Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT 1. Xuất phát điểm của vấn đề 1. Mục tiêu của môn học Lịch sử Theo Luật Giáo dục năm 2019, giáo dục Việt Nam có mục tiêu "phát triển toàn diện con người Việt Nam có đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp; có phẩm chất, năng lực và ý thức công dân; có lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; phát huy tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế" [51]. Trên cơ sở mục tiêu chung, Luật Giáo dục đã xác định mục tiêu của giáo dục THPT là: “Giáo dục trung học phổ thông nhằm trang bị kiến thức công dân; bảo đảm cho học sinh củng cố, phát triển kết quả của giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ thông và có hiểu biết thông thường về kỹ thuật, hướng nghiệp; có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển, tiếp tục học chương trình giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp hoặc tham gia lao động, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [51].
Cùng với các môn học khác ở trường THPT, môn Lịch sử góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện cho thế hệ trẻ. Dự thảo ngày 19/01/2018 của Bộ giáo dục và đào tạo về Chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử đã xác định: “Mục tiêu chung của giáo dục Lịch sử phổ thông nhằm cụ thể hoá mục tiêu của Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, giúp học sinh hình thành và phát triển năng lực sử học thông qua nội dung kiến thức phổ thông nền tảng về lịch sử thế giới, lịch sử khu vực Đông Nam Á và lịch sử Việt Nam. Thông qua kiến thức và những bài học từ lịch sử, Chương trình góp phần hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất chủ yếu như yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, có ý thức trách nhiệm với gia đình, cộng đồng và đất nước. Chương trình góp phần truyền cảm hứng cho học sinh khám phá lịch sử đất nước, lịch sử khu vực và thế giới, giúp học sinh có khả năng và ý thức tự học lịch sử suốt đời, đồng thời có những hiểu biết cơ bản về đặc điểm, vai trò của Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn khoa học lịch sử theo định hướng nghề nghiệp, đáp ứng yêu cầu của giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp trong Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể” [3, tr.
Mục tiêu chung của giáo dục Lịch sử phổ thông lại được cụ thể hóa theo từng cấp học. Trong đó, Chương trình môn Lịch sử ở cấp THPT hướng tới các mục tiêu: “Thứ nhất, giúp học sinh phát triển năng lực sử học (năng lực nhận diện và sử dụng tư liệu lịch sử; năng lực tái hiện và trình bày lịch sử; năng lực giải thích lịch sử; năng lực đánh giá lịch sử; năng lực vận dụng bài học lịch sử vào thực tiễn) đã được hình thành ở cấp trung học cơ sở thông qua nội dung kiến thức cơ bản và nâng cao về lịch sử thế giới, lịch sử khu vực Đông Nam Á, lịch sử dân tộc Việt Nam. Thứ hai, trên nền tảng đó, môn Lịch sử hướng tới mục tiêu giáo dục nhân cách, tinh thần dân tộc, lòng yêu nước, các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tinh hoa văn hoá nhân loại để hình thành phẩm chất công dân Việt Nam, công dân toàn cầu phù hợp với xu thế phát triển của thời đại. Thứ ba, giúp học sinh tiếp cận và nhận thức rõ vai trò, đặc điểm của khoa học Lịch sử cũng như sự kết nối giữa Sử học với các lĩnh vực khoa học và ngành nghề khác, tạo cơ sở để học sinh lựa chọn định hướng nghề nghiệp trong tương lai” [3, tr.
Các mục tiêu nêu trên được thể hiện ở mục tiêu của chương trình lịch sử ở từng lớp học, là cơ sở xác định được mục tiêu cụ thể cho từng bài học trong chương trình. Việc dạy học theo chủ đề cũng cần hướng tới đạt mục tiêu chung cũng như mục tiêu cụ thể của từng bài, từng chương, góp phần vào việc giáo dục toàn diện HS. Đặc trưng của tri thức lịch sử Lịch sử là một dòng chảy liên tục trên trục thời gian định hướng từ quá khứ, hiện tại đến tương lai. Sứ mệnh của khoa học Lịch sử là mang đến những tri thức lịch sử làm quá khứ sống lại trong hiện tại và tăng thêm sức mạnh cho hiện tại để tiến tới tương lai.
Hòa trong dòng chảy đó, môn học Lịch sử ở trường THPT cung cấp cho HS những kiến thức lịch sử cơ bản đã được khoa học xác nhận, được các nhà nghiên cứu lựa chọn và trình bày lại trong sách giáo khoa; đồng thời giáo dục tư tưởng, đạo đức, bồi dưỡng khả năng nhận thức và hành động cho HS. Khoa học Lịch sử có những đặc trưng riêng khác với các khoa học khác, đó là: tính quá khứ, tính không lặp lại, tính cụ thể, tính hệ thống (lôgic lịch sử), tính thống nhất giữa “sử” và “luận”. Tri thức lịch sử mang tính quá khứ. Lịch sử là quá trình phát triển hợp quy luật của xã hội loài người từ lúc con người và xã hội sinh ra đến nay.
Tất cả những sự kiện và hiện tượng lịch sử được chúng ta nhắc đến đều là những chuyện đã xảy ra, vì vậy Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn nó mang tính quá khứ. Đây là điều khác biệt giữa hiện tượng lịch sử với hiện tượng tự nhiên. Bởi vậy, chúng ta không thể trực tiếp quan sát được lịch sử quá khứ, chỉ nhận thức được chúng một cách gián tiếp thông qua các tài liệu lưu lại. Với đặc trưng này đòi hỏi GV khi giảng dạy lịch sử và cả khi thiết kế, tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề cần lưu ý xác minh tính chính xác của tài liệu trước khi tổ chức cho HS nghiên cứu, học tập.
Tri thức lịch sử mang tính không lặp lại. Tri thức lịch sử không lặp lại cả về thời gian lẫn không gian. Mỗi sự kiện, hiện tượng lịch sử chỉ xảy ra trong một khoảng thời gian, không gian nhất định và khác nhau. Không có một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào xảy ra cùng thời điểm, trong các thời kỳ khác nhau là hoàn toàn giống nhau, dù có điểm giống nhau nhưng không lặp lại nguyên si mà là sự kế thừa, phát triển.
Đời sống xã hội loài người đã hoàn toàn thay đổi và biến hóa không ngừng, từ công cụ lao động, trình độ sản xuất, chế độ chính trị, quan hệ xã hội, đến ăn, ở, đi lại, tư tưởng triết lý, đạo đức… nên sự kiện lịch sử không bao giờ lặp lại. Điều đó đòi hỏi GV khi tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề cần lựa chọn những kiến thức trọng tâm, cơ bản để nhấn mạnh cho HS; khi trình bày một sự kiện, hiện tượng nào đó trong lịch sử phải xem xét tính cụ thể cả về thời gian và không gian nảy sinh sự kiện, hiện tượng đó; đồng thời phân bổ thời gian hợp lý giữa việc tổ chức tìm hiểu kiến thức mới với việc củng cố, ôn tập lại những kiến thức đã học cho HS. Tri thức lịch sử mang tính cụ thể. Lịch sử là khoa học nghiên cứu tiến trình lịch sử của các nước, các dân tộc khác nhau và quy luật của nó.
Lịch sử của mỗi nước, mỗi dân tộc đều có diện mạo riêng do những điều kiện riêng quy định. Mặt khác các dân tộc khác nhau sống trên những khu vực khác nhau, tuy bị tác động của những quy luật chung, trải qua quá trình phát triển, trình độ sản xuất không ngừng nâng cao, đời sống văn hóa tinh thần của con người ngày càng phong phú, đa dạng nhưng tiến trình phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc không hoàn toàn giống nhau. Lịch sử các dân tộc đều tuân thủ những quy luật chung của sự phát triển xã hội loài người. Chính đặc điểm này đòi hỏi việc trình bày các sự kiện, hiện tượng lịch sử càng cụ thể bao nhiêu càng sinh động bấy nhiêu.
Tri thức lịch sử mang tính hệ thống. Tri thức của khoa học Lịch sử rất đa dạng, phong phú đề cập đến tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội loài người: chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa, nghệ thuật và khoa học kỹ thuật… Các nội dung tri thức lịch sử có mối liên hệ chằng chịt, phức tạp. Do đó đòi hỏi người GV khi tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề phải luôn chú ý đến mối quan hệ ngang dọc, trước sau của các vấn đề Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn lịch sử cũng như mối quan hệ nội tại giữa các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa để định hướng cho HS tìm hiểu những tri thức lịch sử khoa học một cách hệ thống và hoàn chỉnh, nêu được cái khoa học (bản chất cốt lõi của lịch sử) và cái logic (dễ hiểu của hệ thống lịch sử). Tri thức lịch sử mang tính thống nhất giữa “sử” và “luận”.
Sử học xuất hiện sớm, nhiều nhà sử học đã ghi chép, đánh giá và để lại những tác phẩm có giá trị, những ghi chép đó được thực hiện dưới những góc độ khác nhau. Vì vậy kiến thức lịch sử luôn bao gồm hai phần: một phần “sử” với các yếu tố thời gian đặc điểm, nhân vật, diễn biến, kết quả và phần “luận” bao gồm những đánh giá, giải thích, bình luận về các sự kiện lịch sử. Việc nghiên cứu và dạy học lịch sử phải đấu tranh chống sự xuyên tạc lịch sử của các giai cấp bóc lột và cần dựa vững chắc vào các nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử thì những nhận định, kết luận đó mới đảm bảo tính khoa học, vận dụng có hiệu quả vào cuộc sống. Trong dạy học lịch sử theo chủ đề người GV cần hướng dẫn cho HS nhận thức được sự thống nhất giữa trình bày sự kiện với giải thích, bình luận: mọi giải thích, bình luận đều phải xuất phát từ sự kiện lịch sử cụ thể, chính xác, đáng tin cậy để làm sáng tỏ bản chất lịch sử.
