Thỏa Thuận Tiền Tố Tụng Trọng Tài Theo Pháp Luật Việt Nam

Khám phá thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài theo pháp luật Việt Nam, các quy định và quy trình cần biết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

• Tác giả: Trần Thị Lan Linh
• Người hướng dẫn: Ts. Lê Trường Sơn
• Trường học: Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự và Tố Tụng Dân Sự
• Đề tài: Thỏa Thuận Tiền Tố Tụng Trọng Tài Theo Pháp Luật Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Tình hình nghiên cứu
• Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Bố cục luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỎA THUẬN TIỀN TỐ TỤNG TRỌNG TÀI
• 1.1. Khái niệm thủ tục tiền tố tụng trọng tài, thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài
• 1.2. Khái niệm thủ tục tiền tố tụng trọng tài
• 1.3. Khái niệm thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài
• 1.4. Bản chất của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài
• 1.4.1. Bản chất là giao dịch dân sự
• 1.4.2. Tính độc lập của thoả thuận tiền tố tụng trọng tài
• 1.5. Ý nghĩa của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài. Sự cần thiết điều chỉnh thoả thuận tiền tố tụng trọng tài bằng pháp luật
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ THỎA THUẬN TIỀN TỐ TỤNG TRỌNG TÀI, KINH NGHIỆM NƯỚC NGOÀI VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN
• 2.1. Thực trạng pháp luật Việt Nam về thoả thuận tiền tố tụng trọng tài
• 2.2. Hiệu lực thi hành của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài
• 2.3. Xử lý trường hợp vi phạm thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài
• 2.4. Kinh nghiệm nước ngoài
• 2.4.1. Hiệu lực thi hành của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài
• 2.4.2. Hệ quả của việc vi phạm thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài
• 2.5. Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài
• 2.5.1. Sửa đổi Luật Trọng tài thương mại
• 2.5.2. Hoàn thiện pháp luật về hoà giải thương mại
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thỏa Thuận Tiền Tố Tụng Trọng Tài Tại Việt Nam

Thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài là một khái niệm quan trọng trong pháp luật Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Nó không chỉ giúp các bên tranh chấp có thể tự giải quyết vấn đề mà còn tạo ra một cơ chế pháp lý rõ ràng cho việc giải quyết tranh chấp. Theo Luật Trọng tài thương mại 2010, thỏa thuận này được coi là một điều khoản quan trọng trong hợp đồng, giúp các bên có thể thương lượng trước khi đưa tranh chấp ra trọng tài.

1.1. Khái Niệm Thỏa Thuận Tiền Tố Tụng Trọng Tài

Thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài là sự đồng ý của các bên về việc giải quyết tranh chấp thông qua trọng tài sau khi đã thực hiện các bước thương lượng hoặc hòa giải. Điều này giúp giảm thiểu thời gian và chi phí cho các bên.

1.2. Ý Nghĩa Của Thỏa Thuận Tiền Tố Tụng Trọng Tài

Thỏa thuận này không chỉ mang lại lợi ích cho các bên mà còn góp phần vào việc phát triển hệ thống trọng tài tại Việt Nam. Nó tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho việc giải quyết tranh chấp một cách nhanh chóng và hiệu quả.

II. Vấn Đề Pháp Lý Liên Quan Đến Thỏa Thuận Tiền Tố Tụng Trọng Tài

Mặc dù thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài được quy định trong pháp luật, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề pháp lý phức tạp liên quan đến tính bắt buộc và hiệu lực của nó. Các bên có thể gặp khó khăn trong việc thực thi thỏa thuận này nếu một bên không tuân thủ. Điều này dẫn đến nhiều tranh cãi trong thực tiễn xét xử.

2.1. Tính Bắt Buộc Của Thỏa Thuận Tiền Tố Tụng Trọng Tài

Tính bắt buộc của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài là một trong những vấn đề gây tranh cãi. Nếu một bên không tuân thủ, liệu có thể coi đó là căn cứ để hủy phán quyết trọng tài hay không?

2.2. Hướng Xử Lý Khi Một Bên Phản Đối

Trong trường hợp một bên phản đối thẩm quyền trọng tài, việc xử lý sẽ phụ thuộc vào quy định của pháp luật và thực tiễn xét xử. Điều này có thể dẫn đến những quyết định khác nhau từ các tòa án.

III. Phương Pháp Giải Quyết Tranh Chấp Qua Thỏa Thuận Tiền Tố Tụng Trọng Tài

Để giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả, các bên thường lựa chọn các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế như thương lượng hoặc hòa giải trước khi đưa ra trọng tài. Điều này không chỉ giúp tiết kiệm thời gian mà còn duy trì mối quan hệ hợp tác giữa các bên.

3.1. Thương Lượng Trước Khi Tố Tụng

Thương lượng là bước đầu tiên trong quá trình giải quyết tranh chấp. Các bên có thể thảo luận và tìm ra giải pháp mà không cần phải đưa ra trọng tài.

3.2. Hòa Giải Là Giải Pháp Thay Thế

Hòa giải là một phương thức hiệu quả để các bên có thể đạt được thỏa thuận mà không cần phải đưa tranh chấp ra trọng tài. Điều này giúp tiết kiệm chi phí và thời gian.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Thỏa Thuận Tiền Tố Tụng Trọng Tài Tại Việt Nam

Thực tiễn áp dụng thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài tại Việt Nam cho thấy nhiều trường hợp các bên đã thành công trong việc giải quyết tranh chấp thông qua các phương thức hòa giải và thương lượng. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua.

4.1. Các Trường Hợp Thành Công Trong Giải Quyết Tranh Chấp

Nhiều doanh nghiệp đã áp dụng thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài thành công, giúp họ tiết kiệm thời gian và chi phí trong việc giải quyết tranh chấp.

4.2. Những Thách Thức Trong Thực Tiễn

Mặc dù có nhiều thành công, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc thực thi thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, đặc biệt là trong việc đảm bảo tính bắt buộc của nó.

V. Kết Luận Về Thỏa Thuận Tiền Tố Tụng Trọng Tài Tại Việt Nam

Thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài là một phần quan trọng trong việc giải quyết tranh chấp tại Việt Nam. Để phát triển hơn nữa, cần có những cải cách pháp lý nhằm nâng cao hiệu quả của thỏa thuận này trong thực tiễn.

5.1. Đề Xuất Cải Cách Pháp Lý

Cần có những cải cách pháp lý để làm rõ hơn về tính bắt buộc và hiệu lực của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, từ đó nâng cao tính khả thi trong thực tiễn.

5.2. Tương Lai Của Thỏa Thuận Tiền Tố Tụng Trọng Tài

Với sự phát triển của nền kinh tế, thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài sẽ ngày càng trở nên quan trọng hơn trong việc giải quyết tranh chấp thương mại tại Việt Nam.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, số lượng tranh chấp thương mại gia tăng đáng kể, đòi hỏi các phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả, nhanh chóng và tiết kiệm chi phí. Theo ước tính, trọng tài thương mại đang trở thành phương thức được ưu tiên lựa chọn trên toàn cầu, trong đó thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy giải quyết tranh chấp trước khi đưa ra trọng tài chính thức. Tuy nhiên, tại Việt Nam, pháp luật hiện hành chưa có quy định rõ ràng về hiệu lực và khả năng thực thi của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, dẫn đến nhiều tranh cãi và bất cập trong thực tiễn áp dụng.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ các vấn đề lý luận về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam, đồng thời tham khảo kinh nghiệm quốc tế để đề xuất giải pháp hoàn thiện khung pháp lý. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định pháp luật Việt Nam từ năm 2010 đến 2022, cùng với phân tích pháp luật và thực tiễn của một số quốc gia điển hình như Hoa Kỳ, Thụy Sỹ, Pháp, Nhật Bản, Singapore và khu vực OHADA.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp thương mại, góp phần giảm tải cho hệ thống tòa án, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của phương thức trọng tài và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR) tại Việt Nam. Các chỉ số như tỷ lệ hòa giải thành công đạt 100% trong các vụ tranh chấp đã hòa giải tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) năm 2021 cho thấy tiềm năng và hiệu quả của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài trong thực tiễn.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu trọng tâm sau:

- **Lý thuyết về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài**: Xác định bản chất pháp lý của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài là một hợp đồng dân sự độc lập, có tính chất thủ tục hoặc nội dung tùy theo cách diễn giải và ý chí các bên.

- **Mô hình giải quyết tranh chấp đa tầng (Multi-Tiered Dispute Resolution Clauses - MDR)**: Phân tích cấu trúc các bước giải quyết tranh chấp từ thương lượng, hòa giải đến trọng tài, nhấn mạnh vai trò của thủ tục tiền tố tụng trọng tài như một bước bắt buộc hoặc khuyến khích.

- **Khái niệm ADR (Alternative Dispute Resolution)**: Bao gồm các phương thức giải quyết tranh chấp không mang tính tài phán như thương lượng, hòa giải, quyết định của chuyên gia, được xem là nền tảng cho thủ tục tiền tố tụng trọng tài.

- **Học thuyết tính độc lập (Separation Doctrine)**: Thừa nhận thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài là độc lập với hợp đồng chính, tồn tại và có hiệu lực ngay cả khi hợp đồng chính vô hiệu hoặc chấm dứt.

- **Khung pháp lý quốc tế và so sánh pháp luật**: Áp dụng các quy định của Luật Mẫu UNCITRAL, Luật Trọng tài Anh, Luật Hòa giải Đức, và các án lệ quốc tế để làm cơ sở so sánh và đề xuất hoàn thiện pháp luật Việt Nam.

### Phương pháp nghiên cứu

- **Nguồn dữ liệu**: Luận văn sử dụng dữ liệu thứ cấp từ các văn bản pháp luật Việt Nam như Luật Trọng tài thương mại 2010, Bộ luật Dân sự 2015, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Nghị định 22/2017/NĐ-CP về hòa giải thương mại, cùng các văn bản quốc tế và án lệ nước ngoài.

- **Phương pháp phân tích, tổng hợp**: Được áp dụng xuyên suốt để làm rõ các khái niệm, bản chất, hiệu lực và thực tiễn áp dụng thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài.

- **Phương pháp so sánh**: So sánh quy định pháp luật và thực tiễn xét xử giữa Việt Nam và các quốc gia điển hình nhằm nhận diện ưu điểm, hạn chế và bài học kinh nghiệm.

- **Phương pháp đánh giá và bình luận án**: Đánh giá các quan điểm pháp lý, phân tích các vụ án điển hình để làm sáng tỏ các vấn đề pháp lý còn tồn tại.

- **Cỡ mẫu và timeline nghiên cứu**: Nghiên cứu tập trung vào các văn bản pháp luật và án lệ từ năm 2010 đến 2022, với hơn 30 vụ án và quyết định trọng tài được phân tích chi tiết.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- **Thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài là hợp đồng dân sự độc lập**: Luật và thực tiễn xét xử tại Việt Nam và quốc tế đều công nhận thỏa thuận này có tính chất hợp đồng, độc lập với hợp đồng chính, tồn tại ngay cả khi hợp đồng chính vô hiệu hoặc chấm dứt.

- **Hiệu lực thi hành chưa được quy định rõ ràng tại Việt Nam**: Luật Trọng tài thương mại 2010 không có quy định cụ thể về hiệu lực và khả năng thực thi của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, dẫn đến các quan điểm khác nhau trong xét xử, từ việc yêu cầu tuân thủ nghiêm ngặt đến không bắt buộc thực hiện thủ tục tiền tố tụng.

- **Tỷ lệ hòa giải thành cao tại VIAC**: Báo cáo năm 2021 cho thấy 100% các vụ tranh chấp hòa giải thành tại VIAC được các bên tự nguyện thi hành, chứng minh hiệu quả của thủ tục tiền tố tụng trọng tài trong thực tiễn.

- **Kinh nghiệm quốc tế ủng hộ thực thi thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài**: Các quốc gia như Anh, Singapore, Thụy Sỹ, Pháp đều có quy định hoặc án lệ công nhận tính bắt buộc và khả năng thực thi của thủ tục tiền tố tụng trọng tài trong điều khoản MDR.

### Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự chưa thống nhất trong pháp luật Việt Nam xuất phát từ việc Luật Trọng tài thương mại 2010 chưa có quy định cụ thể về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, trong khi thực tiễn áp dụng ngày càng phổ biến. So với các quốc gia phát triển, Việt Nam còn thiếu một khung pháp lý rõ ràng để bảo đảm quyền và nghĩa vụ của các bên trong giai đoạn tiền tố tụng.

Việc áp dụng học thuyết tính độc lập giúp bảo vệ hiệu lực của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, tạo điều kiện cho các bên chủ động lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp. Đồng thời, thủ tục tiền tố tụng giúp lọc các tranh chấp, giảm tải cho trọng tài chính và tòa án, tiết kiệm thời gian và chi phí cho các bên.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ hòa giải thành tại VIAC theo năm, hoặc bảng so sánh các quy định pháp luật về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài giữa Việt Nam và các quốc gia khác, giúp minh họa rõ nét sự khác biệt và điểm cần hoàn thiện.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Hoàn thiện khung pháp lý về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài**: Sửa đổi Luật Trọng tài thương mại để quy định rõ hiệu lực, hình thức và khả năng thực thi của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, đảm bảo tính bắt buộc và quyền lợi của các bên.

- **Xây dựng cơ chế xử lý vi phạm thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài**: Thiết lập các chế tài phù hợp như tạm đình chỉ tố tụng trọng tài khi một bên không tuân thủ thủ tục tiền tố tụng, đồng thời quy định rõ hậu quả pháp lý của việc vi phạm.

- **Khuyến khích áp dụng các phương thức ADR trong giai đoạn tiền tố tụng**: Tăng cường tuyên truyền, đào tạo và hỗ trợ các tổ chức trọng tài, hòa giải để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp đa tầng, giảm thiểu tranh chấp kéo dài.

- **Tham khảo và áp dụng kinh nghiệm quốc tế**: Học hỏi mô hình điều khoản MDR và Med-Arb từ các quốc gia phát triển, đồng thời xây dựng các quy tắc trọng tài và hòa giải phù hợp với đặc thù pháp luật và văn hóa Việt Nam.

- **Phát triển dịch vụ trọng tài kết hợp hòa giải (Med-Arb)**: Khuyến khích các trung tâm trọng tài và hòa giải phát triển dịch vụ kết hợp nhằm tối ưu hóa thời gian, chi phí và nâng cao sự hài lòng của các bên tranh chấp.

Các giải pháp trên nên được thực hiện trong vòng 2-3 năm tới, với sự phối hợp của Bộ Tư pháp, các trung tâm trọng tài, tổ chức hòa giải và cộng đồng doanh nghiệp.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Luật sư và chuyên gia pháp lý**: Nắm bắt kiến thức chuyên sâu về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài để tư vấn, soạn thảo hợp đồng và giải quyết tranh chấp hiệu quả.

- **Các bên tham gia hợp đồng thương mại, đặc biệt doanh nghiệp**: Hiểu rõ quyền và nghĩa vụ trong thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, từ đó lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp, tiết kiệm chi phí và duy trì quan hệ kinh doanh.

- **Cơ quan trọng tài và hòa giải**: Áp dụng các kiến thức và đề xuất để hoàn thiện quy trình, nâng cao chất lượng dịch vụ và tăng cường hiệu quả giải quyết tranh chấp đa tầng.

- **Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành luật**: Tham khảo luận văn để phát triển nghiên cứu chuyên sâu về trọng tài thương mại, ADR và pháp luật dân sự, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu khoa học.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài là gì?**  
Là thỏa thuận giữa các bên về việc thực hiện các thủ tục giải quyết tranh chấp như thương lượng, hòa giải trước khi đưa tranh chấp ra trọng tài chính thức.

2. **Thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài có bắt buộc thực hiện không?**  
Tùy theo thỏa thuận của các bên và quy định pháp luật, có thể là bắt buộc hoặc khuyến khích. Ở Việt Nam hiện chưa có quy định rõ ràng, dẫn đến các quan điểm khác nhau trong thực tiễn.

3. **Vi phạm thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài có ảnh hưởng đến phán quyết trọng tài không?**  
Vi phạm có thể dẫn đến việc tạm đình chỉ tố tụng hoặc tranh chấp về thẩm quyền của hội đồng trọng tài, nhưng không nhất thiết huỷ phán quyết trọng tài nếu không thuộc trường hợp vi phạm nghiêm trọng.

4. **Phương thức ADR gồm những gì?**  
Bao gồm thương lượng, hòa giải, quyết định của chuyên gia, phiên tòa mini và các phương thức giải quyết tranh chấp không mang tính tài phán khác.

5. **Làm thế nào để đảm bảo hiệu lực của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài?**  
Thỏa thuận cần được lập bằng văn bản, rõ ràng về nội dung và thời hạn, đồng thời được pháp luật công nhận và có cơ chế xử lý vi phạm phù hợp.

## Kết luận

- Thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài là một hợp đồng dân sự độc lập, có vai trò quan trọng trong việc giải quyết tranh chấp thương mại hiệu quả.  
- Pháp luật Việt Nam hiện chưa có quy định rõ ràng về hiệu lực và khả năng thực thi của thỏa thuận này, dẫn đến nhiều bất cập trong thực tiễn.  
- Kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc công nhận và thực thi thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài giúp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp và giảm tải cho trọng tài chính.  
- Luận văn đề xuất hoàn thiện khung pháp lý, xây dựng cơ chế xử lý vi phạm và khuyến khích áp dụng các phương thức ADR trong giai đoạn tiền tố tụng.  
- Các bước tiếp theo bao gồm sửa đổi luật, đào tạo chuyên môn và phát triển dịch vụ trọng tài kết hợp hòa giải nhằm nâng cao chất lượng giải quyết tranh chấp tại Việt Nam.

**Hành động ngay hôm nay**: Các nhà làm luật, chuyên gia pháp lý và doanh nghiệp cần phối hợp để thúc đẩy việc hoàn thiện và áp dụng hiệu quả thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề quyền tài phán theo lãnh thổ. 10 Nhận thấy, “tố tụng trọng tài” là thuật ngữ pháp lý chính thức được sử dụng trong Luật TTTM nhưng không được định nghĩa. Điều 2 Nghị định thư Geneva năm 1923 về điều khoản trọng tài quy định tiếp cận gần với khái niệm của thuật ngữ tố tụng trọng tài, cụ thể: “Thủ tục tố tụng trọng tài bao gồm việc thành lập hội đồng trọng tài, sẽ được điều chỉnh bởi ý chí của các bên và bởi luật của quốc gia mà quá trình tố tụng trọng tài diễn ra”1. Điều khoản này thể hiện các bên tự do thỏa thuận về thủ tục tố tụng (có thể tự xây dựng hoặc chọn quy tắc tố tụng của tổ chức trọng tài), đồng thời bị giới hạn bởi các quy định bắt buộc của luật điều chỉnh tố tụng trọng tài (luật nơi tiến hành tố tụng trọng tài, được gọi là lex arbitri).

Ví dụ, theo khoản 1 Điều 10 Luật TTTM, nếu tranh chấp không có yếu tố nước ngoài, không có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài thì bắt buộc ngôn ngữ sử dụng trong tố tụng trọng tài là tiếng Việt. Thực tế, Luật Mẫu 2006 và pháp luật trọng tài của quốc gia chỉ quy định những nguyên tắc chung nhằm đảm bảo các bên được đối xử công bằng, hơn là những hướng dẫn chi tiết về tố tụng. Điều này có nghĩa, HĐTT và các bên cùng nhau thảo luận quy trình, thủ tục tố tụng nào là cần thiết cho vụ kiện thực tế2. Nhìn chung, tố tụng trọng tài sẽ được điều chỉnh bởi ý chí của các bên và bởi luật của quốc gia mà quá trình tố tụng trọng tài diễn ra.

Dưới góc độ giải thích từ ngữ, theo từ điển Hán - Việt, “tố tụng” là việc thưa kiện (procès), “tố tụng pháp lý” là việc pháp luật quy định những thủ tục về cách tố tụng (code deprocédure)3. “Thời Pháp thuộc, người ta dùng hai chữ “tố tụng” để dịch chữ “procedure” (chữ Pháp procédure hay chữ Anh procedure đều bắt nguồn từ chữ La tinh processus nghĩa là quá trình, trình tự, thủ tục), như hai bộ luật Bắc kỳ dân sự, thương sự tố tụng; Trung kỳ dân sự, thương sự tố tụng. Từ điển pháp luật Anh - Việt giải thích từ “procedure” nghĩa là thủ tục, phương cách5. Ở Pháp, theo quyển Bách khoa toàn thư Pháp (1994) và Từ điển Bách khoa Pháp (1999), thủ tục được định nghĩa “là toàn bộ những quy tắc phải theo, những phương pháp tiến 1 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2021), Giáo trình Pháp luật trọng tài thương mại, NXB Hồng Đức, tr.

2 Điều 14 (2) Quy tắc của Tòa án London về Trọng tài Quốc tế (LCIA) quy định: “Các bên có thể thỏa thuận để cùng đưa đề xuất cho việc thực hiện thủ tục trọng tài của mình lên để Hội đồng trọng tài xem xét. Các bên được khuyến khích thực hiện việc này với sự tham vấn của Hội đồng Trọng tài”. Trích theo Nigel Blackaby và các tác giả khác (2018), Trọng tài quốc tế - Ấn bản lần thứ Sáu, NXB Thanh niên, tr. 3 Đào Duy Anh (1957), Từ điển Hán Việt, Trường Thi xuất bản, Sài Gòn, tr.

Trích theo Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật trung ương (2013), Đặc san tuyên truyền pháp luật số 04/2013 chủ đề “Pháp luật về Tố tụng dân sự”, Hà Nội, tr. 4 Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật trung ương (2013), Đặc san tuyên truyền pháp luật số 04/2013 chủ đề “Pháp luật về Tố tụng dân sự”, Hà Nội, tr. 5 Từ điển pháp luật Anh – Việt (1992), NXB Khoa học xã hội Hà Nội, tr. 11 hành phải thực hiện đối với việc thiết lập một số quyền hay một số tình huống về pháp lý”6.

Trong xây dựng và nghiên cứu pháp luật, tố tụng được vận dụng vào lĩnh vực pháp luật để đặt tên cho ngành luật và được hiểu là thủ tục pháp luật quy định để giải quyết các vụ kiện ở Tòa án7. Theo một tác giả, “tố tụng trọng tài được hiểu là tổng hợp các quy định về trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp tại trọng tài”8. Tóm lại, để phản ánh tố tụng trọng tài một cách khái quát và thể hiện đặc trưng của tố tụng trọng tài, có thể định nghĩa như sau: Tố tụng trọng tài là trình tự, thủ tục theo thỏa thuận của các bên và quy định của pháp luật cho việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài. Thuật ngữ “thủ tục tiền tố tụng trọng tài” Qua các thời kỳ lịch sử, thương lượng, hòa giải luôn tồn tại và trở thành phương thức giải quyết tranh chấp truyền thống, phù hợp văn hóa trọng tình cảm của người Việt.

Trước đây, trong Bộ luật Gia Long (thời Nguyễn) quy định buộc cấp xã giải quyết các vụ việc nhỏ, các tranh chấp xích mích giữa các bên bằng hòa giải9. Điều 31 Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế năm 1994 quy định đơn khởi kiện phải có nội dung “Quá trình thương lượng của các bên”. Điều 239 Luật thương mại 1997 quy định: “Tranh chấp thương mại trước hết phải được giải quyết thông qua thương lượng giữa các bên. […] Trong trường hợp thương lượng hoặc hoà giải không đạt kết quả thì tranh chấp thương mại được giải quyết tại Trọng tài hoặc Toà án”.

Nhận thấy, pháp luật Việt Nam từ lâu đời đã chú trọng việc các bên tự giải quyết bất đồng giữa họ trước khi đưa vụ kiện ra xét xử. Ngày nay, ngoài hoàn thiện hai hệ thống giải quyết tranh chấp Tòa án và trọng tài, Việt Nam đã ghi nhận cơ chế hòa giải ngoài tố tụng Tòa án như: Hòa giải ở cơ sở theo Luật Hòa giải ở cơ sở 2013; Hòa giải tranh chấp đất đai tại Ủy ban nhân dân cấp xã theo Luật Đất đai 2013; Hòa giải các tranh chấp lao động cá nhân, tranh chấp lao động tập thể (về quyền, lợi ích) theo Bộ luật Lao động 2019; Hòa giải thương mại theo Luật Thương mại 2005,. Trong đó, “hòa giải trước tố tụng đối với một số loại tranh chấp là thủ tục bắt buộc trước khi giải quyết tranh chấp tại Tòa án (còn 6 Đậu Thế Tụng (2014), Các giải pháp để thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính trong hoạt động của các trường đại học công lập ở Việt Vam, Luận án tiến sỹ, Học viện hành chính quốc gia, tr. 7 Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật trung ương, tlđd (4), tr.

8 Đào Văn Hội (2004), Hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp kinh tế ở nước ta hiện nay, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 9 Tòa án nhân dân tối cao (2019), Tờ trình về dự án Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án, Hà Nội, tr. 12 được gọi là thủ tục tiền tố tụng)”10, bao gồm: (i) Hòa giải tranh chấp đất đai (tranh chấp ai là người có quyền sử dụng đất) tại UBND cấp xã nơi có đất tranh chấp11; và (ii) Hòa giải tranh chấp lao động cá nhân, tranh chấp lao động tập thể về quyền tại Hòa giải viên lao động, trừ các tranh chấp lao động cá nhân không bắt buộc phải qua thủ tục hòa giải12. Hơn nữa, tại điểm b khoản 1 Điều 192 BLTTDS 2015 quy định Thẩm phán trả lại đơn khởi kiện nếu “Chưa có đủ điều kiện khởi kiện theo quy định của pháp luật.

Chưa có đủ điều kiện khởi kiện là trường hợp pháp luật có quy định về các điều kiện khởi kiện nhưng người khởi kiện đã khởi kiện đến Tòa án khi còn thiếu một trong các điều kiện đó”. Như vậy, trong tố tụng Toà án, hòa giải tiền tố tụng như hai hình thức trên là thủ tục bắt buộc, là điều kiện khởi kiện do “pháp luật có quy định”. Có thể thấy, hoà giải tiền tố tụng vốn đã tồn tại trong pháp luật Việt Nam, nhưng hoà giải với tư cách là phương thức giải quyết tranh chấp độc lập, thay thế cho Toà án do các bên thoả thuận là một vấn đề có tính thời sự. Trên thực tế, “thủ tục tiền tố tụng” ngày càng tồn tại trong thỏa thuận giữa các bên tranh chấp.

Các bên thường thỏa thuận điều khoản giải quyết tranh chấp rằng trong khi phát sinh tranh chấp, trước hết các bên phải thương lượng, hòa giải với nhau, và chỉ khi nào các thủ tục này bất thành, các bên mới khởi kiện ra Tòa án hoặc trọng tài. Ví dụ từ Quyết định số 134/2017/QĐ-PT của Toà án nhân dân (TAND) cấp cao tại Hà Nội, nội dung thỏa thuận như sau: “Khi phát sinh tranh chấp […] sẽ cố gắng giải quyết tranh chấp đó thông qua thương lượng và hòa giải. […] Nếu không có quyết định hòa giải nào đạt được trong vòng 60 ngày […] thì các bên có thể đưa tranh chấp đó ra Trọng tài kinh tế hoặc Tòa án kinh tế”13. Theo một nhà bình luận, nội dung trên cho thấy “chỉ khởi kiện ra Tòa án khi thủ tục tiền tố tụng bắt buộc theo thỏa thuận không thành công, nên chừng nào thủ tục tiền tố tụng theo thỏa thuận chưa được triển khai thì chưa đủ điều kiện để khởi kiện ra Tòa án”14.

Có thể thấy, thuật ngữ “thủ tục tiền tố tụng” đã được sử dụng trong khoa học pháp lý để gọi chung các thủ tục, biện pháp để giải quyết tranh chấp thân thiện như thương lượng, hòa giải trước khi bắt đầu quá trình tố tụng tại cơ quan tài phán. 10 Tòa án nhân dân tối cao, tlđd (9), tr. 11 Điều 203 Luật Đất đai 2013. Xem thêm Nghị quyết số 04/2017/NQ-HĐTP ngày 05/5/2017 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn một số quy định tại khoản 1 và khoản 3 Điều 192 Bộ Luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13 về trả lại đơn khởi kiện, quyền nộp đơn khởi kiện lại vụ án.

12 Điều 188, Điều 191, Điều 195 Bộ luật Lao động 2019. 14 Đỗ Văn Đại, tlđd (13), tr. 13 Trong tiếng Hán Việt, “tiền” có nghĩa là trước, mặt trước15. Căn cứ vào tính chất thời gian xảy ra trước khi có “tố tụng”, có thể gọi giai đoạn này là “tiền tố tụng” (hay giai đoạn trước tố tụng).

Trong giai đoạn tiền tố tụng, các bên thực hiện các thủ tục diễn ra trước quá trình tố tụng, có hoặc không bắt buộc. Theo cách diễn đạt vừa nêu, “tiền tố tụng trọng tài” là giai đoạn trước khi bắt đầu quá trình tố tụng trọng tài. Thông thường, một thông báo chính thức có tên gọi như thông báo ra trọng tài giải quyết, đơn khởi kiện sẽ được đưa ra để bắt đầu tố tụng trọng tài. Đối với trọng tài vụ việc, thông báo này được chuyển tới bị đơn; đối với trọng tài quy chế, thông báo được chuyển tới trung tâm trọng tài16.