàn thiện hệ thống chính sách môi trường Việt Nam, nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường và góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước. Các giải pháp và kiến nghị được đề xuất trong luận án có thể được áp dụng vào thực tiễn quản lý nhà nước, cũng như các hoạt động hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường.

5.1. Giải pháp cho ô nhiễm môi trường Việt Nam

Luận án đưa ra những giải pháp cụ thể để giải quyết các vấn đề ô nhiễm môi trường, bao gồm ô nhiễm không khí, ô nhiễm nước và ô nhiễm đất. Các giải pháp này bao gồm việc kiểm soát nguồn gây ô nhiễm, xây dựng các hệ thống xử lý chất thải và phục hồi các khu vực bị ô nhiễm.

5.2. Góp phần vào phát triển bền vững Việt Nam

Bằng việc nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường, luận án góp phần vào sự phát triển bền vững của Việt Nam. Bảo vệ môi trường là một trong những yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển kinh tế và xã hội lâu dài.

5.3. Ảnh hưởng của công ước quốc tế về môi trường

Các công ước quốc tế về môi trường ảnh hưởng đến hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường. Việt Nam cần phải tuân thủ các điều khoản của các công ước này, và đồng thời tận dụng các cơ hội hợp tác quốc tế để thực hiện các cam kết của mình.

VI. Tương Lai Hợp Tác Quốc Tế Bảo Vệ Môi Trường Hướng Đi Mới

Trong bối cảnh thế giới ngày càng đối mặt với nhiều thách thức về môi trường, hợp tác quốc tế sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề này. Việt Nam cần chủ động tham gia vào các hoạt động hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường, đồng thời phát huy vai trò là một thành viên tích cực của cộng đồng quốc tế. Cần xây dựng một tầm nhìn dài hạn và chiến lược rõ ràng về hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường, đảm bảo sự phát triển bền vững của đất nước.

6.1. Nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế

Việc tham gia tích cực vào các hoạt động hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường sẽ giúp Việt Nam nâng cao vị thế và uy tín trên trường quốc tế. Điều này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho Việt Nam trong việc thu hút đầu tư và hợp tác về các lĩnh vực khác.

6.2. Tầm nhìn về một Việt Nam xanh và bền vững

Luận án hướng tới một tầm nhìn về một Việt Nam xanh và bền vững, nơi môi trường được bảo vệ và phát triển kinh tế và xã hội hài hòa. Hợp tác quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc hiện thực hóa tầm nhìn này.

6.3. Tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về chủ đề này

Chủ đề hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường là một lĩnh vực rộng lớn và phức tạp. Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về chủ đề này để có thể đưa ra những giải pháp và kiến nghị phù hợp với thực tiễn của Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của Nguyễn Diệu Hà, được thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (2024), tập trung phân tích thực trạng thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường ở Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2010 đến nay — một mảng nghiên cứu được chính tác giả xác nhận là "còn khá ít ỏi" trong bối cảnh học thuật Việt Nam hiện tại.

Research gap được xác định rõ ràng qua bốn chiều kích: (1) thiếu khung lý luận chính sách công thuần túy cho lĩnh vực này; (2) các nghiên cứu trước chỉ khảo sát từng lĩnh vực môi trường cụ thể (biến đổi khí hậu, biển và hải đảo, rừng ngập mặn) chứ chưa phân tích tổng thể; (3) giải pháp trong tài liệu hiện hành mang tính hoạt động hành chính đơn lẻ chứ không phải hệ thống giải pháp hoàn thiện quy trình chính sách; (4) chưa có công trình nào đặt chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường như một đối tượng nghiên cứu độc lập trong khung khoa học chính sách công.

Câu hỏi nghiên cứu trung tâm gồm hai nhánh: (RQ1) Thực trạng thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường ở Việt Nam ra sao, bao gồm quy trình các bước, ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân? (RQ2) Có những giải pháp nào góp phần hoàn thiện quy trình thực hiện hệ thống chính sách này trong giai đoạn tới?

Khung lý thuyết được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng Mác - Lênin, tích hợp với lý luận chính sách công hiện đại về chu trình chính sách (policy cycle), lý thuyết hợp tác quốc tế theo trường phái chủ nghĩa chế độ tân tự do (neo-liberal institutionalism) của Helen Milner, và lý thuyết quản trị đa cấp (multi-level governance) được nhận diện qua phân tích của Barry Buzan về tính đa trung tâm trong quan hệ quốc tế. Mốc thời gian 2010 được chọn có chủ đích: đây là năm hoàn thành Chiến lược bảo vệ môi trường quốc gia theo Quyết định số 256/2003/QĐ-TTg ngày 02/12/2003, mở ra giai đoạn thực hiện Chiến lược mới theo Quyết định số 1216/QĐ-TTg ngày 05/9/2012.

Mẫu khảo sát gồm 150 cán bộ, công chức, viên chức trực tiếp hoạt động trong lĩnh vực hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường tại Vụ Hợp tác quốc tế - Bộ Tài nguyên và Môi trường, Vụ Hợp tác quốc tế - Cục Hàng hải - Bộ Giao thông Vận tải, Cục Biển và Hải đảo Việt Nam, và Tổng cục Khí tượng Thủy văn.

---

Literature Review và Positioning

Dòng nghiên cứu quốc tế về chính sách hợp tác quốc tế môi trường có thể quy về ba luồng chính. Luồng thứ nhất xây dựng khung khái niệm từ góc độ pháp luật và thể chế: Barnes & Barnes (1999) trong Environmental Policy in the European Union (NXB Edward Elgar) phân tích chính sách bảo vệ môi trường EU qua các chiều kinh tế, xã hội và môi trường, nhấn mạnh tính hợp tác nội khối; Randall Baker mở rộng phạm vi ra ngoài EU qua Environmental Law and Policy in the European Union and the United States, rút ra bài học đối chiếu giữa hai hệ thống pháp lý lớn. Luồng thứ hai tiếp cận từ quan hệ quốc tế và lý thuyết hợp tác: Helen Milner (International Theories of Cooperation among Nations: Strengths and Weaknesses) đại diện cho trường phái chủ nghĩa hiện thực coi quốc gia là chủ thể duy nhất; trong khi đó Vig & Kraft (Environmental Policy: New Directions for the 21st Century, 2010) lại xác định chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường là "chính sách đa cơ quan" — một quan điểm được đánh giá là phổ biến nhất trong học thuật đương đại. Luồng thứ ba tập trung vào thực tiễn thi hành chính sách: Estela Maria Souza Costa Neves (Environmental policy, municipalities and intergovernmental cooperation in Brazil) chỉ ra năm đặc trưng cơ bản của chính sách này, trong đó nổi bật là "mâu thuẫn giữa xu hướng tập trung hóa và phân cấp hóa", một nhận định có giá trị tham chiếu trực tiếp cho bối cảnh Việt Nam.

Trong nước, Vũ Thanh Ca (Tạp chí Môi trường, số 4/2016) cung cấp tổng quan hệ thống pháp luật quốc tế về môi trường biển với trọng tâm là UNCLOS 1982, MARPOL và CLC 1992; Đỗ Nam Thắng phân tích sự chuyển dịch tư duy từ "thụ động tiếp nhận viện trợ sang chủ động hội nhập" — một nhận định có tính chất nền tảng cho toàn bộ phân tích thực trạng của luận án.

Điểm tranh luận học thuật nổi bật nhất mà luận án phải giải quyết là sự đối lập giữa cách tiếp cận hoạt động (activity-based approach — của Chu Manh, Đại học Lâm nghiệp Bắc Kinh, 2009: coi hợp tác quốc tế bảo vệ môi trường là "áp dụng những hành động chung... nhằm duy trì lợi ích chung") với cách tiếp cận chính sách công (public policy approach — của Báo cáo The Direction of International Environmental Cooperation, Nhật Bản, 2005: "các quốc gia tạo được mối quan hệ đối tác bằng việc thực thi các kế hoạch và thực hiện các chính sách của mình"). Luận án định vị mình rõ ràng trong luồng thứ hai, lấp đầy khoảng trống mà Lý Hân (Viện Nghiên cứu khoa học tài chính, Bộ Tài chính Trung Quốc, 2012) đã không giải quyết được: dù liệt kê sinh động các biện pháp hợp tác của Trung Quốc qua biểu đồ thống kê, Lý Hân "chưa thực sự thành công trong việc phân tích thành tựu và hạn chế của những biện pháp cụ thể này."

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Đóng góp lý luận trực tiếp và có tính nguyên gốc nhất là việc xây dựng khái niệm chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường dưới góc độ khoa học chính sách công, không phải góc độ luật học quốc tế hay quan hệ quốc tế. Theo định nghĩa được đề xuất trong công trình: chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường là "một tập hợp các quyết định hành động của nhà nước, nhằm hướng đến việc quy định và định hướng một chủ thể nhất định có thể hợp tác với các chủ thể khác trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, mục đích là để bảo vệ lợi ích chung về môi trường cho các bên tham gia."

Khung phân tích được xây dựng trên nền tảng tích hợp ba lý thuyết: Lý thuyết chu trình chính sách (policy cycle theory) để cấu trúc hóa quy trình thực hiện thành sáu bước — lập kế hoạch, tuyên truyền, phân công tổ chức, đôn đốc giám sát, tổng kết đánh giá, thanh tra kiểm tra; Lý thuyết chế độ quốc tế (international regime theory) của trường phái tân tự do chế độ để phân tích vai trò của các thiết chế đa phương; và Lý thuyết quản trị đa cấp (multi-level governance theory) để phân tích mối quan hệ giữa chính sách Trung ương và địa phương.

Mô hình lý thuyết được đề xuất bao gồm bốn cấu phần: (P1) Vấn đề chính sách xuất phát từ tính xuyên quốc gia của ô nhiễm môi trường; (P2) Nội dung chính sách vận hành theo chu trình sáu bước; (P3) Các nhân tố ảnh hưởng phân thành khách quan (tốc độ phát triển kinh tế, dân số, đô thị hóa, nguy cơ môi trường toàn cầu — theo cách phân loại của Chính phủ Nhật Bản) và chủ quan (năng lực cán bộ, nguồn vốn, hệ thống pháp lý); (P4) Tiêu chí đánh giá hiệu quả thực hiện theo từng bước trong chu trình.

Khung phân tích độc đáo

Điểm đặc sắc về mặt phương pháp luận là cách tiếp cận bốn chiều tích hợp: (1) tiếp cận quy phạm chính sách công về toàn bộ chu trình thực hiện; (2) tiếp cận thể chế — bám vào quy định gốc của Luật Bảo vệ môi trường 2020, Luật Ký kết các điều ước quốc tế và các văn bản dưới luật; (3) tiếp cận hệ thống — từ cấp Trung ương đến địa phương; (4) tiếp cận lịch sử — so sánh từ giai đoạn 2002-2010 đến nay để làm nổi bật quỹ đạo tiến hóa chính sách.

Điều kiện biên (boundary conditions) được xác định rõ: khung phân tích có giá trị áp dụng cho bối cảnh quốc gia đang phát triển với hệ thống pháp luật đang trong giai đoạn hài hòa hóa với luật pháp quốc tế, đặc biệt phù hợp với các quốc gia thành viên ASEAN đang thực hiện các cam kết của Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASEAN đến năm 2025.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Triết học nghiên cứu được định vị theo chủ nghĩa duy vật biện chứng (dialectical materialism) — một stance nhận thức luận đặc thù trong bối cảnh học thuật Việt Nam, đảm bảo tính khách quan trong phân tích mối quan hệ biện chứng giữa lý luận và thực tiễn chính sách. Thiết kế nghiên cứu là mixed methods tuần tự (sequential mixed methods): giai đoạn định tính (phân tích văn bản chính sách, phỏng vấn chuyên gia) cung cấp nền tảng lý luận; giai đoạn định lượng (điều tra xã hội học) cung cấp dữ liệu sơ cấp để kiểm chứng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Mẫu điều tra xã hội học gồm 150 cán bộ, công chức, viên chức được lựa chọn theo tiêu chí nghề nghiệp, thâm niên và chuyên môn hoạt động trong lĩnh vực hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường. Tiêu chí lựa chọn (inclusion criteria): đang trực tiếp làm việc tại các đơn vị phụ trách hợp tác quốc tế của Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Giao thông Vận tải và các cơ quan trực thuộc. Nội dung phiếu điều tra bao gồm: đánh giá hiệu quả từng bước trong quy trình thực hiện; đánh giá mức độ ảnh hưởng của các nguyên nhân gây khó khăn; đánh giá các phương thức thực hiện chính sách.

Phương pháp phỏng vấn chuyên gia được thực hiện với các cá nhân đảm nhiệm các chức danh chuyên trách bao gồm Phó Cục trưởng, Vụ trưởng, Trưởng phòng, Chuyên viên chính tại Cục Biển và Hải đảo Việt Nam, Vụ Hợp tác quốc tế, Vụ Pháp chế, Vụ Khoa học Công nghệ, và Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu — Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Triangulation được đảm bảo qua ba nguồn: dữ liệu thứ cấp (báo cáo định kỳ của Bộ Tài nguyên và Môi trường, báo cáo thực hiện tại các tỉnh Hải Phòng, Quảng Ninh, Nghệ An, Đà Nẵng); dữ liệu sơ cấp từ điều tra xã hội học; và phỏng vấn chuyên gia.

Data và phân tích

Phương pháp phân tích kết hợp: thống kê mô tả để hệ thống hóa và phân tích thực trạng thực hiện từng bước trong chu trình chính sách; phân tích so sánh (comparative analysis) để đối chiếu với kinh nghiệm của Thái Lan, Trung Quốc, Nhật Bản và Hoa Kỳ; phân tích văn bản (document analysis) để khảo cứu hệ thống văn bản quy phạm pháp luật từ Trung ương đến địa phương. Công cụ phân tích văn bản chính sách bao gồm các biểu đồ quy trình và hộp phân tích tình huống điển hình (case analysis boxes).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1 — Khoảng trống thể chế hóa: Chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường tại Việt Nam chưa được xây dựng như một chính sách độc lập mà "mới chỉ được đề cập đến trong những chính sách về bảo vệ môi trường như: Luật Bảo vệ đa dạng sinh học, Luật tài nguyên, môi trường biển và hải đảo, Luật Đất đai, Luật Bảo vệ môi trường." Đây là phát hiện có ý nghĩa trực tiếp đối với cải cách lập pháp.

Phát hiện 2 — Năm đặc thù cản trở thực thi: Quá trình thực hiện chính sách tồn tại ít nhất năm bất cập có hệ thống: thiếu đáp ứng tính xuyên biên giới của vấn đề môi trường; thiếu tính kịp thời hạn dẫn đến hiệu quả thực thi thấp; nguồn vốn đầu tư hạn hẹp so với các lĩnh vực chính sách khác; nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu; và thiếu cơ chế phân công rõ ràng giữa các bộ ngành.

Phát hiện 3 — Chuyển dịch tư duy hợp tác: Việt Nam đã thực hiện một bước chuyển chiến lược từ "quan niệm thụ động tiếp nhận viện trợ sang chủ động hội nhập, sẵn sàng cùng tham gia chia sẻ trách nhiệm và quyền lợi với các đối tác" — một phát hiện được xác nhận qua phỏng vấn chuyên gia của Đỗ Nam Thắng và có hàm ý chính sách quan trọng cho giai đoạn tiếp theo.

Phát hiện 4 — Giá trị so sánh từ kinh nghiệm quốc tế: Kinh nghiệm của Nhật Bản (trọng tâm vào đối thoại chính sách song phương và đa phương trong khu vực Thái Bình Dương, Đông Nam Á), của Hà Lan (sử dụng ba công cụ thể chế, kinh tế và thuyết phục theo Báo cáo New Paths to International Environmental Cooperation, tháng 3/2013), và của Brazil (nhấn mạnh vai trò chính phủ địa phương) cung cấp ba mô hình tham chiếu có giá trị thực tiễn cao cho Việt Nam.

Phát hiện 5 — Mâu thuẫn tập trung hóa - phân cấp hóa: Theo phân tích của Neves, "các sáng kiến của Trung ương đối với các chính sách hợp tác quốc tế, đặc biệt là các văn bản hiệp định quốc tế phải gắn liền với các hoạt động phân cấp của chính phủ địa phương" — một mâu thuẫn cấu trúc được xác nhận trong thực tiễn Việt Nam qua khảo sát tại các tỉnh thành như Hải Phòng, Quảng Ninh, Nghệ An, Đà Nẵng.

Implications đa chiều

Về lý thuyết: Công trình mở rộng lý thuyết chu trình chính sách bằng cách ứng dụng nó vào một lĩnh vực chính sách có tính xuyên quốc gia (transboundary policy domain), bổ sung vào lý thuyết quản trị môi trường (environmental governance theory) một khung phân tích thực thi chính sách đặc thù cho bối cảnh Đông Nam Á.

Về thực tiễn: Bảy nhóm giải pháp cụ thể được đề xuất bao gồm: (1) xây dựng kế hoạch thực hiện phù hợp với nhu cầu thực tiễn; (2) nâng cao chất lượng tuyên truyền thực hiện chính sách; (3) phân công vai trò chủ trì và phối hợp rõ ràng, không chồng chéo; (4) thực chất hóa tổng kết đánh giá; (5) đào tạo nâng cao năng lực chuyên môn cán bộ; (6) đảm bảo tính phù hợp giữa pháp luật Việt Nam và luật pháp quốc tế; (7) tăng cường thanh tra, kiểm tra các hoạt động hợp tác quốc tế.

Về chính sách: Kiến nghị đối với Chính phủ tập trung vào cải thiện công tác quản lý nhà nước, bao gồm việc xem xét xây dựng chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường như một văn bản chính sách độc lập, thay vì phân tán trong nhiều luật chuyên ngành.

---

Limitations và Future Research

Công trình thừa nhận bốn giới hạn nội tại cần được ghi nhận một cách trung thực. Thứ nhất, phạm vi không gian chủ yếu tập trung vào các cơ quan cấp Trung ương và một số tỉnh thành được chọn (Hải Phòng, Quảng Ninh, Nghệ An, Đà Nẵng), chưa đại diện đầy đủ cho 63 tỉnh thành trên cả nước. Thứ hai, mẫu điều tra 150 người, mặc dù được lựa chọn theo tiêu chí chuyên môn nghiêm ngặt, vẫn chưa phản ánh toàn diện đội ngũ cán bộ trực tiếp thực hiện chính sách trên phạm vi quốc gia. Thứ ba, phương pháp thống kê mô tả chưa áp dụng các kỹ thuật phân tích định lượng nâng cao như SEM hay phân tích nhân tố để kiểm định mô hình lý thuyết. Thứ tư, giai đoạn nghiên cứu từ năm 2010 đến 2024 có thể chưa phản ánh được những thay đổi chính sách sau đại dịch COVID-19 và sau các cam kết tại COP26, COP27.

Chương trình nghiên cứu tương lai được đề xuất theo năm hướng: (1) nghiên cứu so sánh hệ thống với các quốc gia ASEAN khác sử dụng cùng khung phân tích chu trình chính sách; (2) đánh giá tác động định lượng của các chính sách hợp tác quốc tế đã thực hiện đối với chất lượng môi trường đo lường được; (3) nghiên cứu sâu về cơ chế điều phối đa bộ ngành trong thực hiện chính sách; (4) phân tích vai trò của các tổ chức phi chính phủ quốc tế trong chuỗi thực thi chính sách; (5) xây dựng bộ chỉ số đánh giá hiệu quả thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường có thể áp dụng chuẩn hóa.

---

Tác động và ảnh hưởng

Về mặt học thuật, công trình lấp đầy một khoảng trống được xác nhận trong tài liệu học thuật tiếng Việt: chưa có luận án tiến sĩ nào tiếp cận chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường theo khung khoa học chính sách công thuần túy. Điều này định vị công trình như một tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo trong cả hai lĩnh vực chính sách công và quản trị môi trường tại Việt Nam.

Về tác động ngành, hệ thống giải pháp bảy nhóm được đề xuất có giá trị ứng dụng trực tiếp cho Bộ Tài nguyên và Môi trường, đặc biệt là Vụ Hợp tác quốc tế và các đơn vị trực thuộc xử lý việc đàm phán, ký kết và thực thi các điều ước quốc tế về môi trường. Khuyến nghị về việc phân công vai trò chủ trì không chồng chéo có thể cải thiện hiệu suất phối hợp liên bộ trong các dự án môi trường ODA và hợp tác kỹ thuật.

Về tầm ảnh hưởng khu vực, phương pháp luận so sánh được áp dụng qua kinh nghiệm của Thái Lan, Trung Quốc, Nhật Bản và Hoa Kỳ tạo nền tảng cho các nghiên cứu hợp tác xuyên quốc gia trong khuôn khổ ASEAN về môi trường, đặc biệt liên quan đến Kế hoạch hành động quốc gia về hợp tác quản lý rác thải nhựa đại dương đến năm 2030.

---

Đối tượng hưởng lợi

Nghiên cứu sinh và nhà khoa học: Luận án cung cấp một mô hình nghiên cứu (template) đầy đủ về cách ứng dụng lý luận chính sách công vào phân tích một lĩnh vực chính sách đối ngoại cụ thể. Các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực chính sách môi trường có thể áp dụng khung sáu bước phân tích để nghiên cứu các lĩnh vực chính sách khác.

Cán bộ quản lý nhà nước: Kết quả luận án trực tiếp "cung cấp luận cứ khoa học cho các cán bộ quản lý nhà nước về việc thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường ở các cơ quan có nhiệm vụ liên quan nói chung mà không chỉ ở riêng Bộ Tài nguyên và Môi trường." Điều này có nghĩa giá trị ứng dụng mở rộng sang các bộ ngành khác có chức năng hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tài nguyên thiên nhiên.

Nhà hoạch định chính sách: Bảy nhóm giải pháp và các kiến nghị đối với Chính phủ cung cấp lộ trình cụ thể để cải thiện hệ thống thực thi chính sách trong giai đoạn tiếp theo, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang thực hiện các cam kết khí hậu quốc tế sau COP26 (net-zero vào năm 2050).

Các tổ chức quốc tế và đối tác phát triển: Phân tích thực trạng và giải pháp cung cấp cơ sở để thiết kế các chương trình hỗ trợ kỹ thuật và tài chính phù hợp với nhu cầu thực tiễn của hệ thống thực thi chính sách môi trường Việt Nam.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất: Công trình mở rộng lý thuyết chu trình chính sách (policy cycle theory) sang một địa hạt chưa được lý thuyết hóa đầy đủ — chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường — bằng cách xây dựng một khung lý luận tích hợp từ ba lý thuyết (chu trình chính sách, chế độ quốc tế và quản trị đa cấp), đặt nó trong ngữ cảnh phương pháp luận duy vật biện chứng.

2. Đổi mới phương pháp: So với Chu Manh (2009) chỉ phân tích khái niệm qua Luật Bảo vệ môi trường quốc tế và Hiến chương Liên Hợp Quốc, và so với Lý Hân (2012) chỉ liệt kê biện pháp mà thiếu đánh giá thành tựu-hạn chế, công trình sử dụng phương pháp điều tra xã hội học (n=150) kết hợp phỏng vấn chuyên gia đa cấp (Phó Cục trưởng đến Chuyên viên), tạo ra dữ liệu sơ cấp chưa từng có trong lĩnh vực này tại Việt Nam.

3. Phát hiện bất ngờ nhất: Phát hiện mang tính counter-intuitive nhất là chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường — dù có "tầm quan trọng rất lớn" — lại có "nguồn vốn đầu tư cho việc thực hiện chính sách này còn khá hạn hẹp nếu so với chính sách ở các lĩnh vực khác." Sự nghịch lý giữa tầm quan trọng được thừa nhận về mặt tuyên bố và nguồn lực thực tế được phân bổ chỉ có thể được phát hiện thông qua khảo sát thực địa với cán bộ trực tiếp thi hành chính sách.

4. Giao thức tái lặp: Phương pháp thu thập, phân loại và phân tích dữ liệu được mô tả đủ chi tiết để cho phép tái lặp nghiên cứu tại các quốc gia ASEAN khác, với điều kiện điều chỉnh tiêu chí lựa chọn mẫu phù hợp với cơ cấu tổ chức hành chính của từng nước.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm: Năm hướng nghiên cứu tương lai được đề xuất (nghiên cứu so sánh ASEAN, đánh giá tác động định lượng, phân tích điều phối liên bộ, vai trò NGO quốc tế, và xây dựng bộ chỉ số đánh giá) tạo thành một chương trình nghiên cứu có tính liên kết và có thể mở rộng trong vòng một thập kỷ.

---

Kết luận

Công trình luận án tiến sĩ của Nguyễn Diệu Hà (2024) thực hiện sáu đóng góp cụ thể và có thể kiểm chứng:

1. Lập khung lý luận: Xây dựng hệ thống khái niệm đầy đủ về "thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường" theo khung khoa học chính sách công — một đóng góp nguyên gốc chưa được thực hiện trong học thuật Việt Nam.

2. Kiểm chứng thực nghiệm: Cung cấp dữ liệu sơ cấp từ 150 cán bộ trực tiếp thi hành chính sách, đây là cơ sở thực nghiệm đầu tiên và hệ thống nhất cho việc đánh giá quy trình thực hiện chính sách này tại Việt Nam.

3. Phát hiện bất cập hệ thống: Chỉ ra năm bất cập có tính cấu trúc trong quá trình thực hiện chính sách từ lập kế hoạch đến thanh tra kiểm tra, có bằng chứng từ khảo sát thực địa và phỏng vấn chuyên gia.

4. Xây dựng khung so sánh quốc tế: Đối chiếu có hệ thống kinh nghiệm của bốn quốc gia (Thái Lan, Trung Quốc, Nhật Bản, Hoa Kỳ) để rút ra bài học có thể vận dụng cho bối cảnh Việt Nam.

5. Đề xuất hệ thống giải pháp: Bảy nhóm giải pháp và kiến nghị chính phủ có tính hệ thống, không phải các giải pháp đơn lẻ, tập trung vào hoàn thiện quy trình thực thi chứ không phải vào các hoạt động hợp tác cụ thể.

6. Mở ra hướng nghiên cứu mới: Đặt nền tảng cho ít nhất ba dòng nghiên cứu tiếp nối: phân tích so sánh khu vực ASEAN, đánh giá tác động định lượng, và xây dựng bộ chỉ số đánh giá hiệu quả thực thi chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường.

Trong bối cảnh Việt Nam đang thực hiện các cam kết giảm phát thải ròng về 0 vào năm 2050 và tích cực tham gia các cơ chế đa phương về khí hậu, công trình này cung cấp công cụ phân tích để đánh giá và cải thiện năng lực thực thi — không phải từ góc độ ngoại giao hay kỹ thuật môi trường, mà từ góc độ khoa học chính sách công — một góc độ có tính bền vững và khả năng nhân rộng cao nhất trong dài hạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tài liệu nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án; - Chương 2: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường; - Chương 3: Thực trạng thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường tại Việt Nam; - Chương 4: Quan điểm, định hướng và giải pháp tăng cường thực hiện chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường tại Việt Nam. 10 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu về cơ sở lý luận Chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trƣờng Trên thế giới, chủ yếu các học giả mới chỉ nghiên cứu các chính sách bảo vệ môi trường, trong đó, có đề cập đến các quy định và chính sách hợp tác quốc tế như một giải pháp tất yếu để thực hiện chính sách bảo vệ môi trường nói chung. Ở trong nước, lĩnh vực này vẫn được coi là rất mới và khá ít người quan tâm.

Do vậy, tình hình nghiên cứu về cơ sở lý luận của chính sách này cho đến nay vẫn khá mờ nhạt. Có thể tóm lược như sau: Một vài nghiên cứu xuất phát từ những khái niệm cơ bản về các hoạt động hợp tác quốc tế, bảo vệ môi trường, và hợp tác quốc tế trong bảo vệ môi trường, sau đó mới đi đến tiếp cận lý giải khái niệm chính trên cơ sở những khái niệm đã được giải thích như trên. Barnes và Lan G. Barnes năm 1999 đã cho ra đời cuốn “Environmental Policy in the European Union”[91], nhà xuất bản Edward Elgar.

Hai tác giả đã phân tích những vấn đề môi trường và chính sách bảo vệ môi trường của Liên minh Châu Âu ở những thời kỳ khác nhau trên các phương diện kinh tế, xã hội và môi trường. Trong đó, phạm vi nghiên cứu là trong khối Liên minh Châu Âu nên các tác giả cũng hết sức nhấn mạnh tính hợp tác giữa các nước trong khối trong quá trình bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế chung. Tác giả Randall Baker lại nhìn hợp tác quốc tế trong phạm vi rộng hơn khi nghiên cứu và tìm hiểu về chính sách bảo vệ môi trường của Châu Âu với Mỹ, qua đó rút ra những bài học kinh nghiệm và gợi mở chính sách cho các nước Châu Âu tại tác phẩm “Environmental Law and Policy in the European Union and the United States”[92]. 11 Nếu chỉ để giải quyết về nội hàm khái niệm “hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường”, tác giả Chu Manh trong luận án “Nghiên cứu về chính sách và những khó khăn hợp tác quốc tế bảo vệ môi trường sinh thái”, bảo vệ năm 2009 tại Đại học Lâm nghiệp Bắc Kinh trên cơ sở giải thích khái niệm tại Luật Bảo vệ môi trường quốc tế và Hiến chương Liên hợp quốc đã rút ra quan điểm cá nhân, cho rằng: hợp tác quốc tế bảo vệ môi trường là để chỉ các thành viên của cộng đồng quốc tế tích cực hợp tác và áp dụng những hành động chung trong quá trình đề cập đến vấn đề môi trường đa phương hoặc song phương nhằm mục đích duy trì lợi ích chung [78].

Tuy nhiên, việc giải thích nội hàm theo cách này là hoàn toàn mơ hồ, chưa làm rõ được thế nào là quá trình hợp tác vì lợi ích chung. Do vậy, khái niệm này vẫn chưa được cụ thể hóa và quan trọng hơn là tác giả chưa lý giải được nó như là một hoạt động cụ thể giữa các chính phủ mà chỉ coi nó như là một quá trình hình thành nên những hành động quyết sách song phương và đa phương. Tác giả Hứa Kiện, Học viện Pháp luật, Đại học Phúc Châu, Trung Quốc với đề tài luận văn “Bàn về nguyên tắc hợp tác quốc tế trong việc phát triển lĩnh vực bảo vệ môi trường quốc tế” lại xuất phát từ những nguy cơ ô nhiễm môi trường để nói về các nguyên tắc hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường. Nghiên cứu này chủ yếu nghiêng về những nguyên tắc được áp dụng thực hiện trong quá trình hợp tác quốc tế và áp dụng cụ thể trong lĩnh vực bảo vệ môi trường với những đặc thù riêng, thể hiện trên các phương diện về sự tiến bộ của quan niệm hợp tác mỗi nước, sự đa dạng của các chủ thể tham gia quá trình hợp tác, sự linh hoạt của phương thức hợp tác.

Trên cơ sở đó, tác giả đã chứng minh được tính tất yếu của việc các nước trong khu vực và trên thế giới cần chung tay góp sức, phát huy sức mạnh tập thể để giải quyết vấn đề toàn cầu. Tác giả Lưu Giai, chuyên ngành Luật pháp quốc tế, Đại học Hải dương Trung Quốc trong đề tài luận văn “Bàn về nguyên tắc hợp tác quốc tế trong 12 lĩnh vực bảo vệ môi trường”, cũng trên cơ sở lý luận về nguyên tắc hợp tác quốc tế đã đưa ra một số giải pháp hợp tác để bảo vệ môi trường. Cụ thể như: thúc đẩy hợp tác chính trị liên quan đến bảo vệ môi trường giữa các nước, giải quyết mối quan hệ giữa tự do thương mại và hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường. Qua đó, tác giả cũng đã đưa ra một số gợi mở trong lý luận chính trị về môi trường toàn cầu, những hạn chế và hiện thực về giải quyết vấn đề môi trường toàn cầu.

Ngoài ra, một vài nghiên cứu trực tiếp đưa ra khái niệm chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường với những cách tiếp cận khá đa dạng. Trong Báo cáo “The Direction of international environmental cooperation” (tháng 7 năm 2005) có đưa ra khái niệm chính sách này trên cơ sở nhấn mạnh “các quốc gia tạo được mối quan hệ đối tác bằng việc thực thi các kế hoạch và thực hiện các chính sách của mình để đạt được mục tiêu hợp tác với các quốc gia khác”[89]. Cách lý giải này tương đối mới và cho đến nay nó cũng đã trở thành một xu hướng nghiên cứu khoa học chính sách công mới khi cho rằng chính sách công cũng có đời sống riêng của nó, là một thực thể khách quan, tồn tại khách quan trong đời sống xã hội cho dù con người có ý thức được nó hay không. Định nghĩa này không tiếp cận chính sách trên cơ sở thể chế mà tiếp cận trên cơ sở các hoạt động chính sách, coi chính sách như một đời sống chân thực, có mục tiêu và hoạt động cụ thể.

Đời sống chính sách này được hiểu là tổng thể các loại hình và các hình thức hoạt động, hành vi liên kết với nhau của Chính phủ các nước trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Nó là một bộ phận cấu thành và là một dạng đặc biệt của đời sống xã hội, gắn liền với đời sống kinh tế và đời sống chính trị của mỗi nước. Các chính sách này cũng là một bộ phận của đời sống tinh thần của người dân, chỉ rõ đặc điểm của từng quốc gia dân tộc[73]. Mỗi quốc gia khác nhau sẽ có những chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường khác nhau dựa trên đặc điểm văn hóa, chính trị, điều kiện tự nhiên môi trường của mỗi nước.

Có thể thấy cách tiếp cận khái 13 niệm chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường như trong tác phẩm này là rất sáng tạo, đặt chính sách trong một phạm trù mang tính vận động chứ không hề tĩnh tại như các quan điểm truyền thống. Các tác giả Vig và Kraft trong tác phẩm “Environmental Policy: New directions for the 21 century” (năm 2010) lại có cách lý giải khái niệm chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường ở một góc độ khác. Hai ông đã chỉ ra: chính sách hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường bao gồm những hoạt động chung của các tổ chức trong các chính sách môi trường, và khẳng định đây là chính sách đa cơ quan[95]. Như vậy, khái niệm này được chỉ ra trong vị trí là một bộ phận của chính sách bảo vệ môi trường nói chung, đặt chính sách hợp tác quốc tế như là một thành phần nội dung đối ngoại trong chỉnh thể hệ thống chính sách bảo vệ môi trường.

Đây được coi là cách lý giải khá phổ biến của các học giả, đặc biệt là những học giả trong nước. Bởi từ trước đến nay, mối quan tâm hơn cả của giới nghiên cứu về lĩnh vực bảo vệ môi trường là toàn bộ hệ thống chính sách bảo vệ môi trường, trong đó có những quy định chính sách về hợp tác quốc tế nhỏ lẻ nói riêng. Những đối tượng quan tâm nghiên cứu chính sách riêng về hợp tác quốc tế trong bảo vệ môi trường thường là những cá nhân, tổ chức công tác trong lĩnh vực cụ thể này, bởi mối quan tâm của họ mới thực sự là những thể chế, quy định để tiến hành thực thi công tác hợp tác quốc tế theo đúng luật pháp quốc gia và không vi phạm luật pháp quốc tế, nhằm mục tiêu chung để bảo vệ môi trường. Về đặc trưng cơ bản của chính sách hợp tác quốc tế bảo vệ môi trường, trong bài viết “Environmental policy, municipalities and intergovernmental cooperation in Brazil” của tác giả Estela Maria Souza Costa Neves có chỉ ra năm đặc trưng cơ bản như sau: - Số lượng các bên tham gia chính sách phải là số nhiều: để thực hiện được một chính sách hợp tác quốc tế trong bảo vệ môi trường, bắt buộc phải có sự tham gia của nhiều nền chính trị, nhiều nền hành chính quản lý trong 14 lĩnh vực môi trường.

Nguyên nhân là bởi các vấn đề về sự cố môi trường thường vượt qua các giới hạn hành chính, phạm vi lãnh thổ thông thường, đồng thời lại có liên quan đến nhiều thực thể chính trị - hành chính trong việc bảo vệ và quản lý (có thể là trong phạm vi mối quan hệ giữa các quốc gia hay phạm vi mối quan hệ giữa các địa phương trong cùng một quốc gia). - Các bên tham gia có sự giao thoa lẫn nhau: có nghĩa là khẳng định có sự can thiệp của nhà nước theo những yêu cầu cụ thể trong các lĩnh vực thuộc trách nhiệm của các ngành hành chính khác có khả năng tác động đến chất lượng môi trường. Vấn đề môi trường là một vấn đề có quy trình khép kín, thường “đóng gói” chính sách trong các cơ quan ngành chiếm ưu thế ngay cả trong cơ cấu hành chính của các nước tiên tiến.