CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH VỀ TTRG TRONG TTDS VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của TTRG trong tố tụng dân sự 1. Khái niệm của TTRG trong tố tụng dân sự Để giải quyết VADS, việc phải làm đúng quy định về nội dung và tố tụng để VADS được xử lý xem xét nhằm đảm bảo tính công bình, bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp các ĐS trong một VADS. Tuy nhiên, trong một số VADS có tính chất đơn giản để đảm bảo việc giải quyết vụ án nhanh chóng nhưng vẫn đảm bảo đúng quy định pháp luật.
“Thủ tục rút gọn” hay “Thủ tục giản lược” là TTTDS theo đó các TTTTDS được giản lược hơn so với TTTT. Có các cách giải nghĩa khác biệt về TTRG trong TTDS: Pháp luật của Pháp định nghĩa “TTTTDS giản đơn” hoặc “TTTTDS lược giản” là “TTTTDS theo đó các thủ tục được đơn giản hóa hơn so với TTTT, những thủ tục này được các Tòa án có thẩm quyền chung hoặc các Tòa án theo thông luật tiến hành xem xét đối với những tình huống đặc biệt1.” Pháp luật của Mỹ định nghĩa TTTTDS giản lược “chỉ được áp dụng trong một số tình huống đặc biệt, và việc xét xử này không có sự tham gian của bồi thẩm đoàn và là một thủ tục đơn giản hóa so với TTTT”. Thủ tục này được sử dụng “để kết thúc VADS hoặc xem xét xử lý các VADS một cách tương đối rút ngắn và đơn giản.”2 Ngoài Pháp và Mỹ - 02 quốc gia tiêu biểu đại diện cho 02 tổ chức pháp luật phổ cập của thế giới thì nhiều quốc gia mặc dù thuộc bất kì một tổ chức pháp luật nào với ĐKKT - XH, dân trí, lịch sử lập pháp… riêng biệt nhưng đều nhận định 1 TS. Đặng Thanh Hoa, Sách chuyên khảo “Thủ tục rút gọn trong TTDS”, Nhà xuất bản Hồng Đức năm 2016 2 TS.
Đặng Thanh Hoa, Sách chuyên khảo “Thủ tục rút gọn trong TTDS”, Nhà xuất bản Hồng Đức năm 2016 7 TTRG trong TTTTDS là một chế định khác biệt ngoài TTTT, được dùng để giải quyết những VADS đơn giản bởi thời gian và trình tự giải quyết đơn giản, bộ phận giải quyết RG hơn khi so sánh với TTTT. Ví dụ như tại Nhật Bản, Tòa án giản đơn có thẩm quyền xử lý những VADS liên can đến yêu cầu có giá trị tối đa là 1,4 triệu yên. Luật của Nhật Bản công nhận các quy định đặc biệt nhằm ĐGH thủ tục khởi kiện, xét xử như: việc khởi kiện có thể được tiến hành thông qua lời nói. ĐS có quyền không trả lời bằng VB mà chỉ cần xuất hiện vào ngày Tòa triệu tập để nêu bày tỏ quan điểm là đủ.
Tòa án sau khi xem xét thấy hợp lí thì yêu cầu nộp VB thay cho việc xét hỏi ĐS, NLC hoặc NGĐ mà không dựa trên việc các bên ĐS có phản đối hay không. Tại Trung quốc thì TTRG là khi hai bên ĐS có thể cùng lúc đến Tòa yêu cầu giải quyết mâu thuẫn. Đồng thời, TA có thể thông báo miệng cho các bên về yêu cầu khởi kiện của ĐS. Theo từng tình huống, TA xử lý xem xét ngay hoặc hẹn lại một ngày khác.
Trong quyển “Từ điển TV” chưa có định nghĩa “TTRG” hoặc “TTTTDS lược giản”, đây là một khái niệm được đưa về từ bên ngoài và khá mới mẻ. Tác giả Nguyễn Công Bình trong một nghiên cứu “Vấn đề XD thủ tục TTDS rút gọn theo yêu cầu cải cách TP và hội nhập QT hiện nay – Thực trạng và giải pháp” đã có định nghĩa về TTRG trong TTTTDS, theo đó TTRG trong TTTTDS là “TTTTDS được thực hiện đối với những VADS nhỏ, không phức tạp và có bằng chứng minh bạch…”3 Cùng trong đề tài nghiên cứu cấp bộ trên, tác giả Trần Anh Tuấn lại đưa ra khái niệm khá chi tiết và rõ ràng hơn: “TTTTDS rút gọn là loại hình TTDS được giản lược hóa, do 01 Thẩm phán tiến hành thực hiện đối với các vụ kiện DS, HNGĐ, KDTM, LĐ có tình tiết không phức tạp, bằng chứng minh bạch hoặc có giá ngạch ít theo một trình tự tố tụng đơn giản, nhanh chóng, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật ngay hoặc có thể bị kháng án để thực hiện theo TTST thông thường hoặc TTPT được giản lược”4. 3 “Trần Anh Tuấn (2014), Vấn đề xây dựng TTTTDS rút gọn theo yêu cầu cải cách TP và hội nhập QT hiện nay – Thực trạng và giải pháp, Đề tài KH cấp bộ, HN” 4 “Trần Anh Tuấn (2014), Vấn đề xây dựng TTTTDS rút gọn theo yêu cầu cải cách TP và hội nhập QT hiện nay – Thực trạng và giải pháp, Đề tài KH cấp bộ, HN” 8 Định nghĩa TTRG lần đầu tiên xuất hiện tại điều 316 BLTTDS năm 2015: “Thủ tục rút gọn là thủ tục tố tụng được áp dụng để giải quyết vụ án dân sự có đủ điều kiện theo quy định của Bộ luật này với trình tự đơn giản so với thủ tục giải quyết các vụ án dân sự thông thường nhằm giải quyết vụ án nhanh chóng nhưng vẫn bảo đảm đúng pháp luật.” Thủ tục rút gọn trong tố tụng dân sự được xem xét áp dụng tại giai đoạn ST và PT theo Đ65 BLTTDS 2015 quy định: “Việc xét xử sơ thẩm, phúc thẩm vụ án dân sự theo thủ tục rút gọn do một Thẩm phán tiến hành.” Điều luật này là một điểm mới so với Bộ luật tố tụng dân sự 2004, sửa đổi, bổ sung năm 2011, nhằm đáp ứng nhu cầu về việc tiết kiệm nhiều hơn chi p'hí tố tụng, thời gian tham gia tố tụng của các bên, đồng thời làm rõ thêm điều luật trong “Hiến pháp” và “Luật TC TAND” về “việc TA xét xử tập thể, trừ tình huống TA xét xử theo TTRG.” Tóm lại, TTTTDS rút gọn trước hết cũng là “một thủ tục tố tụng nhưng có trình tự đơn giản hơn so với thủ tục giải quyết các VADS thông thường”. TTRG dùng để xem xét các vụ án DS, HNGĐ, KDTM, LĐ khi hội đủ các tiêu chí theo được pháp luật quy định.
Hay nói một cách khác, TTRG là TTTTDS thông thường đã được giản đơn hóa một số thủ tục. Mục đích của việc tiến hành TTRG là “giải quyết VADS nhanh chóng, kịp thời, triệt để nhưng vẫn bảo đảm đúng pháp luật quy định”. Đặc điểm của TTRG trong TTDS Bên cạnh việc giải quyết VADS theo TTRG là TTTT. Với tính chất giản đơn, tiết kiệm về TG và RG về trình tự, về TPTGTT và xem xét vụ án, do đó TTRG hoàn toàn không là 01 TTTTDS có thể dùng để xử lý tất cả các VADS.
Đối với VADS chứng cứ không rõ ràng, nhiều quan hệ phức tạp hoặc ĐS không thừa trách nhiệm của mình… không đủ khả năng giải quyết một cách rút gọn và triệt để được, do phải nghiên cứu, tổng hợp, thu thập, cung cấp và đánh giá chứng cứ đã thu thập được để làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án đồng thời tất yếu phải tiến hành các thủ tục HG. Ngoài ra việc xử lý xem xét một VADS cần có 01 tập thể thông qua nhằm đảm bảo việc quyết định được đưa ra phù hợp với đạo lí và lẽ phải. Mặt khác, với những 9 VADS không phức tạp, ĐS đã thừa nhận trách nhiệm hoặc giá trị VADS nhỏ mà không cần phải tốn nhiều TG để tiến hành mọi TTTTDS và phải xem xét xử lý thông qua 01 tập thể để biểu quyết. mà vẫn có thể xử lý VADS một cách triệt để, không sai sót và ưu tiên quyền và lợi ích hợp pháp của các ĐS được bảo vệ triệt để ngoài ra còn có thể giúp các bên và Tòa án giảm bớt nhiều phí tổn tố tụng và thời gian xử lý VADS.
Bởi vậy, TTRG là một TTTTDS được tiến hành để giải quyết đối với những VADS đặc biệt, phù hợp với các tiêu chí căn bản được pháp luật quy định như sau: VADS giản đơn, tranh chấp có giá trị ít, bằng chứng minh bạch hoặc ĐS xác nhận trách nhiệm. Tuy nhiên tình huống đặt ra là những tiêu chí nào phù hợp để giải quyết VADS theo TTRG. Một VADS được tiến hành xem xét theo TTRG có phải là những vụ án có đủ các tiêu chí: đương sự xác nhận trách nhiệm, giá ngạch thấp, chứng cứ minh bạch, đơn giản hay là chỉ cần đáp ứng một trong các yếu tố trên? Trong một VADS bị đơn đã xác nhận tất cả các trách nhiệm thì về cơ bản các ĐS không còn có mâu thuẫn khác. Tòa án chỉ có NV và TQ đánh giá sự xác nhận trách nhiệm nêu trên có trái đạo đức xã hội và vi phạm điều cấm của pháp luật không và để ra 01 quyết định xác định quyền của NĐ, NV của BĐ theo ĐKK của nguyên đơn.
Về những VADS này, giá trị TC ít và chứng cứ minh bạch là các yếu nhân không nhất thiết và không liên quan khi đánh giá việc có tiến hành hay không tiến hành TTRG. Tuy nhiên đối với VADS bị đơn chỉ xác nhận một phần trách nhiệm, như vậy về cơ bản các ĐS vẫn còn là tranh chấp và mâu thuẫn chưa thể thống nhất; vì vậy cần xem xét các yếu tố khác: giá ngạch VADS như thế nào và VADS có giản lược hay không để tiến hành xem xét TTRG. Tóm lại, TTTTDS rút gọn có những đặc điểm: - Chỉ được áp dụng trong những vụ án dân sự đáp ứng những điều kiện nhất định do pháp luật quy định: Đó là những vụ án dân sự có tính chất không phức tạp, minh bạch về sự việc và pháp luật áp dụng, sự xác nhận trách nhiệm của BĐ, không có tình tiết nước ngoài và bằng chứng rõ ràng, không phải thu thập thêm. 10 - Thời gian GQVADS trong TTRG được thực hiện với thời gian tiết kiệm hơn so với thời hạn GQVADS thông thường: Bởi vì các VADS tiến hành theo TTRG, do bị đơn đã xác nhận trách nhiệm, chứng cứ minh bạch, đầy đủ, tòa án không phải thu thập tài liệu, chứng cứ nên thời gian giải quyết VADS này thường tốn ít thời gian hơn so với các VADS xử lý xem xét theo TTTT.
- Quá trình giải quyết VADS theo TTRG cũng không phức tạp so với thủ tục GQVADS thông thường: Trong phiên tòa sơ thẩm theo TTRG, TP không thực hiện “phiên họp kiểm tra việc GN, TC, CK chứng cứ và HG” riêng mà thực hiện hòa giải, CKCC từ sau lúc bắt đầu phiên tòa. Ngoài ra việc GQVADS theo TTRG chỉ do 01 Thẩm phán thực hiện. - “Giảm thiểu chi phí tối đa cho Nhà nước và ĐS khi GQVADS theo thủ tục tố tụng rút gọn”: Việc giải quyết VADS nhanh và rút gọn sẽ giúp giảm rất nhiều TG, phí tổn cho cả ĐS và cho NN.