Nghiên cứu về tái định cư và sự thay đổi đời sống của nhóm Đan Lai Thổ ở Vườn Quốc Gia Pù Mát

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu lịch sử tái định cư và sự thay đổi đời sống của nhóm đan lai thổ ở vườn quốc gia pù mát trường hợp, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Bùi Minh Thuận
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Sỹ Giáo
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Dân tộc học
• Đề tài: Tái Định Cư Và Biến Đổi Đời Sống Của Người Đan Lai Thổ Tại Vườn Quốc Gia Pù Mát
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Nguồn tài liệu và giả thiết khoa học
• 0.5. Đóng góp của luận văn
• 0.6. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.1.1. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
• 1.1.2. Nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.2. Phương pháp nghiên cứu và khung phân tích
• 1.2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 1.2.2. Khung phân tích
• 1.3. Một số hướng tiếp cận lý thuyết nghiên cứu
• 1.4. Một số khái niệm cơ bản
• 1.4.1. Những khái niệm chung
• 1.4.2. Khái niệm liên quan đến các hình thức tái định cư
• 1.4.3. Quan điểm tái định cư
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NGƯỜI ĐAN LAI VÀ VƯỜN QUỐC GIA PÙ MÁT Ở NGHỆ AN
• 2.1. Người Đan Lai ở Nghệ An
• 2.1.1. Một số vấn đề về lịch sử tộc người
• 2.1.2. Người Dan Lai ở Pù Mat (vùng khe Khang)
• 2.2. Từ rừng tự nhiên đến Vườn quốc gia Pù Mát
• 2.2.1. Quá trình hình thành Vườn quốc gia Pù Mát
• 2.2.2. Vị trí địa lý và ranh giới hành chính
• 2.2.3. Hiện trạng tài nguyên thiên nhiên
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN TÁI ĐỊNH CƯ
• 3.1. Kinh nghiệm của một số nước trên thế giới
• 3.1.1. Tổ chức ổn định và phát triển sản xuất, đời sống cho nhân dân di chuyển ra khỏi vùng lòng hồ
• 3.1.2. Chính sách an dân, xây dựng cơ sở hạ tầng và phát triển kinh tế vùng núi ở Đài Loan
• 3.1.3. Xây dựng mô hình sử dụng đất dốc bền vững, nâng cao thu nhập, ổn định cuộc sống cho đồng bào miền núi ở Philippine
• 3.2. Quá trình hình thành dự án tái định cư ở Vườn quốc gia Pù Mát
• 3.2.1. Chủ trương của nhà nước
• 3.2.2. Tình hình thực tế của địa phương
• 3.3. Quá trình chuẩn bị và thực hiện tái định cư
• 3.3.1. Quá trình chuẩn bị tái định cư
• 3.3.2. Quá trình thực hiện tái định cư
• 3.4. Những vấn đề bất cập
• 3.4.1. Những vấn đề chung
• 3.4.2. Những bất cập trong chính sách đền bù
• 3.4.3. Những bất cập trong phương án tái định cư
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: SỰ THAY ĐỔI PHƯƠNG THỨC MƯU SINH VÀ ĐỜI SỐNG VĂN HÓA - XÃ HỘI
• 4.1. Trong phương thức mưu sinh
• 4.1.1. Các hoạt động nông nghiệp
• 4.1.2. Các hoạt động phi nông nghiệp
• 4.2. Trong đời sống văn hoá - xã hội
• 4.2.1. Đời sống cộng đồng làng bản
• 4.2.2. Giáo dục, y tế
• 4.2.3. Những vấn đề đặt ra
• 4.2.3.1. Sở hữu tài nguyên
• 4.2.3.2. Phương thức mưu sinh
• 4.2.3.3. Tổ chức cộng đồng làng bản
• 4.2.3.4. Giữ gìn các giá trị văn hoá
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• P.1. Các công trình đã công bố có liên quan đến luận văn
• P.2. Danh sách những người cung cấp thông tin - tư liệu
• P.3. Bảng từ Việt - Dan Lai
• P.4. Một số văn bản có liên quan
• P.5. Sơ đồ, bản đồ
• P.6. Ảnh minh hoạ

Tóm tắt

I. Tái định cư và biến đổi đời sống

Quá trình tái định cư của người Đan Lai Thổ tại Vườn Quốc Gia Pù Mát đã diễn ra trong bối cảnh môi trường sống của họ bị đe dọa bởi sự phát triển kinh tế và khai thác tài nguyên. Việc di chuyển này không chỉ đơn thuần là thay đổi địa điểm cư trú mà còn tác động sâu sắc đến đời sống và văn hóa của cộng đồng. Theo nghiên cứu, người Đan Lai đã phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc thích nghi với môi trường mới, từ việc thay đổi phương thức sản xuất đến việc duy trì các giá trị văn hóa truyền thống. Những khó khăn này không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế địa phương mà còn đến quan hệ xã hội trong cộng đồng. Việc thiếu hụt nguồn nước sinh hoạt và đất sản xuất đã dẫn đến tình trạng khan hiếm lương thực, làm gia tăng sự phụ thuộc vào ngân sách nhà nước và các dự án hỗ trợ. Điều này cho thấy rằng, mặc dù có sự quan tâm từ chính quyền, nhưng thực tế cuộc sống của người Đan Lai vẫn gặp nhiều khó khăn.

1.1. Tác động đến phương thức mưu sinh

Sự thay đổi trong phương thức mưu sinh của người Đan Lai sau tái định cư là một trong những vấn đề nổi bật. Trước khi di chuyển, họ chủ yếu sống dựa vào việc khai thác rừng và nông nghiệp truyền thống. Tuy nhiên, sau khi chuyển đến khu vực mới, họ phải thích nghi với các hình thức sản xuất mới, bao gồm cả nông nghiệp hiện đại và các hoạt động phi nông nghiệp. Nghiên cứu cho thấy rằng, nhiều hộ gia đình đã gặp khó khăn trong việc chuyển đổi từ phương thức sản xuất cũ sang mới, dẫn đến tình trạng thất nghiệp và thu nhập thấp. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế địa phương mà còn làm giảm sút đời sống văn hóa của họ, khi các phong tục tập quán truyền thống dần bị mai một.

1.2. Biến đổi văn hóa và xã hội

Biến đổi trong đời sống văn hóa - xã hội của người Đan Lai cũng là một vấn đề đáng chú ý. Việc di chuyển đã làm thay đổi cấu trúc cộng đồng, dẫn đến sự xáo trộn trong các mối quan hệ xã hội và gia đình. Các phong tục tập quán truyền thống bị ảnh hưởng nghiêm trọng, khi người dân không còn có cơ hội thực hành các nghi lễ văn hóa trong môi trường quen thuộc. Sự tiếp cận với các phương tiện sống hiện đại cũng tạo ra những xung đột trong quan hệ giữa các thế hệ, khi thế hệ trẻ có xu hướng tiếp nhận các giá trị mới, trong khi thế hệ già vẫn giữ gìn các giá trị truyền thống. Điều này đã tạo ra một khoảng cách trong quan hệ cộng đồng, làm giảm sự gắn kết giữa các thành viên trong xã hội.

II. Chính sách tái định cư và bảo tồn văn hóa

Chính sách tái định cư của nhà nước đối với người Đan Lai tại Vườn Quốc Gia Pù Mát đã được thực hiện với mục tiêu bảo tồn văn hóa và phát triển bền vững. Tuy nhiên, thực tế cho thấy rằng, nhiều chính sách chưa thực sự phù hợp với nhu cầu và đặc điểm của cộng đồng. Việc thiếu sự tham gia của người dân trong quá trình lập kế hoạch và thực hiện các dự án đã dẫn đến nhiều bất cập. Nhiều hộ gia đình không được bồi thường thỏa đáng, trong khi các chính sách hỗ trợ không đáp ứng được nhu cầu thực tế của họ. Điều này đã tạo ra sự bất mãn trong cộng đồng và làm gia tăng các vấn đề xã hội. Để đạt được mục tiêu bảo tồn và phát triển bền vững, cần có sự điều chỉnh trong chính sách, đảm bảo rằng người dân được tham gia vào quá trình ra quyết định và có tiếng nói trong các vấn đề liên quan đến cuộc sống của họ.

2.1. Đề xuất giải pháp cải thiện

Để cải thiện tình hình, cần thiết phải xây dựng các chương trình hỗ trợ phù hợp với đặc điểm văn hóa và kinh tế của người Đan Lai. Các giải pháp có thể bao gồm việc tổ chức các khóa đào tạo nghề, hỗ trợ phát triển sản xuất nông nghiệp bền vững, và khôi phục các phong tục tập quán truyền thống. Đồng thời, cần tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quá trình lập kế hoạch và thực hiện các dự án phát triển. Việc này không chỉ giúp nâng cao đời sống của người dân mà còn góp phần bảo tồn văn hóa và tài nguyên thiên nhiên tại Vườn Quốc Gia Pù Mát.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn quốc gia Pù Mát, nằm ở phía Tây tỉnh Nghệ An, là một trong những khu rừng đặc dụng quan trọng nhất của Việt Nam với diện tích hơn 91.000 ha, có vai trò thiết yếu trong bảo tồn đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường khu vực Bắc Trung Bộ. Tuy nhiên, sự tồn tại của Vườn quốc gia đang đối mặt với nhiều thách thức, trong đó có vấn đề di dân tái định cư (TĐC) của cộng đồng người Đan Lai sinh sống trong vùng lõi. Theo số liệu của UBND huyện Con Cuông năm 2001, có 169 hộ với 956 nhân khẩu người Đan Lai cư trú trong vùng lõi, phần lớn sống dựa vào khai thác tài nguyên rừng và tập quán du canh du cư. Từ năm 2001, dự án TĐC đã được triển khai nhằm di chuyển 146 hộ ra khỏi vùng lõi, trong đó đến nay đã có 78 hộ với 531 nhân khẩu được tái định cư tại hai bản Tân Sơn và Cửa Rao, xã Môn Sơn.

Mục tiêu nghiên cứu là làm rõ quá trình thực hiện di dân TĐC và những thay đổi trong đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội của người Đan Lai tại hai bản trên từ năm 2002 đến năm 2010. Nghiên cứu tập trung phân tích sự biến đổi trong phương thức mưu sinh, tổ chức cộng đồng, cũng như những bất cập cần khắc phục nhằm ổn định và cải thiện đời sống đồng bào, đồng thời góp phần bảo tồn và phát triển bền vững cộng đồng người Đan Lai và tài nguyên thiên nhiên Vườn quốc gia Pù Mát. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các khía cạnh kinh tế, văn hóa, xã hội của người Đan Lai tại địa bàn xã Môn Sơn, huyện Con Cuông trong giai đoạn từ trước khi thực hiện TĐC đến thời điểm hiện tại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết hệ thống để phân tích mối quan hệ tương tác giữa con người và môi trường tự nhiên trong hệ sinh thái nhân văn của vùng nghiên cứu. Lý thuyết này giúp nhận diện các yếu tố thành phần và sự tác động qua lại giữa các yếu tố xã hội, kinh tế và môi trường trong quá trình TĐC. Bên cạnh đó, các lý thuyết về di dân và tái định cư của các học giả quốc tế như Michael M. Cernea và Christopher McDowell được áp dụng để làm rõ bản chất của TĐC không tự nguyện, các nguy cơ nghèo hóa và những thách thức trong việc duy trì sinh kế bền vững sau di dân. Lý thuyết “Ait-day” của Everett Lee cũng được sử dụng để phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình di chuyển dân cư, đặc biệt trong bối cảnh di dân bắt buộc.

Các khái niệm chuyên ngành được làm rõ bao gồm: di dân (migration), tái định cư (resettlement), TĐC không tự nguyện (involuntary resettlement), khu TĐC, và phát triển bền vững (sustainable development). Những khái niệm này tạo nền tảng cho việc phân tích các tác động đa chiều của TĐC đối với cộng đồng người Đan Lai và môi trường sinh thái Vườn quốc gia Pù Mát.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu điểm, tập trung vào hai bản Tân Sơn và Cửa Rao, xã Môn Sơn, nơi có cộng đồng người Đan Lai sinh sống lâu đời và đã tiếp nhận dân TĐC từ vùng lõi Vườn quốc gia Pù Mát. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 78 hộ với 531 nhân khẩu đã được tái định cư tại đây. Phương pháp chọn mẫu dựa trên tiêu chí đa dạng về giới tính, độ tuổi, trình độ học vấn và điều kiện kinh tế nhằm đảm bảo tính đại diện.

Nguồn dữ liệu bao gồm số liệu sơ cấp thu thập qua khảo sát thực địa, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm và quan sát trực tiếp; số liệu thứ cấp từ các báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội của xã Môn Sơn và huyện Con Cuông giai đoạn 2000-2010, các tài liệu nghiên cứu trước đó và văn bản pháp luật liên quan. Phương pháp thu thập dữ liệu chủ yếu là phương pháp PRA (Participatory Rural Appraisal), giúp thu thập thông tin nhanh chóng, chính xác từ chính người dân địa phương.

Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng các phương pháp thống kê mô tả, hệ thống hóa và sơ đồ hóa thông tin nhằm làm rõ các biến đổi trong đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội của người Đan Lai trước và sau TĐC. Quá trình nghiên cứu được tiến hành trong khoảng thời gian từ năm 2009 đến giữa năm 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thay đổi phương thức mưu sinh: Trước TĐC, người Đan Lai chủ yếu dựa vào nương rẫy, săn bắt và hái lượm với thu nhập bình quân khoảng 721 nghìn đồng/người/năm, trong đó 66,5% thu nhập từ trồng trọt, 20% từ chăn nuôi và 13,5% từ khai thác rừng. Sau TĐC, do hạn chế về đất sản xuất và nguồn tài nguyên, phương thức sản xuất chuyển dịch sang nông nghiệp nhỏ, chăn nuôi gia súc và lao động thuê ngoài, dẫn đến sự giảm sút thu nhập và tăng sự phụ thuộc vào hỗ trợ từ Nhà nước.

2. Biến đổi đời sống văn hóa - xã hội: TĐC đã làm thay đổi cấu trúc cộng đồng, quan hệ dòng họ và phong tục tập quán truyền thống. Người Đan Lai phải thích nghi với môi trường sống mới có sự đa dạng tộc người hơn, dẫn đến những xung đột lợi ích và sự mất mát về bản sắc văn hóa. Tỷ lệ hộ nghèo chiếm tới 82%, trong khi nhóm hộ khá chỉ chiếm 5%, phản ánh sự phân hóa kinh tế rõ rệt.

3. Bất cập trong chính sách TĐC: Quá trình thực hiện TĐC gặp nhiều khó khăn như thiếu đất sản xuất, đất canh tác bị bạc màu, thiếu nước sinh hoạt và sản xuất, chính sách đền bù chưa hợp lý, sự lệ thuộc vào ngân sách Nhà nước và các dự án nước ngoài. Các hộ TĐC phải đối mặt với sốc văn hóa do tiếp cận nhanh với các phương tiện hiện đại mà không có sự chuẩn bị đầy đủ.

4. Ảnh hưởng đến an ninh lương thực và sinh kế: Khoảng 90% hộ dân trước TĐC thiếu đói từ 6 tháng trở lên trong năm, tình trạng này vẫn tiếp diễn sau TĐC do đất sản xuất hạn chế và năng suất thấp. Việc quản lý tài nguyên nghiêm ngặt trong Vườn quốc gia làm giảm khả năng khai thác tự nhiên, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế truyền thống của người Đan Lai.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của những thay đổi trên là do TĐC bắt buộc, không có sự lựa chọn tự nguyện của người dân, dẫn đến sự mất mát về môi trường sống quen thuộc và các mối quan hệ xã hội truyền thống. So với các nghiên cứu về TĐC ở các dự án thủy điện khác tại Việt Nam, như Sơn La hay Bản Vẽ, những khó khăn về sinh kế, văn hóa và xã hội của người Đan Lai cũng tương đồng, đặc biệt là nguy cơ nghèo hóa và mất bản sắc văn hóa.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh thu nhập bình quân trước và sau TĐC, bảng phân loại hộ nghèo và khá, cũng như sơ đồ mô tả sự thay đổi trong cấu trúc cộng đồng và quan hệ xã hội. Những phát hiện này nhấn mạnh sự cần thiết của các chính sách TĐC phải gắn liền với bảo tồn văn hóa và phát triển sinh kế bền vững, tránh tình trạng di dân trở thành gánh nặng xã hội và môi trường.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường hỗ trợ đất sản xuất và nước sinh hoạt: Cần quy hoạch lại quỹ đất phù hợp, cải tạo đất bạc màu và xây dựng hệ thống thủy lợi để đảm bảo nguồn nước ổn định cho sản xuất nông nghiệp trong vòng 2-3 năm tới. Chủ thể thực hiện là UBND xã Môn Sơn phối hợp với Ban Quản lý Vườn quốc gia và các tổ chức phát triển nông thôn.

2. Phát triển mô hình sinh kế bền vững: Khuyến khích áp dụng các mô hình canh tác nông nghiệp thích ứng với điều kiện địa phương, phát triển chăn nuôi an toàn sinh học và nghề thủ công truyền thống nhằm tăng thu nhập cho người Đan Lai trong 3-5 năm. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan nghiên cứu cần phối hợp hỗ trợ kỹ thuật và đào tạo.

3. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa: Tổ chức các hoạt động giáo dục, truyền thông nhằm giữ gìn phong tục, tập quán và ngôn ngữ của người Đan Lai, đồng thời thúc đẩy giao lưu văn hóa với các dân tộc khác để giảm xung đột xã hội. Thời gian thực hiện liên tục, do các cơ quan văn hóa và chính quyền địa phương đảm nhiệm.

4. Cải thiện chính sách đền bù và hỗ trợ xã hội: Rà soát, điều chỉnh chính sách đền bù đất đai, tài sản và hỗ trợ sinh kế sao cho công bằng, minh bạch và phù hợp với thực tế. Tăng cường sự tham gia của người dân trong quá trình lập kế hoạch và thực hiện TĐC. Thực hiện trong vòng 1-2 năm, do các cấp chính quyền và Ban Quản lý dự án phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng và điều chỉnh chính sách TĐC phù hợp với đặc thù cộng đồng dân tộc thiểu số, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý vùng bảo tồn và phát triển bền vững.

2. Các nhà nghiên cứu dân tộc học, nhân học và phát triển bền vững: Tài liệu chi tiết về quá trình TĐC và biến đổi đời sống của người Đan Lai giúp hiểu sâu sắc các tác động xã hội, văn hóa và kinh tế trong bối cảnh bảo tồn thiên nhiên.

3. Tổ chức phi chính phủ và các dự án phát triển cộng đồng: Thông tin về thực trạng sinh kế, văn hóa và các khó khăn sau TĐC hỗ trợ thiết kế các chương trình can thiệp hiệu quả, phù hợp với nhu cầu thực tế của người dân.

4. Cộng đồng người Đan Lai và các dân tộc thiểu số khác: Luận văn giúp nâng cao nhận thức về quyền lợi, thách thức và cơ hội trong quá trình TĐC, từ đó thúc đẩy sự tham gia tích cực vào các hoạt động phát triển và bảo tồn.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao người Đan Lai phải thực hiện tái định cư?
   Người Đan Lai phải tái định cư do chính sách bảo tồn Vườn quốc gia Pù Mát nhằm bảo vệ tài nguyên rừng và đa dạng sinh học, đồng thời hạn chế các hoạt động khai thác rừng gây hại môi trường. TĐC giúp giảm áp lực lên vùng lõi rừng, tuy nhiên cũng gây ra nhiều thách thức cho cộng đồng.

2. Tái định cư đã ảnh hưởng như thế nào đến sinh kế của người Đan Lai?
   Sau TĐC, người Đan Lai mất đi nhiều đất sản xuất và nguồn tài nguyên tự nhiên, buộc phải thay đổi phương thức mưu sinh từ du canh du cư sang nông nghiệp nhỏ và lao động thuê ngoài, dẫn đến giảm thu nhập và tăng sự phụ thuộc vào hỗ trợ bên ngoài.

3. Những khó khăn văn hóa nào phát sinh sau TĐC?
   Việc di chuyển đến vùng có đa dạng tộc người hơn đã làm thay đổi quan hệ cộng đồng, dòng họ và phong tục tập quán truyền thống của người Đan Lai, gây ra xung đột lợi ích và nguy cơ mất bản sắc văn hóa đặc trưng.

4. Chính sách đền bù có đáp ứng được nhu cầu của người dân không?
   Chính sách đền bù hiện còn nhiều bất cập như thiếu đất sản xuất thay thế, giá trị đền bù không tương xứng, và thiếu sự tham gia của người dân trong quá trình lập kế hoạch, dẫn đến sự bất mãn và khó khăn trong ổn định cuộc sống.

5. Có giải pháp nào để cải thiện đời sống người Đan Lai sau TĐC?
   Giải pháp bao gồm tăng cường hỗ trợ đất sản xuất và nước sinh hoạt, phát triển mô hình sinh kế bền vững, bảo tồn văn hóa truyền thống và cải thiện chính sách đền bù, đồng thời nâng cao sự tham gia của cộng đồng trong các quyết định liên quan.

Kết luận

• Luận văn là công trình nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên về quá trình di dân tái định cư và sự thay đổi đời sống của người Đan Lai tại vùng lõi Vườn quốc gia Pù Mát.
• Phân tích chi tiết các tác động kinh tế, văn hóa, xã hội của TĐC không tự nguyện đối với cộng đồng dân tộc thiểu số.
• Đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm ổn định và nâng cao đời sống, đồng thời bảo tồn văn hóa và tài nguyên thiên nhiên.
• Nghiên cứu góp phần bổ sung tư liệu quý giá cho các chính sách phát triển và bảo tồn tại Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực di dân TĐC.
• Khuyến nghị các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp hỗ trợ sinh kế, cải thiện chính sách đền bù và tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quản lý phát triển bền vững.

Mời các nhà nghiên cứu, quản lý và tổ chức phát triển tiếp tục khai thác và ứng dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao hiệu quả công tác tái định cư và bảo tồn đa dạng sinh học tại các khu vực tương tự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TONG QUAN VE TINH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. LICH SU NGHIEN CUU VAN DE 1. Nghiên cứu của các tác gia nước ngoài Nghiên cứu về các cộng đồng sống ven và trong các vùng sinh thái từ lâu đã được các nhà nghiên cứu nước ngoài quan tâm tiễn hành dé đánh giá sự tác động của những cộng đồng này với nguồn TNTN hay nói một cách khác là nghiên cứu lối sống và ứng xử với môi trường sống của người dân bản địa. Các tác phẩm tiêu biểu là J.

Spencer với “Du canh ở Đông Nam A” (1966), “Những người nông dân trong rừng: Phát triển kinh té và nên nông nghiệp vùng đất khó canh tác ở Bắc Thái Lan” của B. Johnsin (1978), “Ai đang ăn rừng?: dân số, tính hiện đại và nạn phá rừng ở Đông Nam Á” của Alberto Gomes (1978), “Nóng nghiệp và sử dụng tài nguyên trong một cộng dong người Kenya thuộc vùng rừng mưa miễn xuôi” của See Chung Chin (1980), “Chúng tôi ăn rừng. ` của Georges Condominas (2008). Ngoài ra, trong hệ thông công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài về van đề di dân và TDC, chúng tôi đặc biệt chú trọng đến các chuyên khảo sau: Tham khảo kết luận của Uỷ ban Thế giới về Đập (2000) qua nghiên cứu 125 đập lớn tại 52 quốc gia cho thấy hàng triệu người dân sống ở hạ lưu các đập - phụ thuộc vào hoạt động lũ tự nhiên và thuỷ sản - gặp những tổn thất nghiêm trọng đến cuộc sống.

Số người di dời không được xác định rõ, nên không được đền bù hoặc đền bù thường không đủ. Mức độ di dời càng lớn, cuộc sống của cộng đồng bị ảnh hưởng càng ít có khả năng được phục hồi. Thiếu cam kết chính trị hoặc năng lực của các chính quyền ảnh hưởng bat lợi đến bảo tồn di sản văn hoá, các công trình khảo cổ của các cộng đồng địa phương va sự biến mat của động thực vật. Dân tộc thiểu số và dân sở tại dé bị ton thương và các ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống văn hoá và tinh thần khi đối mặt với các mất mát do di dời.

Trong các cộng đông bị ảnh hưởng, khoảng cách vê giới lớn và phụ nữ 11 thường xuyên phải chịu các chi phí xã hội nhiều hơn và thường bị phân biệt khi phân bồ nguồn lực. Sự tham gia của những người bị ảnh hưởng trong đánh giá tác động xã hội và môi trường thường diễn ra sau, thậm chí thiếu hoặc bị giới hạn về phạm vi. Tham khảo về kết quả nghiên cứu ở 44 trường hợp khác của Scudder (chỉ có 3 trong số 44 (khoảng 7%) là thành công). Do cán bộ thực thi thiếu năng lực (27 trường hợp); Thiếu vốn (22 trường hợp); Thiếu cam kết chính trị (quy hoạch thiếu đất, cơ sở hạ tầng không đầy đủ như dự kiến); Thiếu cơ hội phát triển (tập huấn, khuyến nông, tín dụng.); Số người TĐC dự kiến thấp hơn thực tế; Thiếu sự tham gia của người TDC vào quá trình quy hoạch; Mat dat (86% các trường hợp nghiên cứu); Mất cơ hội việc làm; Ảnh hưởng đến an ninh lương thực (79% trường hợp nghiên cứu phải đối mặt với vấn đề an ninh lương thực).

Hai chuyên khảo về van đề di dân và TDC gồm: “Các phương pháp tiếp cận nhân học về TDC - Chính sách, thực tiễn và lý thuyết” và “TĐC, nguy cơ nghèo hoá các vấn dé sinh kế bên vững” (2002) của Christopher McDowell (Khoa Nhân học, Đại học Macquarie, Sydney). Hai chuyên khảo này đã đề cập đến những vấn đề phương pháp luận liên quan đến TĐC, từ bản chất của TĐC, sự khác biệt giữa TDC tự nguyện và không tự nguyện, đến mối quan hệ giữa TDC với biến đổi kinh tế - xã hội của những cộng đồng di cư, với nguy co ban cùng hoá sau TDC, đồng thời đưa ra những định hướng dé xây dựng các hình thức sinh kế bền vững sau TDC [14, tr. Luan van Thac si cua Cao Thi Thu Yén, bao vé tai Vién Cong nghé Hoang gia Thuy Dién năm 2003, với dé tài: “Hurdng tới sự bên vững của các đập (thuỷ điện) lớn của Việt Nam - Van dé TDC và các dự án thuỷ điện ” (tiếng Anh). Luận văn đã đề cập đến những vấn đề căn bản trong quá trình TĐC liên quan đến các dự án thuỷ điện, những thành công và hạn chế, cũng như những khác biệt giữa chính sách đưa ra với thực tiễn thực hiện.

Thông qua nghiên cứu quá trình TĐC 12 của thuỷ điện Hoà Bình và thuỷ điện Yaly, luận văn đã đề cập đến những bắt cập trong công tác TĐC của các dự án thuỷ điện của Việt Nam và tác động của các dự án đến đời sống của những người thuộc điện TDC [14, tr. Luận văn của Ulrika Bladh và Eva - Lena Nilsson, cũng tại Viện Công nghệ Hoàng gia Thuỷ Điển năm (2005), với đề tài: “Xây dựng kế hoạch TDC không tự nguyện như thế nào - trường hợp dự án thuỷ điện Sơn La ở Việt Nam”. (tiếng Anh) Thông qua luận văn đã cho thay những tác động của quá trình TDC ở công trình thuỷ điện Sơn La đối với những người dân thuộc diện phải di đời, thông qua hệ thống các nghiên cứu điểm trên địa bàn cả ba tỉnh Sơn La, Điện Biên và Lai Châu. Đặc biệt, luận văn đã đi sâu xem xét van đề sở hữu dat đai, đền bù, xây dựng cơ sở hạ tang, xác định những đối tượng chịu ảnh hưởng của qua trình TĐC, đồng thời xem xét mức độ tham gia của họ trong quá trình xây dựng và triển khai kế hoạch [14, tr.

Các báo cáo và nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (WB) và Ngân hàng Phát triển châu A (ADB) về quá trình TDC phục vụ các dự án phát triển nói chung, kết hợp với các hướng dẫn của ADB và WB về di dân và TĐC như: “TDC không tự nguyện ” và “Sổ tay về TDC - hướng dan áp dụng vào thực tiễn ” (ADB) và “Sách hướng dẫn về TĐC không tự nguyện - việc hoạch định và thực hiện các dự án phát triển” và “Chính sách hoạt động đối với vấn dé TDC không tự nguyện ” (WB) [14, tr. Nghiên cứu của các tác giả trong nước Trong quá trình thu thập tư liệu, chúng tôi đã tiếp cận các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả về các van dé di dân, TĐC, bảo tồn và PTBV ở VQG. Cac nghién cuu về di dan TDC va chính sách di dân tai Việt Nam đã được tiến hành từ những năm 90 của thế kỷ XX trở lại đây. Cùng với tốc độ đầu tư và phát triển nhanh cơ sở hạ tầng, di dân TĐC trong các dự án phát triển đang trở 13 thành một vấn đề được nhiều nhà khoa học quan tâm.

Đặc biệt là sự tác động đến đời sống kinh tế - văn hoá - xã hội của cộng đồng TĐC, có thể kế đến những công trình sau: Luận án Tiến sĩ của Nguyễn Bá Thuỷ (2002) với đề tài: “Di dan tự do của các dân tộc Tay, Ning, Dao, Hmông từ Cao Bang, Lạng Sơn vào Dak Lak giải đoạn 1986 - 2000”. Luan án đã tập trung nghiên cứu thực trạng di dân tự do nói chung và di dân tự do nói riêng từ địa bàn Cao Bằng, Lạng Sơn vào Đăk Lak trong thời gian từ 1986 - 2000. Phân tích những nguyên nhân dẫn đến hiện tượng di dân nói trên. Đánh giá tác động của quá trình di dân đối với đời sống tộc người đồng thời đưa ra các kiến nghị và giải pháp có giá trị ứng dụng cao trong công tác di dân va TDC.

Tuy nhiên, luận án mới chi đề cập tới hình thức di dân tự do ma chưa đề cập tới các hình thức di dân, TDC khác. Năm 2005, đoàn nghiên cứu thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kĩ thuật Việt Nam đã tiến hành dự án “Khảo sát nghiên cứu tiến độ và kết quả bước dau quá trình thực hiện TĐC, công trình thuỷ điện Sơn La”. Được tiến hành ở 5 huyện Mường La, Thuận Châu, Quỳnh Nhai (Sơn La), Phong Thổ và Sìn Hồ (Lai Châu). Nhằm tìm hiểu diễn biến của quá trình thực hiện di dân TĐC, những tác động về kinh tế - xã hội, văn hoá, môi trường và sức khoẻ của cộng đồng di chuyén va cong đồng so tại.

Từ đó, nhận diện những tác động tích cực vả rủi ro của quá trình TĐC; Tiếp tục tìm hiểu diễn biến tâm tư, nguyện vọng, quan hệ dân tộc của cộng đồng TDC và cộng đồng sở tại; Thu thập các tư liệu cơ bản còn thiếu về sinh kế, phong tục tập quán của các dân tộc thiểu số tạo cơ sở dữ liệu cho phân tích, dự báo chương trình TĐC trong tương lai. Dự án đã đưa ra những tham vấn nhằm góp ý kiến và giải pháp giảm thiểu nhăm cải thiện những vấn đề đang đặt ra của quá trình TĐC. Tuy nhiên, nghiên cứu có những hạn chế như về cơ bản chỉ phản ánh thực trạng vào thời điểm nghiên cứu, do số liệu điều tra, khảo sát theo cách cắt ngang, 14 không tránh khỏi tình trạng thông tin phản ánh chưa đầy đủ (đặc biệt là về mảng vệ sinh, y tế). Việc đánh giá về môi trường chưa kết hợp với kết quả phân tích mẫu đất, nước và không khí tại các điểm nghiên cứu.

Chủ yếu sử dụng số liệu quan sát, phỏng vấn và tài liệu sẵn có, bởi hạn chế về thời gian, kinh phí và ngôn ngữ giao tiếp của đối tượng khảo sát đã ảnh hưởng đến chất lượng thông tin bang hỏi soạn sẵn. Đoàn Béng và Nguyễn Đức Anh (2007) với đề tài: “Bước dau đánh giá chất lượng cuộc sống người dân TPC của dự án hô Tả Trạch (Thừa Thiên Huế) ” Đề tài khảo sát, tìm hiểu công tác thực hiện TDC và phục hồi sinh kế của người dân theo kế hoạch của UBND tỉnh Thừa Thiên Huế; Khảo sát chất lượng Cuộc song hiện tai của người dân sống ở các vùng TĐC thuộc dự án hồ Tả Trạch và bước đầu đề xuất giải pháp và kiến nghị dé hoàn thiện công tác di dân TDC. Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Xã hội học của tac giả Khúc Thị Thanh Vân bảo vệ tại Viện Xã hội học, Viện Khoa học Xã hội Việt Nam với đề tài: “Ảnh hưởng của chính sách TDC doi với cuộc sống người dân sau TDC: Nghiên cứu trường hợp thuỷ điện Bản Vẽ” (2008). Luận văn đã cho thay ảnh hưởng của chính sách TDC có tác động tới khả năng hoà nhập cộng đồng hoặc giữ gìn bản sắc văn hoá của người dân.

Luận văn cũng đề xuất những khuyến nghị cho việc lập chính sách hoặc bô khuyết các hoạt động trong quá trình thực hiện xây dựng phương án TĐC, chương trình khôi phục cuộc sống trong một dự án phát triển.