Thiết kế và sử dụng bài tập phát triển năng lực khoa học tự nhiên theo tiếp cận pisa trong dạy học chủ đề hydrocarbon và nguồn nhiên liệu thông dụng trong dạy học môn hóa học lớp 9 và môn khoa học tự nhiên

Tuyển tập bài tập Hóa học lớp 9 theo tiếp cận PISA, giúp phát triển năng lực KHTN qua chủ đề Hydrocarbon và nguồn nhiên liệu. Tài liệu hữu ích cho giáo viên, học sinh.

• Tác giả: Võ Thị Thu Hằng
• Người hướng dẫn: Ths. Bùi Ngọc Phương Châu
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Sư phạm Hóa học
• Đề tài: Thiết Kế Và Sử Dụng Bài Tập Phát Triển Năng Lực Khoa Học Tự Nhiên Theo Tiếp Cận Pisa Trong Dạy Học Chủ Đề “Hydrocarbon” Và “Nguồn Nhiên Liệu Thông Dụng” Trong Dạy Học Môn Hóa Học Lớp 9 Và Môn Khoa Học Tự Nhiên
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Mục đích nghiên cứu
• 3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 4. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
• 4.1. Khách thể nghiên cứu
• 4.2. Đối tượng nghiên cứu
• 5. Phạm vi nghiên cứu
• 6. Phương pháp nghiên cứu
• 6.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết
• 6.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
• 6.2.1. Điều tra thực trạng
• 6.2.2. Khảo nghiệm sư phạm
• 6.2.3. Phương pháp chuyên gia
• 6.2.4. Phương pháp xử lí thông tin
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP THEO TIẾP CẬN PISA TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN
• 1.1. Tổng quan về PISA
• 1.1.1. Tìm hiểu chung về chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA
• 1.1.2. PISA là gì?
• 1.1.3. Đặc điểm của PISA
• 1.1.4. Mục tiêu của PISA
• 1.1.5. Cấu trúc bài tập trong đề thi của PISA
• 1.1.6. Ưu điểm của bài tập PISA trong việc đánh giá năng lực học sinh
• 1.2. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
• 1.2.1. Tình hình nghiên cứu về bài tập PISA trên thế giới
• 1.3. Định hướng đổi mới phương pháp giáo dục phổ thông
• 1.3.1. Đổi mới chương trình giáo dục trung học cơ sở
• 1.3.2. Định hướng về đổi mới mục tiêu, nội dung giáo dục
• 1.3.2.1. Đổi mới mục tiêu giáo dục
• 1.3.2.2. Đổi mới nội dung giáo dục
• 1.3.3. Định hướng đổi mới phương pháp giáo dục nhằm hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực cho học sinh trung học cơ sở
• 1.3.4. Định hướng đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá hoạt động học tập của học sinh trung học cơ sở
• 1.4. Một số vấn đề về năng lực, năng lực khoa học PISA
• 1.4.1. Khái niệm năng lực
• 1.4.2. Cấu trúc của năng lực
• 1.4.3. Năng lực của học sinh
• 1.4.4. Năng lực khoa học PISA
• 1.4.5. Năng lực khoa học tự nhiên
• 1.5. Cơ sở lý luận của việc xây dựng và sử dụng bài tập phát triển năng lực khoa học tự nhiên theo tiếp cận Pisa trong dạy học môn Khoa học tự nhiên
• 1.5.1. Ý nghĩa của bài tập khoa học tự nhiên
• 1.5.2. Một số định hướng trong việc xây dựng bài tập
• 1.6. Thực trạng của việc sử dụng hệ thống bài tập tiếp cận PISA phát triển năng lực khoa học tự nhiên của học sinh ở trường trung học cơ sở hiện nay
• 1.6.1. Mục đích khảo sát
• 1.6.2. Nội dung khảo sát
• 1.6.3. Đối tượng khảo sát
• 1.6.4. Phương pháp khảo sát
• 1.6.5. Địa bàn khảo sát
• 1.6.6. Phân tích và đánh giá kết quả khảo sát
• 1.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP THEO TIẾP CẬN PISA TRONG DẠY HỌC MÔN HÓA HỌC LỚP 9 VÀ KHOA HỌC TỰ NHIÊN
• 2.1. Phân tích chương trình hóa học lớp 9
• 2.2. Nguyên tắc thiết kế hệ thống bài tập theo hướng tiếp cận PISA
• 2.3. Thiết kế bài tập theo hướng tiếp cận PISA cho học sinh THCS
• 2.3.1. Cơ sở để xây dựng bài tập
• 2.3.2. Thiết kế bài tập phát triển năng lực theo tiếp cận PISA chủ đề “ Hydrocarbon” và “Nguồn nhiên liệu thông dụng”
• 2.4. Sử dụng hệ thống bài tập phát triển năng lực khoa học tự nhiên theo tiếp cận PISA cho học sinh trung học cơ sở
• 2.4.1. Sử dụng bài tập phát triển năng lực khoa học tự nhiên theo tiếp cận PISA trong các khâu của tiền trình dạy học
• 2.4.1.1. Sử dụng khi dạy bài mới
• 2.4.1.2. Sử dụng trong hoạt động luyện tập, vận dụng và củng cố
• 2.4.1.3. Sử dụng trong kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh
• 2.4.1.4. Sử dụng khi tự học ở nhà
• 2.5. Giáo án minh họa sử dụng bài tập tiếp cận PISA trong dạy học
• 2.5.1. Tiến trình lên lớp
• 2.6. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: KHẢO NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích, nhiệm vụ khảo nghiệm sư phạm
• 3.1.1. Mục đích khảo nghiệm sư phạm
• 3.1.2. Nhiệm vụ khảo nghiệm sư phạm
• 3.2. Thời gian, đối tượng, cơ sở khảo nghiệm
• 3.3. Quá trình tiến hành khảo nghiệm
• 3.3.1. Lựa chọn đối tượng khảo nghiệm
• 3.3.2. Kiểm tra mẫu trước khi khảo nghiệm
• 3.3.3. Lựa chọn giáo viên dạy khảo nghiệm
• 3.3.4. Thiết kế chương trình khảo nghiệm
• 3.3.5. Tiến hành khảo nghiệm
• 3.3.6. Thực hiện chương trình khảo nghiệm
• 3.4. Kết quả khảo nghiệm và xử lý kết quả khảo nghiệm
• 3.4.1. Kết quả kiểm tra trước khảo nghiệm
• 3.4.2. Kết quả kiểm tra sau khảo nghiệm
• 3.5. Đánh giá kết quả khảo nghiệm sư phạm và hệ thống bài tập
• 3.5.1. Phân tích kết quả KNSP qua phiếu điều tra ý kiến của GV và HS
• 3.5.2. Phân tích kết quả KNSP theo các bảng và hình phân tích số liệu
• 3.6. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 1. Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài
• 2. Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập theo hướng tiếp cận PISA trong dạy học khoa học tự nhiên
• 3. Tiến hành khảo nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính hiệu quả và tính khả thi của đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHIẾU KHẢO SÁT VỀ THỰC TRẠNG THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TIẾP CẬN PISA TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN Ở TRƯỜNG THCS
• PHIẾU THAM KHẢO Ý KIẾN GIÁO VIÊN
• PHIẾU ĐÁNH GIÁ TỪ HỌC SINH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thiết Kế Bài Tập PISA Hóa 9 Lợi Ích

Việc thiết kế và sử dụng bài tập PISA trong dạy học Hóa học lớp 9 đang trở thành xu hướng tất yếu. Lí do chính là sự chuyển dịch từ chương trình tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực. Thay vì chỉ tập trung vào việc học sinh học được những gì, giáo viên quan tâm hơn đến việc học sinh có thể vận dụng kiến thức vào thực tế ra sao. Việt Nam đã tham gia PISA từ năm 2012 và đạt được những thành tích đáng khích lệ, cho thấy tiềm năng của học sinh Việt Nam khi được tiếp cận với phương pháp đánh giá năng lực tiên tiến này. Tuy nhiên, cần thừa nhận rằng số lượng nghiên cứu về thiết kế và sử dụng bài tập theo hướng tiếp cận PISA vẫn còn hạn chế, đặc biệt là cho môn Hóa học lớp 9.

1.1. Chương Trình PISA Đánh Giá Năng Lực Học Sinh Quốc Tế

PISA (Programme for International Student Assessment) là chương trình đánh giá học sinh quốc tế do OECD khởi xướng. Chương trình này được thực hiện 3 năm một lần, bắt đầu từ năm 2000. Mục tiêu của PISA là cung cấp dữ liệu so sánh quốc tế, giúp các quốc gia cải thiện chính sách và kết quả giáo dục. PISA tập trung đo lường hiểu biết và khả năng giải quyết vấn đề của học sinh trong cuộc sống hàng ngày. Năm 2015, có 72 quốc gia tham gia, với khoảng 540.000 học sinh. PISA đánh giá kết quả học tập và khảo sát mối liên hệ giữa việc học và các yếu tố khác để hiểu rõ sự khác biệt giữa các quốc gia và trong từng quốc gia.

1.2. Ưu Điểm Của Bài Tập PISA Trong Đánh Giá Học Sinh

Bài tập PISA có nhiều ưu điểm so với các kỳ thi truyền thống. Thay vì tập trung vào kiến thức sách vở, PISA đánh giá khả năng vận dụng kiến thức và kỹ năng vào thực tế. Học sinh được đánh giá qua các tình huống thực tế mà họ có thể gặp phải trong cuộc sống, qua đó thể hiện khả năng phân tích, giải thích và truyền đạt thông tin hiệu quả. PISA còn đánh giá năng lực học tập suốt đời của học sinh, bao gồm khả năng tự học, tự nghiên cứu, ý thức học tập và phương pháp học tập hiệu quả. Theo tài liệu gốc, PISA chú trọng đánh giá năng lực học tập suốt đời của học sinh. Khả năng tự học, tự nghiên cứu, ý thức học tập và phương pháp học tập hiệu quả là những yếu tố then chốt để các tôi thành công trong tương lai.

II. Thách Thức Phát Triển Năng Lực KHTN Hóa Học 9 Với PISA

Mặc dù PISA mang lại nhiều lợi ích, việc áp dụng nó vào chương trình Hóa học lớp 9 cũng đặt ra không ít thách thức. Giáo viên cần thay đổi tư duy từ việc truyền đạt kiến thức sang việc tạo điều kiện cho học sinh phát triển năng lực. Thiết kế bài tập PISA đòi hỏi sự sáng tạo và hiểu biết sâu sắc về cả nội dung môn học lẫn cấu trúc và yêu cầu của PISA. Thêm vào đó, việc đánh giá năng lực KHTN đòi hỏi những công cụ và phương pháp khác biệt so với đánh giá kiến thức thông thường. Theo nhận định của nhiều chuyên gia, PISA được đánh giá là cuộc khảo sát tin cậy về năng lực của học sinh. Do đó, cần có sự đầu tư và hỗ trợ để giáo viên có thể vượt qua những thách thức này.

2.1. Đổi Mới Phương Pháp Giáo Dục Hóa Học 9 Hiện Nay

Giáo dục phổ thông đang thực hiện chuyển đổi từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực. Thay vì quan tâm HS học được gì, giáo viên quan tâm HS vận dụng được gì qua việc học. Giáo dục Việt Nam đã tham gia PISA 2012, 2015 và 2018, đạt thứ hạng cao. PISA đánh giá khả năng vận dụng kiến thức và kỹ năng vào thực tế của học sinh, giúp phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời. Vì vậy, việc sử dụng hệ thống bài tập PISA trong dạy học môn Hóa học ở trường THCS là rất quan trọng.

2.2. Thực Trạng Sử Dụng Bài Tập Tiếp Cận PISA Hiện Nay

Số lượng đề tài nghiên cứu về thiết kế và sử dụng bài tập tiếp cận PISA để phát triển năng lực cho học sinh còn hạn chế. Đặc biệt, chưa có đề tài nào nghiên cứu về thiết kế và sử dụng hệ thống bài tập lớp 9 THCS nhằm phát triển năng lực cho học sinh theo hướng tiếp cận PISA. Điều này cho thấy cần có thêm nhiều nghiên cứu và ứng dụng thực tế để phát huy tối đa hiệu quả của phương pháp này trong dạy học Hóa học lớp 9.

III. Phương Pháp Thiết Kế Bài Tập PISA Hóa Học 9 Hiệu Quả

Để thiết kế bài tập PISA hiệu quả cho môn Hóa học lớp 9, cần tuân thủ một số nguyên tắc cơ bản. Bài tập phải gắn liền với các tình huống thực tế, gần gũi với cuộc sống của học sinh. Câu hỏi phải kích thích tư duy phản biện, khả năng giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức. Thiết kế bài tập cần chú trọng đến việc phát triển các năng lực KHTN như giải thích các hiện tượng khoa học, đánh giá và thiết kế nghiên cứu khoa học, và diễn giải dữ liệu và bằng chứng khoa học. Quan trọng nhất, giáo viên cần tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh tham gia thảo luận và chia sẻ ý kiến.

3.1. Nguyên Tắc Thiết Kế Bài Tập Theo Hướng Tiếp Cận PISA

Thiết kế bài tập theo hướng tiếp cận PISA cần đảm bảo các nguyên tắc sau: Gắn liền với tình huống thực tế, gần gũi với cuộc sống của học sinh; Kích thích tư duy phản biện, khả năng giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức; Chú trọng phát triển các năng lực KHTN như giải thích các hiện tượng khoa học, đánh giá và thiết kế nghiên cứu khoa học, và diễn giải dữ liệu và bằng chứng khoa học; Tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh tham gia thảo luận và chia sẻ ý kiến. Giáo viên cần am hiểu về cấu trúc bài tập PISA.

3.2. Cơ Sở Để Xây Dựng Bài Tập PISA Hóa Học 9

Cơ sở để xây dựng bài tập PISA cho Hóa học lớp 9 dựa trên chương trình Hóa học lớp 9, các năng lực KHTN theo PISA và các tình huống thực tế liên quan đến môn học. Cần phân tích chương trình Hóa học lớp 9 để xác định các kiến thức, kỹ năng cần thiết. Sau đó, lựa chọn các tình huống thực tế phù hợp để xây dựng bài tập. Bài tập cần đánh giá các năng lực KHTN của học sinh, như khả năng giải thích các hiện tượng hóa học, đánh giá các thí nghiệm và diễn giải dữ liệu hóa học.

IV. Sử Dụng Bài Tập PISA Phát Triển Năng Lực KHTN Trong Hóa 9

Việc sử dụng bài tập PISA không chỉ giới hạn trong các bài kiểm tra. Giáo viên có thể tích hợp chúng vào các hoạt động dạy học hàng ngày, từ khởi động bài học, luyện tập, vận dụng đến củng cố kiến thức. Trong quá trình dạy bài mới, bài tập PISA có thể giúp học sinh khám phá vấn đề, xây dựng kiến thức mới. Trong hoạt động luyện tập, vận dụng và củng cố, bài tập giúp học sinh rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức vào thực tế. Cuối cùng, bài tập PISA là công cụ hữu hiệu để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh một cách toàn diện.

4.1. Sử Dụng Bài Tập PISA Khi Dạy Bài Mới Hiệu Quả

Khi dạy bài mới, bài tập PISA có thể được sử dụng để khởi động bài học, tạo hứng thú cho học sinh và giúp họ khám phá vấn đề. Giáo viên có thể sử dụng một tình huống thực tế liên quan đến bài học để đặt câu hỏi, yêu cầu học sinh dự đoán hoặc giải thích. Hoạt động này giúp học sinh kết nối kiến thức đã có với kiến thức mới và phát triển tư duy phản biện.

4.2. Ứng Dụng Trong Luyện Tập Vận Dụng Và Củng Cố

Trong hoạt động luyện tập, vận dụng và củng cố, bài tập PISA giúp học sinh rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức vào thực tế. Giáo viên có thể sử dụng bài tập để học sinh thực hành các kỹ năng đã học, như phân tích dữ liệu, thiết kế thí nghiệm hoặc giải thích các hiện tượng khoa học. Hoạt động này giúp học sinh củng cố kiến thức và phát triển năng lực KHTN.

4.3. Kiểm Tra Đánh Giá Kết Quả Học Tập Của Học Sinh

Bài tập PISA là công cụ hữu hiệu để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh một cách toàn diện. Bài tập có thể đánh giá không chỉ kiến thức mà còn khả năng vận dụng kiến thức, giải quyết vấn đề và tư duy phản biện của học sinh. Kết quả đánh giá giúp giáo viên điều chỉnh phương pháp dạy học và hỗ trợ học sinh phát triển toàn diện.

V. Khảo Nghiệm Đánh Giá Hiệu Quả Bài Tập PISA Hóa 9

Khảo nghiệm sư phạm đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá tính khả thi và hiệu quả của việc thiết kế và sử dụng bài tập PISA trong dạy học Hóa học lớp 9. Mục đích chính là kiểm nghiệm xem hệ thống bài tập có thực sự giúp học sinh phát triển năng lực KHTN hay không. Quá trình khảo nghiệm bao gồm việc lựa chọn đối tượng học sinh, giáo viên, thiết kế chương trình khảo nghiệm, tiến hành khảo nghiệm và phân tích kết quả. Kết quả khảo nghiệm sẽ cung cấp những thông tin quan trọng để điều chỉnh và hoàn thiện hệ thống bài tập.

5.1. Mục Đích Nhiệm Vụ Của Khảo Nghiệm Sư Phạm

Mục đích của khảo nghiệm sư phạm là đánh giá tính khả thi và hiệu quả của việc sử dụng hệ thống bài tập PISA trong dạy học Hóa học lớp 9. Nhiệm vụ bao gồm lựa chọn đối tượng khảo nghiệm (học sinh, giáo viên), thiết kế chương trình khảo nghiệm, tiến hành khảo nghiệm và phân tích kết quả. Kết quả khảo nghiệm sẽ cung cấp những thông tin quan trọng để điều chỉnh và hoàn thiện hệ thống bài tập.

5.2. Quy Trình Tiến Hành Khảo Nghiệm Cụ Thể

Quy trình tiến hành khảo nghiệm bao gồm các bước: Lựa chọn đối tượng khảo nghiệm (học sinh, giáo viên); Thiết kế chương trình khảo nghiệm (bài kiểm tra, phiếu khảo sát); Tiến hành khảo nghiệm (dạy học theo hệ thống bài tập PISA, kiểm tra, khảo sát); Thu thập và xử lý dữ liệu; Phân tích kết quả và đưa ra kết luận. Quá trình này cần được thực hiện một cách khoa học và khách quan để đảm bảo tính tin cậy của kết quả.

VI. Kết Luận Bài Tập PISA Hóa 9 Hướng Đi Tương Lai

Việc thiết kế và sử dụng bài tập PISA trong dạy học Hóa học lớp 9 là một hướng đi đầy triển vọng. Nó không chỉ giúp học sinh phát triển năng lực KHTN mà còn giúp giáo viên đổi mới phương pháp dạy học, tạo ra môi trường học tập tích cực và hiệu quả hơn. Tuy nhiên, để áp dụng thành công phương pháp này, cần có sự đầu tư về thời gian, công sức và nguồn lực từ cả giáo viên, nhà trường và các cơ quan quản lý giáo dục. Với sự nỗ lực của tất cả các bên, bài tập PISA có thể trở thành một công cụ đắc lực để nâng cao chất lượng giáo dục Hóa học ở Việt Nam.

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu Về Bài Tập PISA

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc thiết kế và sử dụng bài tập PISA trong dạy học Hóa học lớp 9 có thể giúp học sinh phát triển năng lực KHTN, đặc biệt là khả năng giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức vào thực tế. Giáo viên cũng nhận thấy rằng bài tập PISA giúp họ đổi mới phương pháp dạy học và tạo ra môi trường học tập tích cực hơn. Tuy nhiên, cần có thêm nhiều nghiên cứu để đánh giá đầy đủ hiệu quả của phương pháp này.

6.2. Đề Xuất Các Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc thiết kế bài tập PISA cho các chủ đề khác trong chương trình Hóa học lớp 9, đánh giá tác động của phương pháp này đối với các đối tượng học sinh khác nhau (ví dụ: học sinh có học lực khác nhau, học sinh ở các vùng miền khác nhau), và phát triển các công cụ hỗ trợ giáo viên trong việc thiết kế và sử dụng bài tập PISA.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã xác định quan điểm chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Tiếp đó, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 88/2014/QH13 và Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 404/QĐ-TTg ngày 27/3/2015 phê duyệt Đề án đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông. Định hướng cốt lõi của Chương trình Giáo dục phổ thông (GDPT) 2018 là chuyển từ nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức một chiều sang nền giáo dục chú trọng khả năng vận dụng tri thức vào thực tiễn đời sống, phát huy năng lực tự học và tư duy khoa học của học sinh.

Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA - Programme for International Student Assessment) do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) khởi xướng từ năm 2000 nhằm đo lường năng lực học sinh ở độ tuổi 15 (tương đương kết thúc cấp THCS tại Việt Nam). Việt Nam chính thức tham gia PISA từ chu kỳ 2012 với 5.100 học sinh tại 162 trường thuộc 59 tỉnh/thành phố và đạt thứ hạng cao (top 20 năm 2012, top 10/72 năm 2015, tiếp tục tham gia chu kỳ 2018). Mặc dù Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức tập huấn vận dụng định hướng PISA vào kiểm tra đánh giá từ năm 2014 đến 2019, việc nghiên cứu thiết kế và sử dụng bài tập tiếp cận PISA trong môn Khoa học tự nhiên (KHTN) cấp THCS vẫn còn hạn chế. Đặc biệt, chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu về thiết kế và sử dụng hệ thống bài tập tiếp cận PISA cho môn Hóa học lớp 9 ở các chủ đề gắn liền với thực tiễn môi trường và năng lượng. Do đó, đề tài "Thiết kế và sử dụng bài tập phát triển năng lực khoa học tự nhiên theo tiếp cận PISA trong dạy học chủ đề Hydrocarbon và Nguồn nhiên liệu thông dụng" được thực hiện.

Mục đích nghiên cứu của đề tài là đề xuất và sử dụng hệ thống bài tập phát triển năng lực KHTN theo tiếp cận PISA nhằm rèn luyện, phát triển và đánh giá năng lực KHTN của học sinh THCS. Khóa luận xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu cơ sở lí luận về năng lực, năng lực KHTN, một số vấn đề về hình thành, phát triển và đánh giá năng lực học sinh THCS, bài tập KHTN và quan điểm đánh giá năng lực của PISA.
2. Điều tra thực trạng của việc sử dụng bài tập theo tiếp cận PISA trong dạy học ở trường THCS hiện nay.
3. Thiết kế và sử dụng bài tập theo tiếp cận PISA để phát triển năng lực KHTN cho học sinh THCS.
4. Khảo nghiệm sư phạm nhằm kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của hệ thống bài tập tiếp cận PISA trong phát triển năng lực KHTN cho học sinh THCS.
5. Nghiên cứu xây dựng và phát triển năng lực KHTN theo PISA trong dạy học phần "Hydrocarbon" và "Nguồn nhiên liệu thông dụng" cho học sinh THCS.

Khách thể nghiên cứu là quá trình dạy học môn KHTN ở trường THCS. Đối tượng nghiên cứu là hệ thống bài tập phát triển năng lực KHTN theo tiếp cận PISA cho học sinh THCS. Phạm vi nghiên cứu về nội dung tập trung vào chủ đề "Hydrocarbon" và "Nguồn nhiên liệu thông dụng" môn Hóa học lớp 9; phạm vi không gian là các trường THCS trên địa bàn thành phố Đà Nẵng (gồm THCS Hoàng Sa và THCS Lý Tự Trọng); thời gian hoàn thành khóa luận vào tháng 04 năm 2024.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên hệ thống cơ sở lý thuyết về năng lực hành động và các khung đánh giá năng lực chuẩn hóa quốc tế và quốc gia:

• Lý thuyết về năng lực: Tác giả tổng hợp quan điểm của McClelland (1973), Spencer & Spencer (1993), Dubois (2004), xác định năng lực là sự kết hợp của kiến thức, kỹ năng, thái độ và các đặc tính cá nhân để thực hiện thành công công việc trong ngữ cảnh cụ thể. Cấu trúc năng lực hành động gồm 4 thành phần: Năng lực chuyên môn, Năng lực phương pháp, Năng lực xã hội và Năng lực cá thể.
• Khung năng lực khoa học PISA 2018: Năng lực khoa học gồm 3 thành phần chính: (1) Giải thích hiện tượng một cách khoa học; (2) Đánh giá và thiết kế nghiên cứu khoa học; (3) Diễn giải dữ liệu và bằng chứng một cách khoa học.
• Khung năng lực KHTN theo Chương trình GDPT 2018: Gồm 3 thành phần cốt lõi: (1) Nhận thức khoa học tự nhiên; (2) Tìm hiểu tự nhiên; (3) Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học.
• Cấu trúc bài tập PISA: Một đơn vị bài tập (unit) PISA chuẩn gồm 4 thành phần: Phần dẫn (stimulus) cung cấp ngữ cảnh thực tiễn; Phần câu hỏi/nhiệm vụ (items); Các phương án trả lời (trắc nghiệm, Đúng/Sai phức hợp, câu hỏi mở); Hướng dẫn mã hóa (coding guide) phân cấp câu trả lời thành các mức (Mức đầy đủ/Mức tối đa, Mức chưa đầy đủ/Mức chưa tối đa, Mức không đạt).

Tác giả phối hợp các phương pháp nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn:

• Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: Phân tích, tổng hợp các tài liệu giáo dục học, lý luận dạy học, chương trình KHTN THCS, các văn bản chỉ đạo đổi mới giáo dục và các đề thi đánh giá năng lực khoa học của PISA.
• Phương pháp điều tra thực trạng: Sử dụng phiếu khảo sát cấu trúc gồm các câu hỏi lựa chọn và thang đo mức độ để khảo sát 40 giáo viên giảng dạy các môn Vật lí, Hóa học, Sinh học, KHTN tại 3 trường THCS ở thành phố Đà Nẵng.
• Phương pháp khảo nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học khảo nghiệm tại trường THCS Hoàng Sa và THCS Lý Tự Trọng (Đà Nẵng), tiến hành kiểm tra đánh giá trước và sau khảo nghiệm để so sánh đối chứng.
• Phương pháp chuyên gia: Trao đổi với giáo viên bộ môn, đồng nghiệp và thu thập ý kiến phản hồi của học sinh sau quá trình học tập.
• Phương pháp xử lí số liệu: Sử dụng các hàm thống kê trong phần mềm Microsoft Excel 2010 để xử lý dữ liệu khảo sát và điểm kiểm tra.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc thiết kế và sử dụng bài tập theo tiếp cận PISA trong dạy học môn Khoa học tự nhiên

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về bài tập PISA và đổi mới phương pháp dạy học, đồng thời công bố kết quả điều tra thực trạng tại các trường THCS. Tác giả phân tích lịch sử phát triển của PISA qua 3 giai đoạn: khởi nguồn (thập niên 1990 - đầu 2000), mở rộng và đa dạng hóa (giữa 2000 - 2010s), nâng cao và đổi mới (2010s - nay). Tiếp đó, tác giả đối chiếu chi tiết giữa 3 thành phần năng lực khoa học PISA 2018 với 3 thành phần năng lực KHTN theo Chương trình GDPT 2018, khẳng định tính tương thích cao giữa định hướng đánh giá của PISA và mục tiêu giáo dục phổ thông Việt Nam.

Kết quả khảo sát thực trạng trên 40 giáo viên KHTN tại 3 trường THCS thuộc thành phố Đà Nẵng được tác giả lượng hóa qua các biểu đồ và bảng thống kê:

Tiêu chí khảo sát	Phân bố tỷ lệ phản hồi của giáo viên (n = 40)
Mức độ hiểu biết về bài tập PISA	- Đã nghiên cứu, sử dụng trong dạy học: 38% - Đã tìm hiểu: 34% - Biết sơ lược qua truyền thông: 17% - Chưa biết: 11%
Đánh giá về bài tập tiếp cận PISA	- Phù hợp nếu GV hướng dẫn HS: 47% - Tiếp cận xu hướng quốc tế: 30% - Quá khó với HS: 12% - Bình thường: 11%
Quan điểm sử dụng trong môn KHTN	- Nên sử dụng nhưng có hướng dẫn cụ thể: 55,56% - Rất phù hợp với chương trình giáo dục: 33,33% - Thích hợp ở chủ đề đơn giản: 11,11%
Tần suất sử dụng bài tập PISA trong đánh giá	- Chưa bao giờ: 52,19% - Thỉnh thoảng: 35,46% - Hiếm khi: 12,35% - Thường xuyên: 0%

Khảo sát chỉ ra nguyên nhân chính khiến giáo viên ít sử dụng dạng bài tập này là do gặp khó khăn trong quy trình thiết kế, thiếu kỹ năng xây dựng bài tập phát triển năng lực, chưa nắm rõ hệ thống biểu hiện năng lực của học sinh và gặp trở ngại khi tìm kiếm, tích hợp các tình huống thực tiễn phù hợp vào bài học.

Chương 2: Thiết kế và sử dụng bài tập theo tiếp cận PISA trong dạy học môn Hóa học lớp 9 và Khoa học tự nhiên

Chương 2 là trọng tâm thực thi của khóa luận, gồm phân tích chương trình, đề xuất nguyên tắc thiết kế, xây dựng hệ thống bài tập minh họa và quy trình sử dụng trong dạy học. Tác giả phân tích yêu cầu cần đạt của hai mạch nội dung:

• Hydrocarbon: Nắm vững khái niệm hydrocarbon, alkane, alkene; cấu tạo, tính chất hóa học và ứng dụng của methane, ethylene; phản ứng cháy, phản ứng trùng hợp tạo polyethylene (PE).
• Nguồn nhiên liệu: Thành phần, trạng thái, phương pháp khai thác và chế biến dầu mỏ, khí thiên nhiên, than đá; phân loại nhiên liệu (rắn, lỏng, khí) và sử dụng an toàn, tiết kiệm.

Tác giả đề xuất 6 nguyên tắc thiết kế bài tập tiếp cận PISA: (1) Bám sát mục tiêu môn học; (2) Đảm bảo tính chính xác, khoa học và hiện đại; (3) Đảm bảo tính logic và hệ thống; (4) Đảm bảo tính thực tiễn; (5) Đa dạng hóa loại hình câu hỏi; (6) Hướng đến hình thành và phát triển các năng lực Đọc hiểu, Khoa học, Toán học.

Dựa trên các nguyên tắc này, tác giả thiết kế hệ thống 13 bài tập gắn liền với bối cảnh thực tiễn đời sống và sản xuất, đi kèm hướng dẫn mã hóa đánh giá theo 3 mức độ (Mức đầy đủ, Mức chưa đầy đủ, Không đạt):

• Bài tập 1 (Khí Biogas): Bối cảnh hầm ủ phân chuồng yếm khí sinh ra hỗn hợp khí methane ($CH_4$), $CO_2$, $H_2S$, $N_2$... Yêu cầu học sinh xác định thành phần chính, giải thích ý nghĩa hầm biogas trong phòng tránh độc hại và đánh giá việc tận dụng chất đốt, điện năng giúp bảo vệ môi trường.
• Bài tập 2 (Dầu thô và chế biến dầu mỏ): Khai thác dầu thô từ vỉa đá xốp, thành phần hydrocarbon chứa C và H, sản phẩm chưng cất (xăng, dầu diesel, dầu hỏa) và ứng dụng làm nguyên liệu hóa dầu.
• Bài tập 3 (Ô nhiễm không khí do giao thông): Phân tích các khí thải độc hại ($SO_2$, $NO_2$, $CO$), nhận diện phương tiện gây ô nhiễm và đề xuất giải pháp (phát triển giao thông công cộng, chuyển đổi sang xe điện).
• Bài tập 4 (Hiệu ứng nhà kính và biến đổi khí hậu): Nguyên nhân chính do khí $CO_2$, tác động làm tăng nhiệt độ toàn cầu, suy giảm sức khỏe con người và các biện pháp tiết kiệm năng lượng, trồng cây xanh.
• Bài tập 5 (Ethylene và quá trình chín của quả): Công thức $C_2H_4$, cơ chế kích thích quả hô hấp đột biến (climacteric như cà chua, chuối, xoài), phân tích ảnh hưởng của nhiệt độ và nồng độ ethylene đến tốc độ chín đều của quả.
• Bài tập 6 (Đất đèn calcium carbide): Thành phần $CaC_2$, phương trình sản xuất công nghiệp từ đá vôi và than cốc trong lò hồ quang ở 2.000°C: $CaO + 3C \rightarrow CaC_2 + CO$.
• Bài tập 7 (Xăng và chỉ số Octane): Hỗn hợp hydrocarbon không thơm (aliphatic hydrocarbon), các loại xăng hiện hành tại Việt Nam (E5 RON92, A95, A92), đặc tính dễ bay hơi, dễ cháy và ý nghĩa của chỉ số Octane đối với tính chống kích nổ của động cơ.
• Bài tập 8 (Ô nhiễm môi trường nước): Sự xâm nhập của chất độc hại vào sông, hồ, đại dương; hậu quả đối với hệ sinh thái, kinh tế và 7 giải pháp xử lý nước thải, nông nghiệp xanh.
• Bài tập 9 (Methanol): Phân biệt công thức $CH_3OH$, tính chất vật lý và độc tính nguy hiểm của methanol (gây mù lòa, tử vong) so với cồn thực phẩm thông thường.
• Bài tập 10 (Cặn dầu): Quá trình polymer hóa tạo cặn bám dính gây tắc nghẽn đường ống bồn chứa dầu khí và giải pháp ứng dụng vi sinh ăn mỡ.
• Bài tập 11 (Nước ngầm nhiễm xăng): Nguy cơ cháy nổ, bệnh tật (ung thư, dị ứng da) do xăng ngấm vào giếng nước và biện pháp xử lý bằng vật liệu hấp thụ dạng gối thấm.
• Bài tập 12 (Khí Acetylene trong hàn cắt kim loại): Tính chất cháy tỏa nhiệt cao của $C_2H_2$ và quy trình an toàn bảo hộ khi vận hành đèn hàn xì.
• Bài tập 13 (Vật liệu nhựa tổng hợp): Nhận diện các loại nhựa thông dụng (PE, PP, PVC, PS) và các biện pháp giảm thiểu, tái chế rác thải nhựa trong đời sống.

Về phương thức sử dụng, tác giả đề xuất 4 hình thức tích hợp bài tập vào tiến trình dạy học: (1) Khai thác trong dạy học bài mới nhằm tạo tình huống có vấn đề; (2) Sử dụng trong hoạt động luyện tập, củng cố; (3) Sử dụng trong kiểm tra, đánh giá định kỳ và thường xuyên; (4) Giao nhiệm vụ tự học ở nhà. Chương 2 kết thúc bằng một giáo án minh họa tiến trình lên lớp cụ thể ứng dụng hệ thống bài tập này.

Chương 3: Khảo nghiệm sư phạm

Chương 3 trình bày quy trình và kết quả khảo nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của hệ thống bài tập đã thiết kế. Quá trình khảo nghiệm được triển khai tại 2 trường THCS trên địa bàn thành phố Đà Nẵng là Trường THCS Hoàng Sa và Trường THCS Lý Tự Trọng.

Quy trình khảo nghiệm gồm các bước: lựa chọn đối tượng khảo nghiệm; kiểm tra mẫu đầu vào trước khảo nghiệm (dựa trên kết quả điểm thi học kì I môn học); lựa chọn giáo viên giảng dạy khảo nghiệm; thiết kế chương trình và tiến hành dạy học có sử dụng bài tập tiếp cận PISA; thực hiện kiểm tra sau khảo nghiệm; thu thập và phân tích dữ liệu qua phiếu điều tra ý kiến của giáo viên và học sinh. Kết quả phân tích định lượng (điểm kiểm tra) và định tính (phiếu khảo sát sau khảo nghiệm) cho thấy việc sử dụng bài tập tiếp cận PISA giúp học sinh nâng cao rõ rệt khả năng giải thích hiện tượng khoa học, năng lực xử lý tình huống thực tiễn và gia tăng hứng thú đối với môn Khoa học tự nhiên.

Kết quả và đóng góp

• Hệ thống hóa cơ sở lý luận: Làm rõ cấu trúc năng lực KHTN theo Chương trình GDPT 2018 và khung đánh giá năng lực khoa học PISA 2018, chỉ ra mối quan hệ tương đồng giữa chuẩn đánh giá quốc tế và định hướng đổi mới giáo dục tại Việt Nam.
• Đánh giá thực trạng khách quan: Xác định thực trạng nhận thức của 40 giáo viên KHTN tại Đà Nẵng, chỉ ra khoảng trống lớn trong khâu kiểm tra đánh giá khi có tới 52,19% giáo viên chưa từng sử dụng bài tập dạng PISA do thiếu tài liệu và kỹ năng thiết kế.
• Xây dựng bộ học liệu chuyên đề hoàn chỉnh: Thiết kế hệ thống 13 bài tập tiếp cận PISA thuộc chủ đề "Hydrocarbon" và "Nguồn nhiên liệu thông dụng" (Hóa học 9 / KHTN) có ngữ cảnh thực tiễn phong phú, cấu trúc câu hỏi đa dạng và tiêu chí mã hóa chấm điểm rõ ràng theo 3 mức độ.
• Đề xuất quy trình và giáo án mẫu: Cung cấp hướng dẫn cụ thể về việc sử dụng bài tập PISA trong các khâu của tiến trình dạy học (bài mới, củng cố, kiểm tra, tự học) cùng kế hoạch bài dạy minh họa chi tiết.
• Kiểm chứng thực nghiệm: Khảo nghiệm sư phạm tại 2 trường THCS (Hoàng Sa và Lý Tự Trọng) chứng minh tính hiệu quả, tính khả thi của hệ thống bài tập trong việc phát triển năng lực KHTN cho học sinh lớp 9.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về quy mô mẫu và địa bàn: Nghiên cứu thực trạng chỉ khảo sát 40 giáo viên tại 3 trường THCS và khảo nghiệm sư phạm giới hạn tại 2 trường THCS thuộc thành phố Đà Nẵng, chưa bao quát các vùng miền khác.
• Hạn chế về phạm vi nội dung: Hệ thống bài tập mới chỉ tập trung thiết kế cho 2 chủ đề kiến thức là "Hydrocarbon" và "Nguồn nhiên liệu thông dụng" của môn Hóa học lớp 9, chưa mở rộng ra toàn bộ chương trình Hóa học cũng như các phân môn khác của KHTN.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng quy trình thiết kế bài tập tiếp cận PISA cho các chủ đề khác trong chương trình môn Khoa học tự nhiên cấp THCS (các mạch nội dung Chất và sự biến đổi của chất, Năng lượng và sự biến đổi, Trái Đất và bầu trời, Sự sống).
  • Triển khai khảo nghiệm sư phạm trên quy mô mẫu lớn hơn, đa dạng địa bàn tại nhiều tỉnh/thành phố để hoàn thiện bộ tiêu chí đánh giá năng lực khoa học.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên môn hữu ích cho các nhóm đối tượng sau:

• Giáo viên giảng dạy môn Khoa học tự nhiên và Hóa học cấp THCS: Có thể sử dụng trực tiếp 13 bài tập thực tiễn cùng thang đo mã hóa để đổi mới phương pháp giảng dạy, biên soạn đề kiểm tra đánh giá định kỳ và thường xuyên theo định hướng phát triển năng lực.
• Sinh viên ngành Sư phạm Hóa học, Sư phạm Khoa học tự nhiên: Tham khảo phương pháp luận thiết kế bài tập định hướng PISA, kỹ thuật xây dựng ma trận năng lực và quy trình tổ chức khảo nghiệm sư phạm trong nghiên cứu khoa học giáo dục.
• Cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn: Sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các buổi sinh hoạt chuyên môn, tập huấn đổi mới kiểm tra đánh giá theo Chương trình GDPT 2018.

Câu hỏi thường gặp

1. Khảo sát thực trạng cho thấy tỷ lệ giáo viên THCS chưa bao giờ sử dụng bài tập tiếp cận PISA trong đánh giá kết quả học tập là bao nhiêu?
Số liệu khảo sát 40 giáo viên tại 3 trường THCS ở Đà Nẵng ghi nhận có 52,19% giáo viên chưa bao giờ sử dụng bài tập PISA trong đánh giá kết quả học tập; 35,46% thỉnh thoảng sử dụng; 12,35% hiếm khi sử dụng và 0% sử dụng thường xuyên.

2. Cấu trúc một đơn vị bài tập (unit) PISA chuẩn được tác giả xây dựng gồm những phần nào?
Một bài tập PISA gồm 4 thành phần: Phần dẫn (common stimulus - tranh ảnh, biểu đồ, văn bản thiết lập ngữ cảnh); Phần câu hỏi/nhiệm vụ (items); Các phương án trả lời (trắc nghiệm, Đúng/Sai phức hợp, câu hỏi mở); Hướng dẫn mã hóa (coding guide) quy định tiêu chuẩn chấm điểm theo 3 mức (Mức đầy đủ, Mức chưa đầy đủ, Không đạt).

3. Khóa luận đối chiếu năng lực khoa học PISA 2018 và năng lực KHTN theo Chương trình GDPT 2018 qua những thành phần nào?
Năng lực khoa học PISA 2018 gồm 3 thành phần: Giải thích hiện tượng một cách khoa học, Đánh giá và thiết kế nghiên cứu khoa học, Diễn giải dữ liệu và bằng chứng một cách khoa học. Năng lực KHTN (GDPT 2018) gồm 3 thành phần tương ứng: Nhận thức khoa học tự nhiên, Tìm hiểu tự nhiên, Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học.

4. Hệ thống bài tập trong Chương 2 đã khai thác những tình huống thực tiễn nào liên quan đến chủ đề Hydrocarbon và Nguồn nhiên liệu?
Tác giả đã tích hợp 13 bối cảnh thực tiễn gồm: sản xuất khí biogas từ phân chuồng, khai thác và chưng cất dầu thô, ô nhiễm khí thải giao thông ($SO_2, NO_2, CO$), hiệu ứng nhà kính và biến đổi khí hậu ($CO_2$), khí ethylene ($C_2H_4$) kích thích chín quả, sản xuất đất đèn ($CaC_2$), xăng và chỉ số Octane, ô nhiễm nguồn nước, độc tính của rượu methanol ($CH_3OH$), xử lý cặn dầu bằng vi sinh, khắc phục nước ngầm nhiễm xăng bằng gối thấm, sử dụng khí acetylene ($C_2H_2$) hàn cắt kim loại và tái chế rác thải nhựa tổng hợp (PE, PP, PVC, PS).

5. Khảo nghiệm sư phạm của đề tài được triển khai tại những cơ sở nào và nhằm mục đích gì?
Khảo nghiệm sư phạm được tiến hành tại Trường THCS Hoàng Sa và Trường THCS Lý Tự Trọng (thành phố Đà Nẵng) nhằm kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của hệ thống bài tập tiếp cận PISA trong việc phát triển năng lực KHTN cho học sinh lớp 9.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Võ Thị Thu Hằng đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về năng lực khoa học PISA và năng lực KHTN theo Chương trình GDPT 2018, đồng thời phản ánh khách quan thực trạng giảng dạy môn KHTN tại các trường THCS trên địa bàn thành phố Đà Nẵng. Đề tài đã thiết kế thành công hệ thống 13 bài tập tiếp cận PISA cho chủ đề "Hydrocarbon" và "Nguồn nhiên liệu thông dụng" môn Hóa học lớp 9, đi kèm hướng dẫn mã hóa đánh giá chi tiết và phương án triển khai trong các khâu dạy học. Kết quả khảo nghiệm sư phạm tại Trường THCS Hoàng Sa và Trường THCS Lý Tự Trọng đã kiểm chứng tính hiệu quả và khả thi của hệ thống bài tập trong việc nâng cao năng lực KHTN và hứng thú học tập của học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP THEO TIẾP CẬN PISA TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN 1. Tổng quan về PISA 1. Tìm hiểu chung về chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA 1. PISA là gì? PISA là chữ viết tắt của cụm từ tiếng Anh "Programme for International Student Assessment - Chương trình đánh giá học sinh quốc tế" do Hiệp hội các nước phát triển (OECD) khởi xướng và chỉ đạo.

PISA được thực hiện theo chu kỳ ba năm một lần (bắt đầu từ năm 2000). Mục tiêu của chương trình là cung cấp dữ liệu so sánh để giúp các quốc gia cải thiện chính sách và kết quả giáo dục của mình. Chương trình tập trung vào việc đo lường hiểu biết và khả năng giải quyết vấn đề trong cuộc sống hàng ngày của học sinh. Vào năm 2015, có 72 quốc gia và vùng lãnh thổ tham gia chương trình, với tổng số khoảng 540.000 học sinh tham gia.

Ngoài việc đánh giá kết quả học tập của học sinh, PISA cũng khảo sát các mối quan hệ giữa việc học và các yếu tố khác nhằm hiểu rõ sự khác biệt về kết quả giữa các quốc gia và trong từng quốc gia. Đặc điểm của PISA - Quy mô của PISA rất lớn và có tính toàn cầu. Qua 5 cuộc khảo sát đánh giá, ngoài các nước thuộc khối OECD còn có rất nhiều quốc gia là đối tác của khối OECD đăng ký tham gia – trong đó có Việt Nam. PISA được thực hiện đều đặn theo chu kì (3 năm/1 lần) tạo điều kiện cho các quốc gia có thể theo dõi sự tiến bộ của nền giáo dục đối với việc phấn đấu đạt được các mục tiêu giáo dục cơ bản.

Cứ sau một năm kể từ ngày điều tra, vào lúc 10 giờ sáng giờ Paris, ngày 04 tháng 12, kết quả điều tra được công bố trên toàn thế giới. - Cho tới nay PISA là cuộc khảo sát giáo dục duy nhất chỉ chuyên đánh giá về năng lực phổ thông của HS ở độ tuổi 15 - độ tuổi kết thúc giáo dục bắt buộc ở hầu hết các quốc gia. Độ tuổi 15 ở hầu hết các nước thành viên OECD tương đương kết thúc lớp 9 của Việt Nam. - PISA đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá hiệu quả của các chính sách giáo dục, giúp định hướng và điều chỉnh kịp thời để nâng cao chất lượng giáo dục.

- Khác biệt với các kỳ thi truyền thống tập trung vào kiến thức sách vở, PISA đánh giá khả năng vận dụng kiến thức và kỹ năng vào thực tế. Học sinh được đánh giá qua các tình huống thực tế mà họ có thể gặp phải trong cuộc sống, qua đó thể hiện khả năng phân tích, giải thích và truyền đạt thông tin hiệu quả. 4 - Nhận thức rằng nhà trường không thể cung cấp đầy đủ kiến thức và kỹ năng cho cuộc sống, PISA chú trọng đánh giá năng lực học tập suốt đời của học sinh. Khả năng tự học, tự nghiên cứu, ý thức học tập và phương pháp học tập hiệu quả là những yếu tố then chốt để các tôi thành công trong tương lai.

- PISA tập trung đánh giá ba lĩnh vực then chốt: Đọc hiểu, Toán học và Khoa học. Ngoài ra, kỳ thi còn khảo sát động cơ học tập, niềm tin vào bản thân và các chiến lược học tập của học sinh. Mục tiêu của PISA - Mục tiêu của PISA nhằm kiểm tra xtôi khi đến độ tuổi kết thúc phần giáo dục bắt buộc, học sinh đã được chuẩn bị để đáp ứng các thách thức của cuộc sống sau này ở mức độ nào. - Nội dung đánh giá của PISA hoàn toàn được xác định dựa trên các kiến thức, kĩ năng cần thiết cho cuộc sống tương lai, không dựa vào nội dung các chương trình giáo dục quốc gia.

Đây chính là điều mà PISA gọi là "năng lực phổ thông". Để làm được việc đó PISA thu thập và cung cấp cho các quốc gia các dữ liệu có thể so sánh được ở tầm quốc tế cũng như xu hướng của dữ liệu quốc gia về trình độ đọc hiểu, toán học và khoa học của học sinh độ tuổi 15. Cấu trúc bài tập trong đề thi của PISA Năng lực phổ thông của PISA được đánh giá qua phần thi có thời gian 30 phút, gồm 1 chuỗi các bài tập (unit), mỗi bài tập bao gồm phần dẫn (common stimulus) kèm theo 1 bộ các câu hỏi/nhiệm vụ (ittôi) liên quan, mỗi câu hỏi/nhiệm vụ được mã hóa riêng lẻ. Việc cho điểm của các câu trong một bài tập là độc lập.

Mỗi bài tập gồm 4 phần: Phần dẫn; Phần câu hỏi; Các phương án trả lời; Mã hóa. Phần dẫn có thể trình bày dưới dạng chữ, bảng, biểu đồ, … nhằm thiết lập ngữ cảnh chung cho bộ các câu hỏi/ nhiệm vụ liên quan. Các ngữ cảnh được lựa chọn dựa trên mốiquan tâm và cuộc sống của HS, phải mang tính xác khảo, khuyến khích đề cập đến khái niệm, kiến thức, quy trình được đánh giá. Bối cảnh, câu hỏi, câu trả lời phải nằm trong khả năng của HS.

Ngôn ngữ dễ hiểu, trong sáng để HS có thể hiểu tài liệu và câu hỏi, nội dung phải đạt các yêu cầu sau: Gần gũi với HS ở các nước, thu hút được mối quan tâm của HS, có thể đánh giá được các khái niệm và phương pháp khoa học. Phần câu hỏi có các đặc điểm sau: Câu hỏi được lựa chọn phải mới, hay và có sức hấp dẫn với HS, cho phép đánh giá kiến thức về một khái niệm, quy trình trong một câu hỏi. Tất cả các phần trong câu hỏi phải liên quan đến cùng một khái niệm hoặc quy trình, phải liên quan đến bối cảnh. Câu hỏi phải rõ ràng, không mơ hồ, dẫn dắt để các câu trảlời của HS có thể rơi vào các câu trả lời tiêu chuẩn (đáp án).

Đối với đọc hiểu thì câu hỏi phải là một câu “hưởng ứng” văn bản. Các kiểu câu hỏi được sử dụng trong các bài tập: - Câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn kiểu đơn giản (Multiple choice). 5 - Câu hỏi Có - Không, Đúng - Sai phức hợp (Yes - No; True - False complex). - Câu hỏi đóng đòi hỏi trả lời (dựa trên những trả lời có sẵn) (Close -constructed response question).

- Câu hỏi mở đòi hỏi trả lời ngắn (Short response question): Yêu cầu HS viết câu trả lời vào các dòng trống cho sẵn. - Câu hỏi mở đòi hỏi trả lời dài (Open - constructed response question) (khi chấm sẽ phải tách ra từng phần để cho điểm): + Câu hỏi yêu cầu vẽ đồ thị, biểu đồ. + Câu hỏi liên quan đến việc HS phải đọc và trích rút thông tin từ biểu đồ, sơ đồ, hình vẽ để trả lời câu hỏi. - Các phương án trả lời (đối với câu hỏi trắc nghiệm hoặc câu hỏi đúng – sai phứchợp) thõa mãn các yêu cầu sau: + Một câu trả lời đúng tốt hơn (đúng hơn) các phương án nhiễu.

+ Không để cho câu trả lời đúng là dài và phức tạp còn các phương án nhiễu thì ngắn và đơn giản hơn. + Các phương án nhiễu phải là những mệnh đề hợp lí nhưng không chính xác. + Các phương án nhiễu phải liên quan đến khoa học được đưa ra trong bối cảnh và không được vượt khỏi phạm vi kiến thức mà HS đã được học. Mã hóa: Hướng dẫn mã hóa phải đạt được các yêu cầu sau: Mã hóa khớp với mục đích câu hỏi (thêm vào những mô tả chung mà câu hỏi cóý định đánh giá).

Có một mô tả chính xác, rõ ràng cho mỗi loại mã hoá. PISA sử dụng thuật ngữ mã hóa (coding), không sử dụng khái niệm chấm bài vì mỗi một mã của câu trả lời được quy ra điểm số tùy theo câu hỏi. Các mã thể hiện mức độ trả lời bao gồm: Mức đạt được tối đa cho mỗi câu hỏi và được quy ước gọi là “Mức tối đa”, mức “Không đạt” mô tả các câu trả lời không được chấp nhận và bỏ trống không trả lời. Một số câu hỏi có thêm “Mức chưa tối đa” cho những câu trả lời thỏa mãn một phần nào đó.

Ưu điểm của bài tập PISA trong việc đánh giá năng lực học sinh - Trong các câu hỏi/bài tập của PISA xây dựng không kiểm tra kiến thức học được ở nhà trường mà đánh giá năng lực vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề mới đối với HS, gắn liền với các tình huống cuộc sống. Do đó, sử dụng bài tập PISA trong đánh giá năng lực của HS phù hợp với định hướng dạy học tiếp cận năng lực. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 6 1. Tình hình nghiên cứu về bài tập PISA trên thế giới Lịch sử phát triển Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) trên thế giới có những giai đoạn và tác động quan trọng như sau: (1).

Khởi nguồn và giai đoạn phát triển ban đầu (1990s - đầu những năm 2000) Trong những năm 1990, xuất phát từ nhu cầu đánh giá giáo dục quốc tế và so sánh khả năng học tập của học sinh giữa các quốc gia, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đã bắt đầu phát triển PISA. Mục tiêu của chương trình là đánh giá năng lực học sinh 15 tuổi trong ba lĩnh vực chính là Đọc hiểu, Toán học và Khoa học. Vào năm 2000, kỳ thi PISA đầu tiên đã được tổ chức với sự tham gia của 32 quốc gia/vùng lãnh thổ, và kết quả thu hút sự chú ý toàn cầu, thúc đẩy nhiều quốc gia tham gia vào các kỳ thi PISA tiếp theo. Mở rộng và đa dạng hóa (giữa những năm 2000 - 2010s) Trong giai đoạn này, PISA đã tiến hành những mở rộng và đa dạng hóa trong nội dung và phạm vi đánh giá.

Năm 2003, PISA đã bổ sung thêm bài thi giải quyết vấn đề, để đánh giá khả năng ứng dụng kiến thức và kỹ năng vào thực tiễn. Năm 2009, PISA bắt đầu thực hiện đánh giá năng lực học sinh 15 tuổi theo chu kỳ ba năm (2009, 2012, 2015) trong ba lĩnh vực chính là Đọc hiểu, Toán học và Khoa học. Đồng thời, số lượng quốc gia/vùng lãnh thổ tham gia PISA cũng tăng lên 65, bao gồm cả các quốc gia đang phát triển. Nâng cao và đổi mới (2010s - nay) Trong giai đoạn này, PISA tiếp tục nâng cao chất lượng và đổi mới trong quy trình đánh giá.

Năm 2015, PISA lần đầu tiên đánh giá khả năng sáng tạo của học sinh. Năm 2018, PISA đã đổi mới định dạng bài thi, sử dụng máy tính để đánh giá khả năng đọc hiểu và toán học của học sinh. Tuy nhiên, kỳ thi PISA tiếp theo, dự kiến diễn ra vào năm 2021, đã bị hoãn do đại dịch COVID-19.