Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1. Tổng quan về thị trường chứng khoán 1. Khái niệm thị trường chứng khoán Ở Việt Nam, đứng trên phương diện pháp lý, chưa có khái niệm cụ thể về thị trường chứng khoán, tuy nhiên theo Nghị định số 144/2003/NĐ - CP về chứng khoán và thị trường chứng khoán có quy định: “Niêm yết chứng khoán là việc đưa các chứng khoán có đủ tiêu chuẩn vào đăng ký và giao dịch tại thị trường giao dịch tập trung” và “thị trường giao dịch tập trung được tổ chức dưới hình thức trung tâm giao dịch chứng khoán hoặc Sở giao dịch chứng khoán” đồng thời có khái niệm “Thị trường giao dịch chứng khoán là đơn vị sự nghiệp có thu, trực thuộc Ủy ban chứng khoán nhà nước, có chức năng tổ chức, quản lý, điều hành và giám sát các hoạt động giao dịch chứng khoán tại trung tâm”. Cũng có quan niệm cho rằng thị trường chứng khoán là một thị trường có tổ chức và hoạt động có điều khiển, là nơi diễn ra các hoạt động mua bán các loại chứng khoán trung và dài hạn giữa những người phát hành chứng khoán và mua chứng khoán hoặc kinh doanh chứng khoán.
Tổng kết từ lịch sử hình thành và phát triển thị trường chứng khoán và qua những khái niệm trên, có thể hiểu “thị trường chứng khoán là nơi diễn ra hoạt động giao dịch giữa người mua và người bán chứng khoán theo những trật tự và nguyên tắc nhất định”. Thị trường chứng khoán là một bộ phận quan trọng của thị trường vốn, vị trí của thị trường chứng khoán trong hệ thống thị trường tài chính có thể được biểu thị khái quát như sau [8, tr. Hệ thống thị trường tài chính THỊ TRƯỜNG TÀI CHÍNH Thị trường tài chính ngắn hạn Thị trường tài chính dài hạn (Thị trường tiền tệ) (Thị trường vốn) Thị Thị Thị trường trường trường tín cầm chứng dụng cố khoán dài hạn 1. Chức năng của thị trường chứng khoán Thị trường chứng khoán thực hiện một số chức năng chủ yếu sau đây: - Huy động vốn đầu tư cho nền kinh tế Hoạt động của thị trường chứng khoán tạo ra một cơ chế chuyển các nguồn vốn từ nơi thừa đến nơi thiếu, cung cấp phương tiện huy động số vốn nhàn rỗi trong dân cư.
Nhờ đó các công ty có thể huy động được một số lượng lớn vốn đầu tư dài hạn để đầu tư phát triển sản xuất, xây dựng cơ sở vật chất mới,… góp phần mở rộng sản xuất xã hội. Thông qua thị trường chứng khoán, chính phủ và chính quyền ở các địa phương cũng huy động được các nguồn vốn cho mục đích sử dụng và đầu tư phát triển hạ tầng kinh tế, phục vụ các nhu cầu chung của xã hội. - Cung cấp môi trường đầu tư cho công chúng 7 z Thị trường chứng khoán cung cấp cho công chúng một môi trường đầu tư lành mạnh với các cơ hội lựa chọn phong phú. Các loại chứng khoán trên thị trường rất khác nhau về tính chất, thời hạn, khả năng đưa lại lợi tức và mức độ rủi ro, cho phép các nhà đầu tư có thể lựa chọn được loại chứng khoán phù hợp với khả năng, sở thích và mục đích của mình.
Chính vì vậy, thị trường chứng khoán có tác dụng quan trọng trong việc khuyến khích tiết kiệm để đầu tư. - Cung cấp khả năng thanh khoản cho các chứng khoán Nhờ có thị trường chứng khoán, các nhà đầu tư có thể chuyển đổi các chứng khoán họ sở hữu thành tiền mặt hoặc các loại chứng khoán khác khi họ muốn. Khả năng thanh khoản là một trong những đặc tính hấp dẫn của chứng khoán đối với người đầu tư. Đây là chức năng quan trọng đảm bảo cho thị trường chứng khoán hoạt động một cách năng động, hiệu quả và khi thị trường chứng khoán hoạt động càng năng động, hiệu quả thì càng có khả năng nâng cao tính thanh khoản của các chứng khoán giao dịch trên thị trường.
- Đánh giá giá trị doanh nghiệp và tình hình của nền kinh tế Thị trường chứng khoán là nơi đánh giá giá trị doanh nghiệp và tình hình của nền kinh tế một cách tổng hợp và chính xác thông qua chỉ số giá chứng khoán trên thị trường. Từ đó tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, kích thích áp dụng công nghệ mới, cải tiến sản phẩm. - Tạo môi trường giúp chính phủ thực hiện các chính sách kinh tế vĩ mô Thị trường chứng khoán được coi là phong vũ biểu của nền kinh tế. Giá cả các chứng khoán tăng lên cho thấy đầu tư đang mở rộng, nền kinh tế tăng trưởng và ngược lại khi giá cả chứng khoán giảm sẽ cho thấy các dấu hiệu tiêu cực của nền kinh tế.
Vì thế, thị trường chứng khoán là một công cụ quan trọng giúp chính phủ thực hiện các chính sách kinh tế vĩ mô. Thông qua thị trường chứng khoán, chính phủ có thể mua bán trái phiếu chính phủ để tạo ra 8 z nguồn thu bù đắp thâm hụt ngân sách và quản lý lạm phát. Ngoài ra, chính phủ cũng có thể sử dụng một số chính sách, biện pháp tác động vào thị trường chứng khoán nhằm định hướng đầu tư đảm bảo cho sự phát triển cân đối nền kinh tế [8, tr. Cơ cấu thị trường chứng khoán Căn cứ vào quy trình lưu thông chứng khoán, có thể phân chia thị trường chứng khoán thành: thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp.
- Thị trường sơ cấp (primary market) là nơi phát hành lần đầu chứng khoán ra công chúng, tạo vốn cho đơn vị phát hành và chỉ tạo ra phương tiện huy động vốn. Chức năng tài trợ của thị trường sơ cấp là huy động vốn cho đầu tư, từ đó làm tăng thêm vốn đầu tư cho nền kinh tế. Tại thị trường sơ cấp, các chủ thể kinh tế trực tiếp gọi nguồn tiết kiệm để thu thập nguồn vốn dài hạn cần thiết cho nhu cầu đầu tư của mình. Để đổi lấy phần vốn nhận được trên thị trường, các chủ thể kinh tế phát hành các chứng khoán dưới hình thức cổ phiếu hay trái phiếu để vật chất hóa quyền lợi mà người cấp vốn sẽ nhận được.
Hệ thống ngân hàng đầu tư và các cơ quan môi giới chứng khoán giữ vai trò tư vấn cho các cơ quan phát hành chứng khoán nên phát hành các loại chứng khoán nào, thời hạn là bao lâu và chọn thời điểm nào để phát hành có lợi nhất. - Thị trường thứ cấp (secondary market) là nơi diễn ra các hoạt động mua bán những chứng khoán đã được phát hành thông qua thị trường sơ cấp. Những loại chứng khoán này có thể được mua đi bán lại nhiều lần trên thị trường thứ cấp với những giá cả cao thấp khác nhau. Thị trường thứ cấp không ảnh hưởng tới nguồn vốn của các tổ chức đã phát hành ra chứng khoán đó, nhưng nó giúp tạo nên một yếu tố quan trọng cơ bản của việc mua bán chứng khoán, đó là tính thanh khoản.
Điều này làm tăng tính hấp dẫn của chứng khoán. Có thể nói, thị trường thứ cấp tạo điều kiện cho thị trường sơ cấp phát triển, tăng tiềm năng huy động vốn của các chủ thể phát hành chứng 9 z khoán. Trong thực tế tổ chức thị trường chứng khoán không có sự phân biệt ranh giới giữa hai loại thị trường nói trên, nghĩa là vừa có giao dịch của thị trường sơ cấp vừa có giao dịch của thị trường thứ cấp, vừa có mua bán các loại chứng khoán vừa mới phát hành, vừa có mua bán các loại chứng khoán theo tính chất mua đi bán lại. Căn cứ vào phương thức giao dịch, thị trường chứng khoán được phân chia thành: thị trường tập trung và thị trường phi tập trung.
- Thị trường tập trung: là thị trường có tổ chức, trong đó các chứng khoán được giao dịch mua bán tại một nơi gọi là Sở giao dịch chứng khoán hay Trung tâm giao dịch chứng khoán. Tại đây tất cả hoạt động giao dịch phải theo quy định của pháp luật. Các chứng khoán được niêm yết thường là chứng khoán của những công ty lớn, có danh tiếng và phải đáp ứng được các yêu cầu của thị trường giao dịch chứng khoán tập trung. - Thị trường phi tập trung: bao gồm thị trường giao dịch không qua quầy (thị trường OTC - Over The Counter) và thị trường giao dịch “trao tay” (còn gọi là thị trường thứ ba).
Thị trường giao dịch không qua quầy là thị trường chứng khoán, ở đó việc giao dịch không diễn ra tại một điểm tập trung mà thông qua hệ thống nối mạng giữa các thành viên, không có ngày giờ hay thủ tục nhất định mà do sự thỏa thuận của người mua và người bán. Các chứng khoán giao dịch trên thị trường OTC không đòi hỏi phải phù hợp đầy đủ với các tiêu chuẩn như ở thị trường tập trung, chỉ cần các chứng khoán đó được phát hành và chưa được đăng ký yết giá ở một thị trường tập trung nào cả. Vì vậy chúng thường có mức độ tín nhiệm thấp hơn các chứng khoán được niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán hay Trung tâm giao dịch chứng khoán. Thị trường thứ ba hay thị trường giao dịch “trao tay” là thị trường hoạt động mua bán tự do, phân tán không qua thị trường giao dịch chứng khoán tập trung hay thị trường OTC.
Thị trường này không thực hiện giao dịch bằng 10 z hệ thống đấu giá của thị trường tập trung hoặc hệ thống computer của thị trường OTC mà việc mua bán diễn ra trực tiếp, trao tay giữa những người mua, bán chứng khoán. Hoạt động mua bán chuyển nhượng giao dịch chứng khoán có thể thực hiện ở bất cứ đâu và bất cứ lúc nào, có thể thông qua người môi giới hoặc do chính người sở hữu chứng khoán thực hiện. Tất cả các loại chứng khoán được phép phát hành đều có thể giao dịch trên thị trường chứng khoán thứ ba, kể cả các loại chứng khoán có đăng ký hoặc không đăng ký, chứng khoán giao dịch ở thị trường chứng khoán tập trung và chứng khoán ở thị trường OTC. Ngay cả hiện nay ở nhiều nước trên thế giới mặc dù thị trường Sở giao dịch và thị trường OTC phát triển với tổ chức và phương tiện tiên tiến, nhưng thị trường chứng khoán thứ ba vẫn còn tồn tại.