Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ XÉT HỎI, TRANH LUẬN TẠI PHIÊN TOÀ HÌNH SỰ SƠ THẤM 1. KHÁI NIỆM, MỤC ĐÍCH, Ý NGHĨA CỦA XÉT HỎI, TRANH LUẬN TẠI PHIÊN TOÀ HÌNH SỰ SƠ THẤM 1. Khái niệm xét hỏi, tranh luận trong tô tụng hình sự Sau khi Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 02 tháng 01 năm 2002 của Bộ Chính trị được ban hành, khi đề cập đến hoạt động tư pháp nhiều nhà khoa học và hoạt động thực tiễn quan tâm đến việc tăng cường tranh tụng trong hoạt động tố tụng hình sự nói chung và hoạt động xét xử hình sự nói riêng. Có ý kiến cho rằng cần chuyển mô hình tố tụng hiện nay ở nước ta sang kiểu tranh tụng- kiểu tố tụng được hình thành và hoạt động trên cơ sở ba chức năng: chức năng buộc tội, chức năng bào chữa và chức năng xét xử.
Có ý kiến cho rằng nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên toà là tăng cường sự tranh luận dân chủ giữa các chủ thể tiến hành tố tụng và tham gia tố tụng nhằm làm rõ sự thật khách quan của vụ án, bảo đảm cho việc xét xử được đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Chúng tôi đồng ý với ý kiến cho rằng: “xác định mô hình tố tụng này hay mô hình khác phải căn cứ vào bản chất và cách thức tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước, đặc điểm và điều kiện cụ thể của từng nước, cũng như những giá trị pháp luật truyền thống”[8, tr. Chính vì vậy việc xác định mô hình tố tụng hình sự của nước ta hiện nay theo kiểu tố tụng nào thông qua việc tìm hiểu các quy định về xét hỏi, tranh luận tại phiên toà hình sự sơ thẩm là rất cần thiết. Trên cơ sở đó chúng ta mới có thể xác định được cho mình một thủ tục xét xử phù hợp.
BLTTHS quy định trình tự phiên toà xét xử sơ thẩm hình sự bao gồm: bắt đầu phiên toà, xét hỏi, tranh luận, nghị án và tuyên án. Trong đó có thể khẳng định xét hỏi và tranh luận là những bước quyết định đến chất lượng xét xử của Toà án. Vậy xét hỏi, tranh luận trong tố tụng hình sự hiểu như thế nào và trong đó đã bao hàm tranh tụng hay chưa là vấn đề đầu tiên cần được làm sáng tỏ. Khái niệm xét hỏi Theo giải thích trong Từ điển Việt Nam năm 2002 thì xét hỏi là một động từ chỉ việc “(nhà chức trách) hỏi kỹ trực tiếp để phát hiện hành vi phạm pháp hoặc tìm hiểu sự thật về một vụ án” [55, tr.
Như vậy về mặt ngôn ngữ xét hỏi luôn được hiểu là một động từ chỉ hành động của một người (nhà chức trách) làm rõ một sự việc bang cách đặt câu hỏi trực tiếp cho người khác. Khái niệm xét hỏi trong tố tụng hình sự có thể hiểu theo nhiều nghĩa: hoạt động xét hỏi, một thủ tục trong quá trình xét xử (thủ tục xét hỏi), một loại hình tố tụng (tố tụng xét hỏi). Theo nghĩa thứ nhất: xét hỏi là hoạt động của một chủ thể. Cần phải có sự phân biệt thuật ngữ xét hỏi với thuật ngữ thẩm vấn.
Theo giải thích của Từ điển tiếng Việt thì thẩm vấn là động từ có nghĩa “xé? hỏi trong vụ án” [55, tr. Như vậy khi nói đến thẩm vấn bao giờ cũng là hoạt động gắn liền với hoạt động tố tụng và về mat ban chất của hoạt động nó chính là xét hỏi. Tuy nhiên hiện nay có quan điểm cho rằng khái niệm xét hỏi “thiên về phạm trù nghề nghiệp điều tra của cơ quan điêu tra. Cho nên thuật ngữ xét hỏi dành cho các giai đoạn điều tra, truy tố có lẽ thích hợp hơn so với giai đoạn tố tụng ở phiên tod.19] Những người theo quan điểm này cũng cho rằng hoạt động xét `” hỏi tại toà phải được hiểu là thẩm vấn vì trước tiên “nó mang tính truyền thống.
Các cơ quan bảo vệ pháp luật cũng như mọi người dân quen dùng thuật ngữ thẩm vấn” [24, tr. Hiểu theo quan điểm này xét hỏi với nghĩa là một động từ chỉ hoạt động “không có tính công khai và thường phải giữ bí mật” còn thẩm vấn là hoạt động mang tính “tập thể, công khai và trực tiếp”. Chúng tôi cho rằng nếu hiểu xét hỏi như vậy vô hình chung đã gán cho khái niệm xét hỏi những đặc điểm không phải vốn có của nó, đồng thời làm hẹp phạm vi của khái niệm. Mặt khác thẩm vấn là từ Hán, không nên sử dụng vì chúng ta có thể thay bằng từ thuần Việt cũng thể hiện được đây đủ nội dung, đặc điểm của nó.
Theo nghĩa thứ nhất xét hỏi trong tố tụng hình sự có đặc điểm: * Chủ thể tiến hành xét hỏi: Là những người tiến hành tố tụng theo quy định của pháp luật có quyền xét hỏi một đối tượng nhất định (Điều tra viên hỏi cung bị can, Hội đồng xét xử xét hỏi bị cáo). * Mục đích của việc xét hỏi là nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án. * Hoạt động xét hỏi có thể tiến hành ở những giai đoạn khác nhau của vụ án theo quy định của pháp luật. Theo nghĩa thứ hai: xét hỏi là một thủ tục trong giai đoạn xét xử.
Xét hỏi có thời điểm bat đầu sau khi đại điện Viện kiểm sát đọc ban cáo trạng (thực hiện quyền công tố). Thủ tục này nhằm xem xét các tình tiết của vụ án một cách đầy đủ bằng cách hỏi trực tiếp bị cáo và những người tham gia tố tụng, kiểm tra vật chứng và những tài liệu khác của vụ án một cách công khai tại phiên toà. Việc xét hỏi tại phiên toà không phải là buộc bị cáo xác nhận những lời họ đã khai tại cơ quan điều tra mà phải hiểu đó chính là hoạt động điều tra của Toà án thông qua hoạt động xét hỏi. Các chứng cứ mà Toà án dùng để kết luận về vụ án phải là những chứng cứ đã được đưa ra xem xét thông qua thủ tục xét hỏi.
Xét hỏi chính là bước tạo tiên đề cho quá trình tranh luận đạt hiệu quả, nhanh chóng tiến tới việc xác định sự thật của vụ án. Theo nghĩa thứ ba: xét hỏi là một loại hình tố tụng (tố tụng xét hỏi). Theo nghĩa này nó có những đặc điểm khác biệt với loại hình tố tụng tranh tụng (một loại hình được áp dung chủ yếu ở các nước theo truyền thống án lệ). “Tố tung xét hỏi với đặc trưng là vai trò tích cực, chủ động của thẩm phán trong việc xác định sự thật và bảo vệ pháp chế” [34, tr.
19] khác han với “tố tụng tranh tụng với đặc trưng là các bên chủ động và tự quyết định dua ra yêu cầu, chứng cứ và lý lẽ để bảo vệ những quyền và lợi ích của mình. Toà án chỉ có vai trò thụ động, chỉ là trọng tài giữa các bên” [34, tr. Loại hình tố tụng nào được nhiều người cho là phù hợp trong giai đoạn hiện nay đang là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm trong quá trình cải cách tư pháp. Chính vì xét hỏi có thể hiểu theo nhiều nghĩa như vậy nên trong quá trình nghiên cứu xây dựng pháp luật cũng như áp dụng pháp luật cần phải có sự phân biệt rõ ràng khi sử dụng thuật ngữ xét hỏi ở từng trường hợp cụ thể, tránh việc hiểu khái niệm một cách không day đủ và chính xác làm giảm hiệu quả các quy định của pháp luật.
Theo quan điểm của chúng tôi trong quá trình nghiên cứu thì xét hỏi trong tố tụng hình sự được hiểu với nghĩa là một thủ tục trong quá trình xét xử, trong đó cũng đã bao hàm hoạt động xét hỏi với nghĩa thứ nhất. Bởi vì thủ tục này phải được tiến hành thông qua chính những hoạt động xét hỏi công khai do các chủ thể theo quy định của pháp luật thực hiện. Còn hiểu xét hỏi theo nghĩa là một loại hình tố tụng thì phải hiểu nó thông qua một hệ thống các quy phạm pháp luật có liên quan, nó có ý nghĩa trong nghiên cứu để xác định thủ tục nào áp dụng vào điều kiện của chúng ta là phù hop sẽ được dé cập đến trong mục 1.2 còn trong các quy định của BLTTHS khi dé cập đến xét hỏi không thể hiện xét hỏi với nghĩa thứ ba. Tóm lại: xét hỏi trong tố tụng hình sự là một thủ tục trong quá trình xét xử do Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên và những người khác theo quy định của pháp luật thực hiện bằng cách hỏi trực tiếp bị cáo và những người tham gia tố tụng khác nhằm kiểm tra các chứng cứ một cách công khai tại phiên toà góp phần vào việc xác định sự thật vụ án hình sự.
Khái niệm tranh luận Tranh luận được hiểu là “bàn cdi để tìm ra lé phải" [55, tr. Tranh luận là một hoạt động có thể diễn ra trong một khoảng thời gian không xác định, việc kết thúc tranh luận phụ thuộc vào các chủ thể tham gia tranh luận, khi lẽ phải đã được xác định. Một vụ án hình sự xảy ra có thể xuất hiện quá trình tranh luận chính thức hoặc không chính thức. Quá trình tranh luận không chính thức về vụ án hình sự “không phải tuân thủ các quy định của pháp luật tố tụng hình sự.
Nó có thể được thực hiện một cách chính thức hoặc tự do và không phụ thuộc vào các giai đoạn tố tụng, thậm chí cả khi ban án đã được chấp hành xong. Các chủ 10 thể tham gia vào quá trình tranh luận này không phải là các chủ thể tiến hành tố tụng hoặc tham gia tố tụng trong các quan hệ pháp luật tố tụng hình sự mà là bất kỳ cá nhân hoặc tổ chức nào quan tâm đến vụ án hình sự ở những khía cạnh và mức độ khác nhau. Hình thức tranh luận ở đây rất phong phú, đa dạng và không bị ràng buộc bởi các quy định pháp luật tố tụng hình sự. Đây là tranh luận ở nghĩa thông thường, không phải là tranh luận trong tố tụng hình sự.
Tranh luận trong tố tụng hình sự được hiểu với nghĩa là quá trình tranh luận và có hai phạm vi khác nhau. Ở phạm vi rộng tranh luận không phải chỉ được tiến hành tại phiên toà xét xử. Tại giai đoạn điều tra, truy tố đã bắt đầu có sự tranh luận giữa các bên về vụ án. Sự tranh luận này được tiến hành trên cơ sở các quy định của pháp luật tố tụng hình sự và được thể hiện dưới các hình thức: đưa ra yêu cầu, dé nghị, các chứng cứ, tài liệu liên quan đến vụ án, các quan điểm, lập luận về vụ án và các quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng.