Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đồ án tốt nghiệp cử nhân ngành Thiết kế thời trang của tác giả Dương Thanh Thảo (Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, thực hiện năm 2023 dưới sự hướng dẫn của Th.S Nguyễn Thị Luyên) tập trung vào việc nghiên cứu và sáng tác trang phục ứng dụng mang cảm hứng sinh thái tự nhiên.

Lý do chọn đề tài: Tác giả xuất phát từ việc quan sát loài cá Betta (tại Việt Nam thường gọi là cá chọi, cá xiêm, cá phướng hay cá lia thia). Đây là loài cá cảnh có nguồn gốc từ Đông Nam Á, sở hữu kết cấu vây đuôi đa dạng, màu sắc biến đổi theo thời gian và quá trình lai tạo. Về mặt biểu trưng, cá Betta đại diện cho tính hiếu chiến, sức mạnh, khả năng cạnh tranh cao và nghị lực vươn lên vượt qua nghịch cảnh. Tác giả nhận định hình tượng này phù hợp với tâm lý của những người phụ nữ hiện đại đang làm việc trong môi trường áp lực lớn, cần ý chí kiên định và bản lĩnh tự khẳng định bản thân. Về mặt thẩm mỹ tạo hình, cấu trúc đuôi xòe, các đường lượn sóng và hệ thống vảy phản quang của cá Betta cung cấp nguồn ngữ liệu phong phú để phát triển phom dáng, họa tiết và kỹ thuật xử lý bề mặt vải trong thời trang.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu: Văn bản đồ án xác định hệ thống mục tiêu gồm:

  1. Đánh giá và tổng kết kết quả học tập qua bốn năm đào tạo đại học chuyên ngành thiết kế thời trang, thể hiện qua khả năng nghiên cứu xu hướng, tạo mẫu rập, áp dụng các kỹ thuật xử lý chất liệu và xây dựng ngôn ngữ thẩm mỹ cá nhân.
  2. Thiết kế và chế tác hoàn chỉnh bộ sưu tập trang phục mang thông điệp về sự tự tin, ý chí và vẻ đẹp nội tại, lấy ý tưởng từ hình thái và màu sắc của loài cá Betta.
  3. Chuyển hóa các chi tiết tạo hình sinh học của cá Betta sang ngôn ngữ trang phục sự kiện hiện đại, nhằm tạo ra các thiết kế có tính ứng dụng thực tế trên thị trường thời trang cao cấp.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Cấu trúc hình thái học, hệ màu sắc, đặc điểm đuôi và vảy của loài cá Betta; thể loại trang phục sự kiện dành cho phái nữ phong cách Glamorous.
  • Đối tượng khách hàng mục tiêu: Phụ nữ trong độ tuổi từ 25 đến 30 tuổi (độ tuổi có sự phát triển hài hòa về đường nét hình thể và ổn định về tài chính), làm việc trong lĩnh vực nghệ thuật, giải trí hoặc truyền thông (nghệ sĩ, người mẫu ảnh, KOL, KOC) có mức thu nhập từ 1.000 đến 3.500 USD/tháng, sinh sống tại các đô thị lớn.
  • Phạm vi thể loại: Trang phục dạ tiệc, sự kiện thảm đỏ, liên hoan phim, họp báo, biểu diễn sân khấu và ghi hình video âm nhạc (MV).
  • Phạm vi thời gian và xu hướng: Mùa thời trang Thu Đông 2023 - 2024.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Đồ án là công trình thiết kế mỹ thuật ứng dụng kết hợp kỹ thuật công nghệ may, dựa trên các nền tảng lý thuyết và phương pháp khảo sát thực nghiệm chuyên ngành:

Khung khái niệm và xu hướng ứng dụng:

  • Phong cách Glamorous: Phong cách thời trang hướng đến vẻ đẹp quyến rũ, sang trọng, tôn vinh đường cong cơ thể phái nữ thông qua phom dáng chữ X, chữ S, các đường cắt xẻ (cut-out) và việc sử dụng vật liệu bắt sáng hoặc xuyên thấu.
  • Kỹ thuật tạo mẫu 3D (Draping): Kỹ thuật định vị, ghim và tạo nếp vải mộc trực tiếp trên ma-nơ-canh để xử lý phom dáng cấu trúc không gian ba chiều trước khi chuyển giao sang rập phẳng.
  • Cắt xẻ (Cut-out) và phối lớp (Layer): Phương pháp phân tách cấu trúc bề mặt để tạo khoảng hở giải phóng hình thể và phối hợp nhiều tầng chất liệu nhằm tạo chiều sâu quang học.
  • Nghiên cứu hình thái học cá Betta: Phân tích chiều dài trung bình (7,5 cm), cấu tạo vảy xếp chồng trong suốt có lớp nhờn bảo vệ, tế bào sắc tố dưới da và đặc điểm miệng hếch ăn mặt nước. Phân loại cấu trúc đuôi gồm: đuôi ngắn (Plakats), đuôi dài nửa vầng trăng (Halfmoon, Over halfmoon), đuôi kép (Double tail), đuôi tưa gai góc (Crowntail, Combtail), đuôi cánh hoa hồng (Rosetail), đuôi tam giác (Delta, Super Delta) và tai bơi lớn (Dumbo).
  • Ý nghĩa phong thủy của màu sắc cá Betta: Màu đỏ (sức mạnh, quyền lực), xanh dương (may mắn, hy vọng), đen (xua đuổi vận xấu), vàng (thịnh vượng, sung túc), trắng (ý chí, niềm tin).
  • Xu hướng Thu Đông 2023 - 2024: Tác giả tích hợp các yếu tố thị trường gồm nếp dập ly, vải xuyên thấu, chi tiết xẻ tà cao, cut-out vùng chân ngực và hạ eo, cùng hiệu ứng chuyển sắc quang học (ombré).

Tác phẩm và nhà thiết kế tiền đề có ảnh hưởng:

  1. Akarat Phusanaphong: Thiết kế trang phục dạ hội lấy cảm hứng từ cá Betta dành cho Hoa hậu Amanda Obdam tại cuộc thi Miss Universe 2020.
  2. Kate và Laura Mulleavy (thương hiệu Rodarte): Bộ sưu tập thời trang ứng dụng hình ảnh và gam màu sinh học của cá Betta.
  3. Iris Van Herpen (Hà Lan): Tác giả chịu ảnh hưởng từ tư duy kết hợp Haute Couture truyền thống với công nghệ tạo hình 3D, kỹ thuật in chuyển nhiệt, đúc khuôn, cắt ghép đắp vải tạo chuyển động thị giác trong bộ sưu tập Thu Đông 2022.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu:

  • Phương pháp sưu tập tài liệu: Thu thập dữ liệu hình ảnh, video từ tạp chí chuyên ngành, các buổi trình diễn thời trang quốc tế; khảo sát thực địa tại các cơ sở kinh doanh cá cảnh để quan sát tập tính, giải phẫu vây cá; khảo sát thị trường nguyên phụ liệu tại các chợ vải lớn nhằm đánh giá khả năng cung ứng chất liệu.
  • Phương pháp phân tích - tổng hợp: Phân tích hình thái sinh học sang đường nét phác thảo (mood board, concept board); lập bảng đối chiếu xu hướng thời trang mùa Thu Đông 2023 - 2024.
  • Phương pháp thực nghiệm kỹ thuật: Thử nghiệm tạo phom corset và draping trên cốt ma-nơ-canh; thử nghiệm in chuyển nhiệt mẫu họa tiết lên nền vải voan xốp; thực nghiệm mẫu thêu tay mũi móc xích để tạo gân vây cá.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Dẫn nhập

Chương 1 xác định cơ sở tổng quan của đề tài nghiên cứu. Tác giả trình bày lý do tiếp cận hình tượng cá Betta dưới góc độ biểu tượng về sức mạnh và vẻ đẹp biến hóa. Mục đích nghiên cứu được gắn liền với yêu cầu hoàn thành đồ án tốt nghiệp cử nhân và định hướng đưa ngôn ngữ thiết kế cá nhân tiếp cận thị trường. Chương này phân định giới hạn đề tài ở phân khúc trang phục sự kiện (thảm đỏ, sân khấu biểu diễn) mang phong cách Glamorous, ứng dụng phương pháp rập 2D, 3D (draping) và các kỹ thuật xử lý bề mặt như in chuyển nhiệt, thêu tay, dập ly, đính kết. Tác giả cũng làm rõ quy trình nghiên cứu gồm các bước: sưu tập tài liệu, phân tích tài liệu và sáng tác mẫu; đồng thời chuẩn hóa định nghĩa các thuật ngữ kỹ thuật chuyên ngành: Draping (3D), Cut-out, Layer và Haute couture.

Chương 2: Tổng quan nghiên cứu

Nội dung chương 2 tập trung phân tích chuyên sâu ba nhóm cơ sở: ý tưởng tạo hình, thể loại trang phục và cơ sở thực tiễn.

  • Nghiên cứu hình tượng cá Betta: Phân loại chi tiết các dạng cấu trúc đuôi và phương thức chuyển hóa vào thiết kế trang phục:
Dạng cấu trúc đuôi cá Đặc điểm giải phẫu học Ứng dụng tạo hình trong trang phục
Plakats Đuôi ngắn, linh hoạt, phom dáng chữ D hoặc chữ C Ứng dụng vào kết cấu trang phục ôm sát, tinh gọn cử động
Halfmoon / Over halfmoon Xòe rộng từ 180 độ trở lên hình nửa vầng trăng Tạo phom tà váy dạ hội xòe rộng, xếp lớp bồng bềnh
Crowntail / Combtail Đuôi tưa phân nhánh gai góc Phóng lớn thành các chi tiết cắt xẻ, tạo hiệu ứng thị giác sắc sảo
Rosetail Xếp nếp uốn lượn tựa cánh hoa hồng Chuyển thành kỹ thuật xếp bèo nhún, dập ly mềm mại
Delta / Super Delta Đuôi hình tam giác mở rộng Ứng dụng vào kết cấu xẻ tà, đuôi cá tôn dáng chữ S
Dumbo Vây ngực/tai bơi phát triển kích thước lớn Tạo hình tay áo cách điệu hoặc chi tiết nhấn tại cầu vai
  • Cơ sở thực tiễn và khách hàng: Khảo sát hồ sơ khách hàng nữ 25-30 tuổi có thu nhập 1.000 - 3.500 USD/tháng, yêu cầu trang phục có phom dáng tôn đường cong (chữ S, chữ X), độ bóng bề mặt cao, kết hợp các phụ kiện dạ hội đồng điệu.
  • Phân tích tiền đề nghệ thuật: Đánh giá cách xử lý cấu trúc hữu cơ từ Iris Van Herpen và kỹ thuật phối màu của Rodarte, làm tiền đề thiết lập Mood board, Concept board cho bộ sưu tập mang tên "Beauty starts with yourself".

Chương 3: Phương án thiết kế

Chương 3 trình bày toàn bộ quy trình phát triển từ bản vẽ ý niệm đến sản phẩm hiện vật.

  1. Phát triển mẫu thiết kế: Phân tích các phân đoạn cơ thể cá Betta (miệng hếch, vảy phản quang, thân uốn lượn, đuôi tưa) để đưa vào 20 bản phác thảo màu (sketch). Tông màu chủ đạo là sắc đỏ chuyển dần sang đen, xanh dương và tím.
  2. Thử nghiệm phom và xử lý chất liệu:
    • Tiến hành dựng phom áo corset ôm sát và draping các lớp vải rủ.
    • Thử nghiệm in chuyển nhiệt họa tiết chuyển sắc lên nền vải voan xốp nhằm kiểm tra độ sai lệch màu và khả năng giữ nếp.
    • Thử nghiệm kỹ thuật thêu tay móc xích nhằm tạo đường gân vây nổi trên bề mặt vải.
  3. Chế tác 4 mẫu sản phẩm thực tế: Tác giả chọn lọc 4 mẫu thiết kế tiêu biểu từ 20 phác thảo để triển khai kỹ thuật:
Sản phẩm Kiểu dáng và kết cấu phom Chất liệu sử dụng Kỹ thuật xử lý bề mặt chính
Mẫu 1 Phom váy chữ S ôm sát, cut-out eo, tà dưới xòe mô phỏng đuôi cá Vải lưới, voan xốp, vải tơ In chuyển nhiệt dải màu ombré, thêu móc xích tạo đường gân
Mẫu 2 Kết cấu corset định hình thân trên, chân váy xẻ tà cao bất đối xứng Organza, lụa bóng, voan Xếp ly nan quạt tạo cấu trúc vây Halfmoon, đính kết hạt cườm
Mẫu 3 Jumpsuit phối hợp tà rời phía sau, cut-out ngực sâu táo bạo Nhung, vải lưới xuyên thấu Kỹ thuật cắt đắp lớp (layer), dập ly thân sau mô phỏng đuôi tưa
Mẫu 4 Đầm dạ hội đuôi cá dài, cấu trúc vai bất đối xứng cách điệu Dumbo Chiffon, voan, tơ lụa In nhiệt toàn phần họa tiết vảy cá, xếp nhún thủ công tạo nhịp điệu

Chương này khép lại bằng hệ thống bản vẽ kỹ thuật tỷ lệ chuẩn, bảng kê thông số chất liệu, ảnh chụp quá trình gia công và bộ ảnh Lookbook (từ Lookbook 1 đến Lookbook 4) cùng Poster chính thức của bộ sưu tập.

Kết quả và đóng góp

Kết quả đạt được:

  • Xây dựng hoàn chỉnh hồ sơ thiết kế gồm 20 mẫu phác thảo màu theo phong cách Glamorous, đồng nhất về chủ đề ý tưởng cá Betta và ngôn ngữ thị giác Thu Đông 2023 - 2024.
  • Hiện thực hóa thành công 4 mẫu trang phục thật với đầy đủ bản vẽ kỹ thuật 2D, bảng định mức chất liệu, quy trình may ráp và ảnh chụp lookbook người mẫu thực tế.
  • Làm chủ quy trình thử nghiệm và ứng dụng kết hợp hai giải pháp xử lý chất liệu: in chuyển nhiệt trên chất liệu mỏng nhẹ (voan xốp) và thêu móc xích thủ công tạo khối nổi ba chiều.
  • Xây dựng giải pháp phom dáng kết hợp giữa cấu trúc nẹp định hình (corset) phương Tây với kỹ thuật draping vải mềm, giải quyết bài toán tôn dáng cho phụ nữ độ tuổi 25-30.

Giải pháp đề xuất của tác giả:

  • Đề xuất phương pháp khai thác hình thái sinh vật học (biomimicry) trong thời trang bằng cách bóc tách từng bộ phận độc lập (đuôi Crowtail cho phom tưa nhọn, vây Dumbo cho cấu trúc vai, Rosetail cho bèo nhún) thay vì mô phỏng nguyên trạng hình ảnh con cá một cách cơ học.
  • Đề xuất kết hợp màu sắc theo quy luật chuyển dịch sắc độ tự nhiên của da cá Betta (đỏ chuyển dần sang tím, xanh và đen) để tạo chiều sâu thị giác dưới ánh sáng sân khấu sự kiện.

Đóng góp của đồ án:

  • Tác giả tự xác định đồ án đã làm mới cách tiếp cận nguồn cảm hứng dân gian/bản địa (cá chọi lia thia quen thuộc tại Việt Nam) bằng tư duy thời trang dạ tiệc quốc tế mang phong cách Glamorous.
  • Đóng góp quy trình thực nghiệm chất liệu cụ thể trên dòng vải tơ, voan xốp và lưới – vốn là những chất liệu dễ co rút, biến dạng khi gặp nhiệt độ cao trong kỹ thuật in chuyển nhiệt.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đồ án:

  • Về phạm vi chế tác thực tế: Đồ án mới chỉ dừng lại ở việc may hoàn thiện 4 mẫu trang phục thật trong tổng số 20 mẫu phác thảo màu do giới hạn về mặt thời gian và nguồn lực thực hiện đồ án tốt nghiệp cử nhân.
  • Về phạm vi ứng dụng: Thể loại trang phục sự kiện, dạ hội thảm đỏ có kết cấu phom dáng phức tạp, đòi hỏi kỹ thuật bảo quản đặc thù và chỉ phục vụ một phân khúc khách hàng hẹp (nghệ sĩ, người của công chúng), chưa mở rộng sang trang phục ứng dụng hàng ngày (Ready-to-wear).

Hướng nghiên cứu và phát triển tiếp theo:

  • Tác giả định hướng tiếp tục phát triển các mẫu còn lại trong bộ sưu tập 20 mẫu màu để tổ chức trình diễn độc lập.
  • Khai thác hoa văn chuyển màu và cấu trúc vảy cá Betta sang các dòng sản phẩm thời trang dạo phố, trang phục công sở cao cấp để gia tăng tính thương mại.
  • Hoàn thiện thương hiệu cá nhân để đưa các thiết kế sáng tạo mang dấu ấn Việt Nam giới thiệu đến các sự kiện thời trang quốc tế.

Giá trị tham khảo

Đồ án có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn trong các khía cạnh sau:

  • Đối với sinh viên ngành Thiết kế thời trang và Công nghệ may: Là tài liệu tham khảo trực quan về cấu trúc đồ án tốt nghiệp thiết kế hoàn chỉnh, bao gồm phương pháp nghiên cứu mood board, concept board, kỹ thuật vẽ phác thảo 20 mẫu và lập bảng vẽ kỹ thuật chi tiết.
  • Đối với người nghiên cứu kỹ thuật xử lý bề mặt: Phần thử nghiệm in chuyển nhiệt trên voan xốp và thêu móc xích tạo gân nổi tại Chương 3 cung cấp quy trình và thông số thực tế để xử lý các loại vải mỏng, trong suốt.
  • Đối với nhà thiết kế theo đuổi phong cách Glamorous: Cung cấp phương pháp tích hợp kỹ thuật dựng khung corset và kỹ thuật draping 3D trên ma-nơ-canh nhằm xử lý phom dáng chữ X và chữ S ôm trọn cơ thể người mặc.

Câu hỏi thường gặp

1. Bộ sưu tập trong đồ án mang tên chính thức là gì và chuyển tải thông điệp cốt lõi nào? Bộ sưu tập có tên chính thức là "Beauty starts with yourself" (Cái đẹp đến từ chính bạn). Thông điệp của bộ sưu tập là: Vẻ đẹp đích thực xuất hiện khi mỗi người dám là chính mình, biết yêu thương bản thân và chấp nhận những khuyết điểm; từ đó nuôi dưỡng ý chí mạnh mẽ và bản lĩnh vươn lên tương tự như đặc tính của loài cá Betta.

2. Tác giả đã khai thác những đặc điểm giải phẫu học nào của cá Betta để đưa vào phom dáng trang phục? Tác giả khai thác chi tiết miệng hếch đặc trưng của cá Betta vào các đường cúp ngực; cấu trúc đuôi tưa gai góc của dòng Crowtail/Combtail vào các đường xẻ tà và vạt váy; độ xòe 180 độ của đuôi Halfmoon vào tà váy dạ hội; độ nhún uốn lượn của đuôi Rosetail vào các chi tiết bèo nhún dập ly; và tai bơi lớn (Dumbo) vào cấu trúc vai áo.

3. Khách hàng mục tiêu của bộ sưu tập được xác định dựa trên những tiêu chí cụ thể nào? Khách hàng mục tiêu là nữ giới trong độ tuổi 25 đến 30 tuổi, hoạt động trong giới nghệ thuật và truyền thông (nghệ sĩ, người mẫu, KOL, KOC), sinh sống tại các thành phố lớn, có mức thu nhập từ 1.000 đến 3.500 USD/tháng, có nhu cầu xuất hiện trước công chúng tại các sự kiện thảm đỏ, họp báo hoặc quay video âm nhạc.

4. Hai kỹ thuật xử lý chất liệu nào đã được tác giả thử nghiệm thực tế trước khi may mẫu thật? Tác giả đã thực hiện hai thử nghiệm kỹ thuật chuyên biệt gồm: thử nghiệm in chuyển nhiệt mẫu họa tiết chuyển sắc lên bề mặt vải voan xốp (để kiểm tra độ hiển thị màu sắc và kết cấu vải) và thử nghiệm kỹ thuật thêu tay móc xích (để tạo hình các đường gân nổi mô phỏng xương vây cá).

5. Nhà thiết kế quốc tế nào có ảnh hưởng trực tiếp đến phương pháp tạo hình của tác giả trong đồ án? Nhà thiết kế Iris Van Herpen (người Hà Lan) có ảnh hưởng lớn nhất đến tác giả thông qua phương pháp kết hợp kỹ thuật may đo cao cấp (Haute Couture) với kỹ thuật dựng hình 3D, nghệ thuật cắt đắp vải nhiều lớp (layering), kỹ thuật in chuyển nhiệt và tư duy tạo khoảng hở cut-out giải phóng chuyển động cơ thể.

Kết luận

Đồ án tốt nghiệp của tác giả Dương Thanh Thảo đã hoàn thành mục tiêu chuyển hóa cảm hứng sinh học từ loài cá Betta thành bộ sưu tập trang phục sự kiện phong cách Glamorous dành cho nữ giới từ 25 đến 30 tuổi. Công trình thể hiện sự chỉn chu qua việc nghiên cứu hình thái đuôi, vảy và tập tính cá Betta, kết hợp với các xu hướng thời trang Thu Đông 2023 - 2024 để phát triển 20 mẫu phác thảo và chế tác thành công 4 mẫu hiện vật. Bằng việc phối hợp linh hoạt giữa kỹ thuật dựng phom 3D, cắt may rập phẳng và các phương pháp xử lý chất liệu như in chuyển nhiệt trên voan xốp và thêu móc xích, đồ án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và kỹ thuật thực hành đối với chuyên ngành thiết kế thời trang ứng dụng.