Tài Liệu Giảng Dạy Về Vận Tải Và Giao Nhận Hàng Hóa Xuất Nhập Khẩu

• Trường học: Trường Đại Học Giao Thông Vận Tải
• Chuyên ngành: Vận Tải Và Giao Nhận Hàng Hóa Xuất Nhập Khẩu
• Đề tài: Tài Liệu Giảng Dạy Về Vận Tải Và Giao Nhận Hàng Hóa Xuất Nhập Khẩu
• Loại tài liệu: Tài Liệu Giảng Dạy
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẬN TẢI - GIAO NHẬN HÀNG HÓA XUẤT NHẬP KHẨU
• 1.1. Khái quát chung về vận tải hàng hóa xuất nhập khẩu
• 1.1.1. Khái niệm và phân loại vận tải
• 1.1.2. Vai trò của vận tải trong nền kinh tế
• 1.1.3. Đặc điểm sản xuất kinh doanh của vận tải
• 1.1.4. Vận tải hàng hóa trong kinh doanh xuất nhập khẩu
• 1.1.4.1. Phân chia trách nhiệm về vận tải trong kinh doanh xuất nhập khẩu
• 1.1.4.2. Khái niệm “Quyền về vận tải”
• 1.2. Đặc điểm, cơ sở vật chất - kỹ thuật của một số phương thức vận tải
• 1.2.1. Đặc điểm, cơ sở vật chất - kỹ thuật phương thức vận tải biển
• 1.2.1.1. Phân loại tàu container
• 1.2.1.2. Cảng biển
• 1.2.1.2.1. Vùng đất cảng
• 1.2.1.2.2. Trang thiết bị và các chỉ tiêu hoạt động
• 1.2.1.2.3. Cảng nội địa (Inland Clearance Deport - ICD)
• 1.2.1.2.4. Bến container
• 1.2.1.2.5. Khu cảng container (Container terminal)
• 1.2.1.2.6. Bãi container (Container yard - CY)
• 1.2.2. Phương thức vận tải hàng không
• 1.2.2.1. Ưu điểm và nhược điểm vận tải đường hàng không trong thương mại quốc tế
• 1.2.2.2. Cảng hàng không
• 1.2.2.3. Máy bay
• 1.2.3. Phương thức vận tải đường bộ, đường sắt
• 1.2.3.1. Tiêu chuẩn kỹ thuật đường bộ và đường sắt
• 1.2.3.2. Thiết bị vận chuyển và cơ sở hạ tầng
• 1.3. Tổng quan về giao nhận
• 1.3.1. Khái niệm chung về giao nhận
• 1.3.2. Nghiệp vụ giao nhận
• 1.3.3. Vai trò và trách nhiệm của người giao nhận
• 1.3.3.1. Môi giới hải quan
• 1.3.3.2. Đại lý
• 1.3.3.3. Người gom hàng
• 1.3.3.4. Vận đơn gom hàng (House B/L, House Air Way Bill)
• 1.3.3.5. Người chuyên chở
• 1.3.3.6. Người kinh doanh vận tải đa phương thức (MTO - Multimodal Transport Operator)
• 1.3.4. Phạm vi của dịch vụ giao nhận

Tóm tắt

I. Tổng quan tài liệu giảng dạy vận tải và giao nhận hàng hóa

Một tài liệu giảng dạy về vận tải và giao nhận hàng hóa xuất nhập khẩu chất lượng phải cung cấp một nền tảng kiến thức vững chắc, bắt đầu từ những khái niệm cơ bản nhất. Vận tải, theo nghĩa rộng, là sự di chuyển của người và vật trong không gian. Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế, nó là một hoạt động sản xuất vật chất độc lập. Tài liệu cần phân loại rõ các hình thức vận tải như vận tải công cộng, vận tải nội bộ và các phương thức vận tải chủ chốt bao gồm đường biển, đường hàng không, đường bộ. Vai trò của vận tải trong kinh doanh quốc tế là cực kỳ quan trọng, nó không chỉ đáp ứng nhu cầu chuyên chở mà còn là cầu nối cho sản xuất và tiêu dùng, thúc đẩy giao lưu kinh tế và văn hóa. Một phần không thể thiếu trong tài liệu giảng dạy là khái niệm về giao nhận. Đây là tập hợp các nghiệp vụ ngoại thương liên quan đến quá trình di chuyển hàng hóa từ người gửi đến người nhận. Người làm công tác giao nhận, hay còn gọi là freight forwarder, đóng vai trò trung gian, tư vấn và tổ chức toàn bộ quy trình. Họ không chỉ đơn thuần là người môi giới mà còn có thể là người gom hàng, thậm chí là người kinh doanh vận tải đa phương thức (MTO). Việc xây dựng một giáo trình bài bản, bắt đầu từ những định nghĩa này, giúp người học có cái nhìn hệ thống và hiểu rõ bản chất của ngành trước khi đi sâu vào các nghiệp vụ phức tạp hơn như thủ tục hải quan hay bộ chứng từ xuất nhập khẩu.

1.1. Khái niệm cốt lõi về vận tải và nghiệp vụ ngoại thương

Theo tài liệu của Giảng viên Nguyễn Chí Tâm, vận tải trong kinh tế được định nghĩa là một hoạt động sản xuất vật chất, độc lập, tạo ra sản phẩm là sự thay đổi về mặt không gian của hàng hóa và hành khách. Đây là sản phẩm vô hình, không dự trữ được. Nghiệp vụ ngoại thương và vận tải quốc tế có mối quan hệ bổ trợ mật thiết, trong đó vận tải diễn ra trên lãnh thổ của hai hay nhiều quốc gia, chịu sự điều chỉnh của luật pháp quốc tế. Vận tải quốc tế thúc đẩy buôn bán, làm thay đổi cơ cấu mặt hàng và thị trường, giúp tăng thu và giảm chi ngoại tệ, tác động trực tiếp đến cán cân thanh toán quốc tế.

1.2. Vai trò và trách nhiệm của người giao nhận freight forwarder

Người giao nhận (freight forwarder) đóng nhiều vai trò khác nhau. Ban đầu, họ chỉ là đại lý thực hiện công việc do chủ hàng ủy thác và hưởng hoa hồng. Hiện nay, vai trò của họ đã mở rộng hơn rất nhiều. Họ là người gom hàng (Consolidator), nhận các lô hàng lẻ (LCL) để đóng thành hàng nguyên container (FCL), phát hành vận đơn gom hàng (House B/L). Họ cũng có thể đóng vai trò là người chuyên chở, ký hợp đồng vận tải và chịu trách nhiệm về hàng hóa suốt hành trình, hoặc là người kinh doanh vận tải đa phương thức (MTO), chịu trách nhiệm cho toàn bộ quá trình vận chuyển từ cửa đến cửa.

II. Thách thức trong việc biên soạn tài liệu giao nhận hàng hóa

Việc biên soạn tài liệu giảng dạy về vận tải và giao nhận hàng hóa xuất nhập khẩu đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là sự phức tạp và thay đổi liên tục của các quy định. Một trong những khó khăn lớn nhất là hệ thống hóa bộ chứng từ xuất nhập khẩu. Mỗi lô hàng đòi hỏi nhiều loại giấy tờ khác nhau, từ chứng từ thương mại (Hóa đơn, Phiếu đóng gói) đến chứng từ vận tải (vận đơn đường biển, vận đơn hàng không) và các giấy tờ pháp lý như giấy chứng nhận xuất xứ (C/O). Sự thiếu sót hoặc sai lệch nhỏ trong chứng từ có thể dẫn đến trì trệ thông quan và phát sinh chi phí lớn. Thách thức thứ hai là việc cập nhật các quy tắc thương mại quốc tế, điển hình là Incoterms 2020. Việc giải thích rõ ràng trách nhiệm và rủi ro của người bán và người mua theo từng điều kiện đòi hỏi kiến thức chuyên sâu và khả năng diễn giải thực tế. Ngoài ra, quy trình thủ tục hải quan, đặc biệt là khai báo hải quan điện tử trên hệ thống VNACCS/VCIS, cũng là một nội dung khó. Tài liệu cần phải hướng dẫn chi tiết từng bước, từ việc tra mã HS code, tính thuế, đến việc xử lý các luồng xanh, vàng, đỏ. Việc thiếu các ví dụ thực tiễn và bài tập tình huống khiến người học khó hình dung và áp dụng kiến thức vào công việc.

2.1. Sự phức tạp của bộ chứng từ xuất nhập khẩu và Incoterms

Một bộ chứng từ xuất nhập khẩu hoàn chỉnh là chìa khóa để thông quan và thanh toán thành công. Tài liệu giảng dạy phải phân tích chi tiết chức năng của từng loại, ví dụ vận đơn đường biển (Bill of Lading) không chỉ là bằng chứng hợp đồng vận tải mà còn là chứng từ sở hữu hàng hóa. Song song đó, Incoterms 2020 quy định điểm chuyển giao rủi ro và chi phí giữa các bên. Giảng dạy về Incoterms không chỉ là liệt kê 11 điều kiện mà phải phân tích sâu vào các tình huống cụ thể, giúp người học lựa chọn điều kiện phù hợp nhất, tránh tranh chấp phát sinh.

2.2. Khó khăn khi thực hiện thủ tục hải quan và thanh toán quốc tế

Quy trình thủ tục hải quan ngày càng được số hóa, đòi hỏi người làm nghề phải thành thạo việc khai báo hải quan điện tử. Tuy nhiên, việc áp đúng mã HS code và hiểu rõ các loại thuế vẫn là một rào cản. Bên cạnh đó, các phương thức thanh toán quốc tế L/C (Tín dụng thư) có quy trình nghiêm ngặt, yêu cầu sự chính xác tuyệt đối của bộ chứng từ. Bất kỳ sai khác nào so với quy định trong L/C đều có thể dẫn đến việc ngân hàng từ chối thanh toán. Đây là những nội dung đòi hỏi sự chi tiết và cập nhật liên tục trong tài liệu giảng dạy.

III. Phương pháp giảng dạy về các phương thức vận tải hàng hóa

Để tối ưu hóa hiệu quả, tài liệu giảng dạy về vận tải và giao nhận hàng hóa xuất nhập khẩu cần áp dụng phương pháp tiếp cận trực quan và so sánh. Đối với vận tải đường biển, nội dung không chỉ dừng ở việc giới thiệu ưu nhược điểm mà phải đi sâu vào nghiệp vụ. Cần phân biệt rõ ràng giữa hàng nguyên container (FCL - Full Container Load) và hàng lẻ (LCL - Less than Container Load), làm rõ trách nhiệm của người gửi hàng và người chuyên chở trong từng trường hợp. Tài liệu phải giải thích cặn kẽ các loại vận đơn đường biển (Bill of Lading) như Vận đơn gốc, Vận đơn đã bốc hàng, Vận đơn theo lệnh, vì đây là chứng từ có giá trị, có thể chuyển nhượng. Tương tự, với vận tải hàng không, cần nhấn mạnh vào đặc tính tốc độ và an toàn, đồng thời phân tích cấu trúc của vận đơn hàng không (Air Waybill). Một phần quan trọng là hướng dẫn cách tính cước tàu biển và các loại phụ phí logistics (local charges) thường gặp như THC, CIC, D/O, vì đây là những chi phí ảnh hưởng trực tiếp đến giá thành sản phẩm. Sử dụng các bài tập tình huống thực tế, ví dụ như yêu cầu người học lập booking note hoặc tính toán chi phí cho một lô hàng cụ thể, sẽ giúp củng cố kiến thức hiệu quả.

3.1. Phân biệt vận tải hàng FCL và LCL trong chuyên chở đường biển

Gửi hàng FCL và LCL là hai phương thức phổ biến nhất trong vận tải container. Với FCL, người gửi hàng thuê toàn bộ container, tự đóng hàng và niêm phong kẹp chì. Trách nhiệm của người chuyên chở bắt đầu từ khi nhận container tại bãi (CY) cảng đi và kết thúc khi giao container tại CY cảng đến. Ngược lại, với hàng LCL, người gửi hàng chỉ thuê một phần dung tích container. Hàng hóa sẽ được giao tại kho gom hàng lẻ (CFS), nơi người gom hàng (Consolidator) sẽ đóng chung nhiều lô hàng lẻ vào một container. Việc hiểu rõ quy trình này giúp doanh nghiệp lựa chọn phương án tối ưu chi phí.

3.2. Đặc điểm vận đơn đường biển Bill of Lading và AWB

Trong tài liệu giảng dạy, cần nhấn mạnh sự khác biệt cơ bản giữa hai chứng từ vận tải chính. Vận đơn đường biển (Bill of Lading) là chứng từ sở hữu hàng hóa, có thể chuyển nhượng bằng cách ký hậu. Nó là bằng chứng của việc người chuyên chở đã nhận hàng. Ngược lại, vận đơn hàng không (Air Waybill - AWB) không phải là chứng từ sở hữu, không thể chuyển nhượng. Nó chỉ là bằng chứng của hợp đồng vận chuyển và biên lai nhận hàng. Sự khác biệt này ảnh hưởng trực tiếp đến nghiệp vụ thanh toán quốc tế L/C và thủ tục nhận hàng.

IV. Hướng dẫn xây dựng giáo trình logistics và chuỗi cung ứng

Một giáo trình logistics và quản lý chuỗi cung ứng toàn diện phải được xây dựng theo một cấu trúc logic, đi từ tổng quan đến chi tiết nghiệp vụ. Nội dung cần bao quát toàn bộ dòng chảy của hàng hóa, thông tin và tài chính. Phần đầu của giáo trình nên tập trung vào các khái niệm nền tảng như định nghĩa logistics, vai trò của chuỗi cung ứng và mối quan hệ giữa các thành phần. Tiếp theo, cần đi sâu vào từng nghiệp vụ cụ thể. Một chương riêng về Incoterms 2020 là bắt buộc, phân tích rõ ràng nghĩa vụ của các bên. Các chương về vận tải phải chi tiết hóa từng phương thức, từ đường biển, hàng không đến vận tải đa phương thức. Đặc biệt, phần thủ tục hải quan cần được trình bày như một quy trình khép kín: từ phân loại hàng hóa, tra mã HS code, đến khai báo hải quan điện tử và thông quan. Tương tự, chương về bảo hiểm hàng hóa xuất nhập khẩu phải giải thích các điều kiện bảo hiểm (ICC A, B, C) và cách tính phí. Cuối cùng, một giáo trình hiệu quả phải tích hợp các bài tập tình huống, yêu cầu người học xử lý một bộ chứng từ xuất nhập khẩu hoàn chỉnh hoặc giải quyết một tranh chấp phát sinh trong thực tế.

4.1. Quy trình chuẩn bị bộ chứng từ xuất nhập khẩu cần thiết

Tài liệu giảng dạy cần cung cấp một danh sách kiểm tra (checklist) cho một bộ chứng từ xuất nhập khẩu tiêu chuẩn, bao gồm: Hóa đơn thương mại (Commercial Invoice), Phiếu đóng gói chi tiết (Packing List), Vận đơn đường biển hoặc hàng không, Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O), và hợp đồng ngoại thương. Đối với các mặt hàng đặc thù, cần bổ sung giấy chứng nhận kiểm dịch, giấy chứng nhận chất lượng. Việc hướng dẫn cách đọc và kiểm tra chéo thông tin giữa các chứng từ là kỹ năng cốt lõi để đảm bảo tính hợp lệ khi làm thủ tục hải quan và thanh toán.

4.2. Tầm quan trọng của bảo hiểm hàng hóa xuất nhập khẩu

Vận tải quốc tế luôn tiềm ẩn rủi ro. Do đó, bảo hiểm hàng hóa xuất nhập khẩu là một phần không thể thiếu. Giáo trình cần giải thích rõ ba điều kiện bảo hiểm gốc của Viện Bảo hiểm London (ICC - Institute Cargo Clauses): Điều kiện A (Mọi rủi ro), Điều kiện B (Rủi ro được bảo hiểm), và Điều kiện C (Rủi ro tối thiểu). Dựa trên tài liệu gốc, việc phân tích các điều khoản này, ví dụ như điều khoản "từ kho đến kho" (from warehouse to warehouse), giúp người học hiểu rõ phạm vi trách nhiệm của công ty bảo hiểm và biết cách lựa chọn gói bảo hiểm phù hợp với tính chất hàng hóa và điều kiện Incoterms 2020 đã chọn.