CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HIỆU LỰC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI ĐẤT ĐAI 1. ĐẤT ĐAI VÀ SỰ CẦN THIẾT QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ ĐẤT ĐAI 1. Đất đai và vai trò của đất đai trong phát triển kinh tế - xã hội Đất đai là nguồn tài nguyên quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt không gì thay thế được của một quốc gia. Nguồn lực này còn là thành phần quan trọng của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hoá, an ninh quốc phòng.
Đất đai gắn bó với con người một cách chặt chẽ cả trong sản xuất và trong đời sống. Thái độ về sở hữu, sử dụng và hưởng lợi từ đất được xem là một trong những vấn đề của mọi thời đại, phản ánh những biến động về chính trị, kinh tế, xã hội trong suốt chiều dài lịch sử của mỗi nước. Đất đai có vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế xã hội của mỗi quốc gia. Đây là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, là giá đỡ cho toàn bộ sự sống của con người.
Đất đai là sản phẩm của sự tác động đồng thời của nhiều yếu tố tự nhiên và kinh tế xã hội. Nguồn lực này có nguồn gốc tự nhiên, là tặng vật mà tự nhiên dành cho loài người, tiếp đến là thành quả do sự tác động khai phá của con người. Dưới góc độ giá trị lịch sử xã hội, đất đai là ‘giang sơn gấm vóc’ của mỗi quốc gia thể hiện sự thiêng liêng quý giá khó có thước đo nào định giá được. Đất đai là tài nguyên quý giá.
Trong nền kinh tế thị trường, đất đai được xem là một hàng hoá đặc biệt. Với tính không lưu động và đơn nhất về giá trị của đất đai đã tạo ra sự khá phức tạp của thị trường đất đai. Tính đặc biệt của đất đai còn thể hiện ở chỗ yếu tố tự nhiên và yếu tố xã hội đan quyện vào nhau. Về mặt tự nhiên, con người không tự mình tạo ra đất đai.
Họ có thể xây dựng nhà máy, nơi sản xuất, nơi ở, chế tạo ra các loại hàng hoá, sản phẩm nhưng không ai có thể sáng tạo ra đất đai. Về mặt xã hội, đất đai luôn gắn liền 10 với phạm vi của chính quyền địa phương. Trong quá trình sử dụng đất đai phát sinh nhiều mâu thuẫn xã hội về lợi ích. Do vậy trong quá trình xây dựng các chính sách về đất đai, quyền sở hữu, định đoạt, sử dụng đất phải chú ý đến những tính chất khác biệt này.
Trong nền kinh tế thị trường, đất đai được xem là một hàng hoá đặc biệt. Tuy nhiên đây không phải là hàng hoá thị trường hoàn toàn như các hàng hoá khác, đưa ra thị trường với cung cầu, mua bán ngang giá tự do không cần sự can thiệp của Nhà nước. Đất đai là nguồn tài nguyên, là tư liệu sản xuất đặc biệt do vậy cần được quản lý, sử dụng hợp lý, tiết kiệm và hiệu quả. Chính vì vậy, bất kỳ quốc gia nào cũng cần đến sự can thiệp và điều tiết của Nhà nước đối với đất đai - một trong những yếu tố cơ bản của nền kinh tế.
Vai trò của đất ®ai trong phát triển kinh tế - xã hội được thể hiện ở những nội dung sau: Thø nhÊt, đất đai là nguồn tài nguyên quý giá, có vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế xã hội. Nguồn tài nguyên này có hạn, không tăng mà có nguy cơ bị giảm đi trong tương lai. Do vậy, việc sử dụng đất đai một cách hợp lý, tiết kiệm và hiệu quả là vấn đề mà mọi quốc gia đều quan tâm hướng tới đặc biệt trong điều kiện sự gia tăng dân số và tốc độ đô thị hoá cao ở các thành phố trung tâm. Thø hai, đất đai là không gian cơ bản trong sản xuất và sinh hoạt của con người và có tính chất khan hiếm.
Mặt khác trong quá trình sử dụng đất sẽ phát sinh nhiều mẫu thuẫn về lợi ích như: mâu thuẫn giữa sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế với sự khan hiếm của đất đai, mâu thuẫn giữa lợi ích tư nhân và lợi ích cộng đồng, mâu thuẫn giữa hiệu quả và bình đẳng…Chính sự phức tạp này đòi hỏi trong quá trình quản lý đất đai, Nhà nước cần quan tâm đến những tính chất đặc biệt của đất đai để xây dựng cơ chế, chính sách phù hợp, kịp thời. 11 Thø ba, đất đai luôn gắn liền với phạm vi lãnh thổ của chính quyền địa phương. Những biến động về đất đai, sự vận động của thị trường đất đai, thị trường bất động sản đòi hỏi các cấp chính quyền cần nắm bắt được, xây dựng những chính sách phù hợp và có những điều chỉnh kịp thời, sử dụng đất đai hiệu quả, đảm bảo lợi ích của các thành phần trong nền kinh tế. Cuối cùng, đất đai là một loại hàng hoá đặc biệt trong nền kinh tế thị trường.
Với tính chất khan hiếm, không lưu động của đất đai dẫn đến việc xác định giá trị thực của đất cũng rất khó khăn. Tuy nhiên đây cũng là một loại thị trường yếu tố khá đặc biệt, khác biệt so với các loại hàng hoá khác. Do vậy, thị trường đất đai cần được quản lý và định hướng phát triển đúng với vai trò quan trọng của nó. Đất đai được xác định là một vấn đề lớn, cần được quan tâm trên cả phương diện lý luận và thực tiễn, ở tầm vi mô và vĩ mô, ở việc xây dựng và thực thi chính sách, đối với người dân và các cấp chính quyền.
Sự cần thiết quản lý nhà nước về đất đai Với vai trò quan trọng của đất đai do vậy để sử dụng đất đai hợp lý, hiệu quả rất cần đến sự can thiệp và điều tiết của Nhà nước. Sự can thiệp, điều tiết của Nhà nước sẽ góp phần giảm thiểu các chi phí cho việc cung cấp hàng hoá dịch vụ công cộng gắn liền với đất (như các kết cấu hạ tầng: điện, cấp thoát nước, giao thông công cộng, bưu chính viễn thông, y tế giáo dục, bảo vệ môi trường.), đảm bảo việc phân bổ và sử dụng đất hợp lý và hiệu quả. Ở tầm vĩ mô, quản lý Nhà nước về đất đai là cần thiết và cũng là một nội dung quan trọng trong quản lý Nhà nước về kinh tế. Sự can thiệp và điều tiết của Nhà nước sẽ góp phần điều hoà các mâu thuẫn trong việc sử dụng đất do tính chất khan hiếm của đất đai.
Những mâu thuẫn này là không thể tránh khỏi trong quá trình sử dụng đất. Tuy nhiên, với sự can thiệp của Nhà nước những mâu thuẩn này có thể được giải quyết phù hợp, đảm bảo mục tiêu phát triển kinh tế xã hội, đảm bảo lợi ích của các thành phần kinh tế theo đúng định hướng đề ra. 12 Bên cạnh đó, sự hạn chế của thị trường đất đai đòi hỏi Nhà nước cần phải can thiệp và điều tiết quá trình vận hành của thị trường đất đai. Đây không phải là một thị trường cạnh tranh hoàn hảo.
Với tính cố định của đất đai, sự độc chiếm quyền tài sản đất đai và hiện tượng tập trung đất đai vào một số ít người. đã làm cho thị trường đất đai tiềm ẩn yếu tố độc quyền. Chính vì vậy rất cần sự can thiệp có định hướng của Nhà nước để có thể điều tiết kịp thời trong việc sử dụng và phân bổ đất đai. Từ những phân tích trên, chúng ta có thể thấy rằng tăng cường vai trò quản lý nhà nước về đất đai là một yêu cầu tất yếu khách quan, đặc biệt trong nền kinh tế thị trường cùng với quá trình đô thị hoá nhanh như Việt nam hiện nay.
Tăng cường vai trò quản lý nhà nước về đất đai hiện nay ở Việt Nam thực chất là tiến hành thực hiện tốt các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước được cụ thể hoá bằng các nội dung cơ bản của QLNN về đất đai.1 Khái niệm, mục đích quản lý nhà nước về đất đai Với vai trò và vị trí đặc biệt của đất đai - nguồn tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, do vậy QLNN về đất đai - một nội dung quan trọng của QLNN về kinh tế, là một vấn đề cấp thiết hiện nay. QLNN đối với đất đai trong nền KTTT ở nước ta hiện nay chính là chức năng của Nhà nước thực hiện quyền đại diện sở hữu toàn dân, tham gia trực tiếp vào vận hành thị trường đất đai, nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống dịch vụ đất đai do đất đai là một loại hàng hoá BĐS có giá trị lớn. QLNN về đất đai là việc Nhà nước sử dụng quyền lực của mình để điều chỉnh các quan hệ sở hữu và sử dụng đất - một nguồn lực rất quan trọng của sản xuất và đời sống theo mục tiêu Nhà nước đã lựa chọn. Như vậy, QLNN đối với đất đai là sự tác động liên tục, có định hướng mục tiêu của bộ máy nhà nước lên đối tượng SDĐ nhằm thực hiện mục tiêu chung đề ra trong những điều kiện và môi trường kinh tế nhất định trên nguyên tắc cao nhất Nhà nước là đại diện sở hữu toàn dân về đất đai, trực tiếp tham gia vận hành thị trường đất đai, thực hiện quyền về kinh tế của sở hữu 13 và các chức năng khác của Nhà nước.
Khai thác, sử dụng hợp lý, hiệu quả nguồn tài nguyên đất đai đồng thời có biện pháp bảo vệ đất và môi trường sống theo hướng sử dụng bền vững quỹ đất là mục tiêu mà QLNN về đất đai cần hướng tới. Do vậy, việc quản lý và sử dụng tài nguyên đất đai đúng quy hoạch, kế hoạch, khoa học, hợp lý và đạt hiệu quả kinh tế cao, khai thác thế mạnh của đất đai đặc biệt là đất đô thị có giá trị kinh tế cao, có thể tạo ra nguồn vốn đầu tư lớn cho quá trình phát triển của đô thị cần được các cấp chính quyền thực hiện đồng bộ và hiệu quả. Nhà nước với quyền lực và bộ máy chuyên biệt thực hiện chức năng quản lý xã hội bằng các công cụ: pháp luật, quy hoạch, kinh tế và hành chính nhằm thể hiện và bảo vệ quyền lợi của các thành phần trong nền kinh tế. Nhà nước CHXHCN Việt Nam là Nhà nước của dân, do dân và vì dân, vì vậy Nhà nước pháp quyền XHCN có chức năng phục vụ nhân dân, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.
Nhà nước thực hiện quyền lực tập trung của nhân dân để tổ chức và quản lý các hoạt động của xã hội vì hạnh phúc chung của nhân dân.