Luận án tiến sĩ: Tái cơ cấu ngành nông nghiệp An Giang ứng phó biến đổi khí hậu

Luận án tiến sĩ phân tích thực trạng, đề xuất giải pháp tái cơ cấu nông nghiệp An Giang nhằm ứng phó hiệu quả với những tác động của biến đổi khí hậu.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Thịnh
• Người hướng dẫn: Đỗ Đức Quân
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Tái cơ cấu ngành nông nghiệp tỉnh An Giang để ứng phó với biến đổi khí hậu
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tái cơ cấu nông nghiệp An Giang Hướng đi tất yếu

An Giang, tỉnh đầu nguồn Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), đối mặt trực tiếp với những thách thức chưa từng có từ biến đổi khí hậu (BĐKH). Nông nghiệp, vốn là nền tảng kinh tế, đang chịu áp lực nặng nề từ sự gia tăng của nhiệt độ, hạn hán và xâm nhập mặn. Trong bối cảnh đó, tái cơ cấu nông nghiệp An Giang không còn là một lựa chọn mà đã trở thành con đường tất yếu để đảm bảo phát triển bền vững. Quá trình này đòi hỏi sự thay đổi toàn diện từ tư duy sản xuất đến mô hình tổ chức, nhằm tạo ra một nền nông nghiệp hiện đại, có khả năng thích ứng cao và giảm thiểu tác động tiêu cực của BĐKH. Thực chất, đây là quá trình sắp xếp lại các chuyên ngành sản xuất, tối ưu hóa việc sử dụng nguồn lực như đất đai, nguồn nước, và vốn. Mục tiêu cuối cùng là nâng cao giá trị gia tăng, cải thiện thu nhập cho người nông dân và đảm bảo an ninh lương thực. Quá trình tái cơ cấu nông nghiệp được định hướng bởi thị trường, dựa trên nền tảng khoa học công nghệ và sự tham gia chủ động của tất cả các bên liên quan, từ chính quyền, doanh nghiệp đến người nông dân. Theo luận án của Nguyễn Hữu Thịnh (2018), TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH là quá trình phát triển ngành nông nghiệp gắn với bố trí, sắp xếp lại các chuyên ngành sản xuất nhằm tạo ra cơ cấu ngành nông nghiệp hiện đại, hiệu quả và bền vững hơn. Đây là một nhiệm vụ phức tạp, đòi hỏi sự đồng bộ trong chính sách và quyết tâm trong hành động để chuyển đổi thành công nền sản xuất nông nghiệp truyền thống sang một mô hình mới, linh hoạt và có sức chống chịu tốt hơn trước những biến động khó lường của khí hậu.

1.1. Quan niệm về tái cơ cấu nông nghiệp ứng phó BĐKH

Tái cơ cấu nông nghiệp ứng phó với biến đổi khí hậu là quá trình chủ động sắp xếp lại cơ cấu sản xuất, bao gồm cây trồng, vật nuôi, và thủy sản, nhằm thích ứng và giảm nhẹ các tác động từ BĐKH. Bản chất của quá trình này là phân bổ lại nguồn lực một cách tối ưu để tạo ra một cơ cấu mới hiệu quả hơn. Các nguồn lực này bao gồm vốn, lao động, đất đai, và khoa học – công nghệ (KH-CN). Mục tiêu không chỉ là duy trì sản xuất mà còn là nâng cao giá trị gia tăng, tạo ra các sản phẩm nông nghiệp có sức cạnh tranh cao và thân thiện với môi trường. Quá trình này thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ: thích ứng và giảm nhẹ. Thích ứng là trọng tâm, bao gồm việc điều chỉnh hệ thống nông nghiệp cho phù hợp với điều kiện khí hậu đang thay đổi, ví dụ như chọn giống chịu mặn, chịu hạn, thay đổi lịch thời vụ. Giảm nhẹ là việc giảm phát thải khí nhà kính (KNK) trong sản xuất nông nghiệp thông qua các biện pháp canh tác tiên tiến như "Một phải năm giảm" (1P5G) hay "Ba giảm ba tăng" (3G3T).

1.2. Tính cấp thiết của việc tái cơ cấu tại tỉnh An Giang

An Giang là một trong những tỉnh chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu tại Đồng bằng sông Cửu Long. Theo các kịch bản BĐKH, nhiệt độ trung bình có thể tăng lên 3°C và mực nước biển có thể dâng 1m vào năm 2100, đe dọa nhấn chìm phần lớn diện tích canh tác của tỉnh. Giai đoạn 2011 – 2017, tổng thiệt hại kinh tế do lũ lụt, hạn hán, sạt lở đất... lên tới 683,56 tỷ đồng [4, tr.1]. Nông nghiệp chiếm tới 30,90% cơ cấu kinh tế (CCKT) tỉnh, với trên 50% lực lượng lao động. Sự phụ thuộc lớn vào nông nghiệp khiến kinh tế - xã hội của tỉnh trở nên dễ bị tổn thương. Nền sản xuất hiện tại vẫn còn manh mún, nhỏ lẻ, và chưa thích ứng kịp với những thay đổi khắc nghiệt của thời tiết. Do đó, việc tái cơ cấu nông nghiệp An Giang là nhiệm vụ cấp bách để bảo vệ sinh kế của hàng triệu người dân, ổn định kinh tế và hướng tới một tương lai phát triển bền vững.

II. Thách thức từ BĐKH đối với nông nghiệp An Giang

Ngành nông nghiệp An Giang đang phải đối mặt với những thách thức nghiêm trọng và đa chiều do biến đổi khí hậu. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng kéo dài, mưa bão bất thường, và lũ lụt ngày càng gia tăng về tần suất và cường độ. Theo dữ liệu từ trạm Châu Đốc, nhiệt độ trung bình có xu hướng tăng rõ rệt qua các năm, gây ra tình trạng hạn hán và thiếu nước tưới vào mùa khô. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất của các loại cây trồng chủ lực, đặc biệt là cây lúa. Bên cạnh đó, nguy cơ xâm nhập mặn (XNM) và ngập lụt do nước biển dâng (NBD) là một mối đe dọa hiện hữu. Mặc dù là tỉnh đầu nguồn, một số khu vực của An Giang vẫn có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi XNM khi triều cường kết hợp với lưu lượng nước thượng nguồn giảm. Tình trạng sạt lở bờ sông, một phần do tác động của dòng chảy thay đổi và các hoạt động của con người, cũng làm mất đi diện tích đất sản xuất quý giá. Ngoài những tác động trực tiếp từ tự nhiên, nền sản xuất nông nghiệp của tỉnh còn tồn tại nhiều bất cập nội tại. Quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún, việc áp dụng khoa học công nghệ còn hạn chế, và sự liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi giá trị còn lỏng lẻo. Những yếu kém này làm giảm khả năng chống chịu và thích ứng của toàn ngành trước những cú sốc từ biến đổi khí hậu, đòi hỏi phải có những giải pháp tái cơ cấu nông nghiệp một cách căn cơ và toàn diện.

2.1. Tác động của nhiệt độ và hạn hán đến cây trồng

Nhiệt độ gia tăng và các đợt nắng nóng kéo dài gây ra stress nhiệt cho cây trồng, làm giảm khả năng quang hợp và ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng. Đặc biệt, cây lúa, cây trồng chủ lực của An Giang, rất nhạy cảm với sự thay đổi nhiệt độ ở các giai đoạn quan trọng như trổ bông và vào chắc. Hạn hán làm cạn kiệt nguồn nước mặt và nước ngầm, gây khó khăn cho công tác tưới tiêu, làm tăng chi phí sản xuất và giảm năng suất. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến trồng trọt mà còn tác động tiêu cực đến chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản. Gia súc, gia cầm dễ mắc bệnh và giảm tốc độ tăng trưởng do thiếu nước và stress nhiệt. Các ao nuôi thủy sản có nguy cơ thiếu oxy và bùng phát dịch bệnh. Đây là những thách thức trực tiếp đe dọa đến an ninh lương thực và thu nhập của người nông dân.

2.2. Nguy cơ từ ngập lụt và diễn biến sạt lở bờ sông

An Giang nằm ở vùng đầu nguồn sông Mê Kông, chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ lũ hàng năm. Biến đổi khí hậu làm cho quy luật lũ trở nên thất thường hơn, với những năm lũ lớn bất thường hoặc lũ về muộn, gây thiệt hại cho các vụ mùa ven sông. Theo kịch bản nước biển dâng, nguy cơ ngập lụt tại các vùng trũng thấp của tỉnh sẽ tăng lên đáng kể, đặc biệt khi kết hợp với triều cường và mưa lớn. Bên cạnh đó, tình trạng sạt lở bờ sông Tiền và sông Hậu đang diễn ra ngày càng nghiêm trọng, làm mất đất sản xuất, nhà cửa và các công trình hạ tầng. Nguyên nhân của sạt lở rất phức tạp, bao gồm cả yếu tố tự nhiên và nhân tạo, nhưng sự thay đổi của dòng chảy do BĐKH được xem là một yếu tố làm trầm trọng thêm vấn đề. Việc mất đất canh tác do ngập lụt và sạt lở là một thách thức lớn trong quá trình tái cơ cấu nông nghiệp An Giang.

III. 05 giải pháp tái cơ cấu nông nghiệp An Giang cốt lõi

Để ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu, quá trình tái cơ cấu nông nghiệp An Giang cần tập trung vào các nhóm giải pháp đồng bộ và chiến lược. Thứ nhất, cần rà soát và điều chỉnh lại quy hoạch tổng thể sản xuất nông nghiệp. Quy hoạch mới phải dựa trên việc phân vùng sinh thái, xác định rõ những khu vực có lợi thế cho từng loại cây trồng, vật nuôi và những vùng dễ bị tổn thương cần chuyển đổi cơ cấu. Ưu tiên phát triển các mô hình nông nghiệp thông minh, linh hoạt, có khả năng thích ứng cao như lúa-tôm, lúa-cá, hoặc chuyển đổi diện tích lúa kém hiệu quả sang trồng cây ăn trái, rau màu có giá trị kinh tế cao hơn và sử dụng ít nước hơn. Thứ hai, đầu tư nâng cấp và hoàn thiện hệ thống kết cấu hạ tầng, đặc biệt là hạ tầng thủy lợi. Việc xây dựng các cống, đập điều tiết nước, hệ thống đê bao khép kín và các hồ trữ nước ngọt là cực kỳ quan trọng để chủ động kiểm soát lũ, ngăn mặn và đảm bảo nguồn nước tưới trong mùa khô. Thứ ba, đẩy mạnh nghiên cứu, chuyển giao và ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất. Đây được xem là khâu đột phá, bao gồm việc chọn tạo các bộ giống mới có khả năng chống chịu tốt với hạn, mặn, ngập úng; áp dụng các quy trình canh tác tiên tiến (VietGAP, GlobalGAP); và cơ giới hóa đồng bộ các khâu sản xuất để giảm chi phí và nâng cao hiệu quả. Đây là những nền tảng vững chắc cho một nền nông nghiệp bền vững.

3.1. Chuyển dịch cơ cấu cây trồng vật nuôi phù hợp

Chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi là giải pháp trung tâm trong tái cơ cấu nông nghiệp. Thay vì tập trung độc canh cây lúa, cần đa dạng hóa sản xuất theo hướng phát huy lợi thế so sánh của từng vùng. Đối với các vùng ngập sâu, có thể phát triển mô hình lúa-thủy sản để tận dụng nguồn lợi từ mùa nước nổi. Tại các vùng gò cao, có thể chuyển đổi sang trồng các loại cây ăn trái đặc sản hoặc cây công nghiệp ngắn ngày. Trong chăn nuôi, cần phát triển các mô hình trang trại quy mô lớn, áp dụng công nghệ cao để kiểm soát dịch bệnh và giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Việc chuyển dịch này phải gắn liền với tín hiệu thị trường, đảm bảo đầu ra ổn định cho sản phẩm, tránh tình trạng “được mùa, mất giá”.

3.2. Hiện đại hóa hạ tầng nông nghiệp và nông thôn

Hệ thống hạ tầng, đặc biệt là thủy lợi, là “xương sống” của nền sản xuất nông nghiệp. Đầu tư vào hạ tầng không chỉ là xây dựng các công trình ngăn lũ, chống mặn mà còn bao gồm việc hiện đại hóa hệ thống kênh mương nội đồng, đảm bảo tưới tiêu chủ động và tiết kiệm nước. Bên cạnh đó, cần phát triển hạ tầng giao thông, logistics và các trung tâm sau thu hoạch (kho lạnh, nhà máy chế biến) để giảm tổn thất và nâng cao giá trị nông sản. Việc lồng ghép yếu tố ứng phó BĐKH vào thiết kế và xây dựng các công trình hạ tầng là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo tính bền vững lâu dài.

3.3. Ứng dụng khoa học công nghệ và nông nghiệp công nghệ cao

Khoa học công nghệ là chìa khóa để tạo ra bước đột phá về năng suất, chất lượng và khả năng thích ứng. Cần ưu tiên nghiên cứu và ứng dụng các giống cây trồng, vật nuôi có khả năng chịu đựng các điều kiện khắc nghiệt của BĐKH. Phát triển nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ là hướng đi tất yếu để tạo ra sản phẩm sạch, an toàn, đáp ứng yêu cầu của các thị trường khó tính. Việc ứng dụng công nghệ thông tin, viễn thám trong quản lý sản xuất, dự báo thời tiết, sâu bệnh cũng giúp người nông dân chủ động hơn trong canh tác, giảm thiểu rủi ro.

IV. Cách tổ chức lại sản xuất để nâng cao chuỗi giá trị

Một trong những điểm yếu cố hữu của nông nghiệp An Giang là mô hình sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết. Do đó, tái cơ cấu nông nghiệp phải đi đôi với việc tổ chức lại sản xuất theo hướng hiện đại và bền vững. Trọng tâm của quá trình này là phát triển các hình thức kinh tế hợp tác, mà nòng cốt là các hợp tác xã (HTX) kiểu mới và các tổ hợp tác. Các HTX đóng vai trò là cầu nối, liên kết các hộ nông dân nhỏ lẻ thành một vùng sản xuất quy mô lớn, áp dụng đồng bộ một quy trình kỹ thuật. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn tạo ra khối lượng hàng hóa đủ lớn để đàm phán với doanh nghiệp. Song song đó, cần khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi để các doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, đặc biệt là trong lĩnh vực chế biến và tiêu thụ. Việc hình thành các chuỗi giá trị nông sản hoàn chỉnh, từ khâu sản xuất, chế biến đến phân phối, là mục tiêu cuối cùng. Trong chuỗi giá trị này, lợi ích được phân chia hài hòa giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp, tạo động lực cho tất cả các bên cùng phát triển. Ngoài ra, việc đào tạo, nâng cao năng lực cho người nông dân và cán bộ quản lý nông nghiệp cũng là một yếu tố then chốt. Người nông dân cần được trang bị kiến thức về kỹ thuật canh tác tiên tiến, quản lý kinh tế hộ và kỹ năng thị trường để trở thành những chủ thể thực sự trong nền kinh tế nông nghiệp hiện đại.

4.1. Phát triển kinh tế hợp tác và mô hình Cánh đồng lớn

Kinh tế hợp tác, với mô hình tiêu biểu là HTX Nông nghiệp và mô hình Cánh đồng lớn (CĐL), là giải pháp hiệu quả để khắc phục tình trạng sản xuất manh mún. Mô hình CĐL giúp nông dân liên kết với nhau và với doanh nghiệp để hình thành vùng sản xuất tập trung, áp dụng chung một quy trình kỹ thuật, cơ giới hóa đồng bộ và có hợp đồng bao tiêu sản phẩm. Điều này giúp giảm chi phí đầu vào, tăng chất lượng nông sản, ổn định đầu ra và tăng thu nhập cho nông dân. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ các HTX về vốn, công nghệ, đào tạo quản lý và xúc tiến thương mại để các mô hình này phát triển mạnh mẽ và thực chất.

4.2. Xây dựng chuỗi giá trị và thu hút doanh nghiệp đầu tư

Doanh nghiệp đóng vai trò “đầu tàu” trong việc dẫn dắt và tổ chức chuỗi giá trị nông sản. Để thu hút doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn, tỉnh An Giang cần cải thiện môi trường đầu tư, có chính sách ưu đãi về đất đai, tín dụng, thuế. Cần tập trung xây dựng các chuỗi giá trị cho các sản phẩm chủ lực của tỉnh như lúa gạo chất lượng cao, cá tra, và cây ăn trái. Việc xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và quảng bá sản phẩm là những khâu quan trọng để nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh của nông sản An Giang trên thị trường trong và ngoài nước.

V. Đánh giá thực trạng tái cơ cấu nông nghiệp An Giang

Trong giai đoạn 2010 - 2017, tỉnh An Giang đã có những nỗ lực đáng ghi nhận trong việc thực hiện tái cơ cấu ngành nông nghiệp để ứng phó với biến đổi khí hậu. Một số thành tựu nổi bật đã đạt được, tạo tiền đề quan trọng cho các bước phát triển tiếp theo. Tỉnh đã bước đầu hình thành các vùng sản xuất chuyên canh, tập trung vào các sản phẩm có lợi thế như lúa chất lượng cao và cá tra xuất khẩu. Cơ cấu cây trồng đã có sự chuyển dịch tích cực, giảm dần diện tích lúa kém hiệu quả và tăng diện tích cây ăn trái, rau màu. Các mô hình sản xuất tiên tiến, thích ứng với BĐKH như "3 giảm 3 tăng", "1 phải 5 giảm" đã được nhân rộng, góp phần giảm chi phí sản xuất, giảm phát thải khí nhà kính và bảo vệ môi trường. Mô hình Cánh đồng lớn cũng được triển khai, tăng cường sự liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp. Tuy nhiên, quá trình tái cơ cấu nông nghiệp An Giang vẫn còn đối mặt với nhiều hạn chế. Tốc độ chuyển dịch cơ cấu còn chậm và chưa đồng bộ. Sản xuất vẫn còn phụ thuộc nhiều vào một vài sản phẩm chủ lực, tính đa dạng chưa cao. Sự liên kết trong chuỗi giá trị còn lỏng lẻo, vai trò của HTX chưa thực sự mạnh mẽ. Nguồn lực đầu tư cho hạ tầng và khoa học công nghệ còn hạn chế. Nhận thức của một bộ phận nông dân về phát triển bền vững và ứng phó BĐKH chưa cao. Những hạn chế này xuất phát từ nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, đòi hỏi cần có các giải pháp đột phá hơn trong giai đoạn tới.

5.1. Những thành tựu đạt được trong giai đoạn vừa qua

Giai đoạn 2010-2017 chứng kiến sự tăng trưởng ổn định của ngành nông nghiệp An Giang. Giá trị sản xuất nông-lâm-thủy sản liên tục tăng. Tỉnh đã thành công trong việc xây dựng thương hiệu cho một số nông sản chủ lực. Việc áp dụng các tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất đã giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Đặc biệt, nhận thức về sản xuất an toàn, bền vững đã dần được nâng cao trong cộng đồng nông dân. Các chương trình hỗ trợ của chính quyền đã tạo điều kiện cho nông dân tiếp cận với nguồn vốn, giống mới và kỹ thuật canh tác hiện đại.

5.2. Các hạn chế tồn tại và nguyên nhân sâu xa

Mặc dù có thành tựu, quá trình tái cơ cấu vẫn còn nhiều hạn chế. Quy hoạch sản xuất đôi khi còn chạy theo phong trào, chưa thực sự gắn với lợi thế và nhu cầu thị trường. Công nghiệp chế biến sâu chưa phát triển, nông sản chủ yếu vẫn xuất khẩu ở dạng thô, giá trị gia tăng thấp. Chất lượng nguồn nhân lực trong nông nghiệp còn thấp, chưa đáp ứng yêu cầu của nền sản xuất hiện đại. Nguyên nhân chính của những hạn chế này bao gồm việc cơ chế chính sách chưa đủ mạnh để tạo đột phá, nguồn lực đầu tư còn dàn trải, và sự phối hợp giữa các ngành, các cấp chưa thực sự chặt chẽ. Hơn nữa, tập quán canh tác nhỏ lẻ, truyền thống vẫn còn là một rào cản lớn cho sự thay đổi.

VI. Tương lai ngành nông nghiệp An Giang đến năm 2030

Hướng tới năm 2030, mục tiêu của An Giang là xây dựng một nền nông nghiệp phát triển toàn diện, bền vững và hiện đại, có khả năng thích ứng cao với biến đổi khí hậu. Quá trình tái cơ cấu nông nghiệp sẽ tiếp tục được đẩy mạnh theo chiều sâu, tập trung vào việc nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nông sản. Quan điểm chỉ đạo là lấy thị trường làm định hướng, khoa học công nghệ làm động lực, và nông dân làm chủ thể. Phương hướng chính là phát triển nền nông nghiệp xanh, nông nghiệp tuần hoàn, giảm thiểu sử dụng các yếu tố đầu vào hóa học và tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên. Tỉnh sẽ tập trung phát triển ba trụ cột chính: trồng trọt, chăn nuôi và thủy sản theo hướng công nghệ cao. Các chuỗi giá trị nông sản chủ lực sẽ được hoàn thiện, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ, đồng thời xây dựng thương hiệu mạnh cho nông sản An Giang. Đặc biệt, việc lồng ghép các giải pháp ứng phó BĐKH vào tất cả các chiến lược, quy hoạch và kế hoạch phát triển của ngành sẽ là yêu cầu bắt buộc. Với sự quyết tâm của cả hệ thống chính trị và sự đồng lòng của người dân, doanh nghiệp, ngành nông nghiệp An Giang có đầy đủ tiềm năng để vượt qua thách thức, biến nguy cơ thành cơ hội và phát triển thịnh vượng trong bối cảnh mới.

6.1. Quan điểm và phương hướng tái cơ cấu giai đoạn tới

Giai đoạn 2018-2030 xác định tái cơ cấu nông nghiệp phải gắn liền với xây dựng nông thôn mới và nâng cao đời sống người dân. Quan điểm phát triển là không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế. Phương hướng tập trung vào việc phát triển nông nghiệp theo vùng chuyên canh quy mô lớn, gắn với công nghiệp chế biến và dịch vụ logistics. Thúc đẩy mạnh mẽ các mô hình kinh tế hợp tác, liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong nông nghiệp, ứng dụng các công nghệ 4.0 để nâng cao hiệu quả quản lý và sản xuất.

6.2. Triển vọng về một nền nông nghiệp thông minh bền vững

Triển vọng của nông nghiệp An Giang là trở thành một trung tâm sản xuất nông nghiệp hàng đầu của vùng Đồng bằng sông Cửu Long, với các sản phẩm chất lượng cao, an toàn và có thương hiệu. Một nền nông nghiệp thông minh sẽ hình thành, nơi người nông dân có thể sử dụng các thiết bị công nghệ để quản lý đồng ruộng, tối ưu hóa việc sử dụng phân bón, nước tưới. Nền nông nghiệp bền vững sẽ không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cao mà còn góp phần bảo vệ môi trường sinh thái, duy trì sự đa dạng sinh học và đảm bảo một tương lai an toàn, thịnh vượng cho các thế hệ mai sau.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Biến đổi khí hậu (BĐKH) toàn cầu đang đặt ra những thách thức sống còn đối với an ninh lương thực và mô hình tăng trưởng kinh tế. Việt Nam được xếp vào nhóm quốc gia chịu tổn thương nghiêm trọng nhất, trong đó Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là một trong ba đồng bằng trên thế giới chịu nguy cơ ngập lụt cao nhất do nước biển dâng (NBD). Trong 50 năm qua, nhiệt độ trung bình tại Việt Nam đã tăng 0,7°C và mực nước biển dâng khoảng 20 cm; theo các kịch bản khí hậu, nếu mực nước biển dâng 1 m, có khoảng 40.000 km² đồng bằng ven biển bị ngập, trong đó 90% diện tích ĐBSCL đối mặt nguy cơ ngập hầu như hoàn toàn, kéo theo tổn thất ước tính 10% GDP quốc gia. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế chính trị (mã số: 62 31 01 02) mang tên "Tái cơ cấu ngành nông nghiệp tỉnh An Giang để ứng phó với biến đổi khí hậu" do nghiên cứu sinh Nguyễn Hữu Thịnh thực hiện tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (Hà Nội, 2018), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đỗ Đức Quân, đã tiếp cận vấn đề mang tính tiên phong này dưới lăng kính kinh tế chính trị học ứng dụng ở cấp độ địa phương.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án xác định là sự thiếu hụt khung lý luận và mô hình can thiệp thực tiễn của chính quyền cấp tỉnh trong việc điều tiết, tối ưu hóa phân bổ nguồn lực công - tư để tái cơ cấu nông nghiệp (TCCNN) thích ứng biến đổi khí hậu. Trong khi các nghiên cứu trước đây thường tiếp cận cục bộ dưới góc độ kỹ thuật nông học đơn thuần hoặc chính sách vĩ mô cấp quốc gia, mối quan hệ biện chứng giữa phân bổ nguồn lực, thể chế quản trị địa phương và cấu trúc ngành nông nghiệp đầu nguồn sông Mê Kông chưa được giải quyết thấu đáo. Luận án xây dựng 04 câu hỏi nghiên cứu (RQ) và 04 giả thuyết cốt lõi (H):

• RQ1 & H1: Khung lý luận kinh tế chính trị về TCCNN thích ứng BĐKH cấp tỉnh đòi hỏi sự chuyển đổi căn bản từ phân bổ nguồn lực dựa trên mệnh lệnh hành chính sang phân bổ dựa trên tín hiệu thị trường kết hợp quy hoạch sinh thái.
• RQ2 & H2: An Giang là tỉnh đầu nguồn ĐBSCL, nơi nông nghiệp chiếm tới 30,90% cơ cấu kinh tế (CCKT), khoảng 70% dân số sống ở nông thôn và trên 50% lực lượng lao động xã hội, chịu tổn thất thiên tai giai đoạn 2011 - 2017 lên tới 683,56 tỷ đồng; sự tổn thương này bắt nguồn từ mô hình tăng trưởng thâm dụng tài nguyên và độc canh lúa vụ ba thiếu liên kết chuỗi.
• RQ3 & H3: Các rào cản về thể chế tích tụ ruộng đất, hạ tầng kiểm soát lũ - hạn và trình độ khoa học công nghệ (KH-CN) là điểm nghẽn kìm hãm hiệu quả chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp của tỉnh.
• RQ4 & H4: Một hệ thống giải pháp đồng bộ giai đoạn 2018 - 2030 tích hợp mô hình "Một phải năm giảm" (1P5G), "Ba giảm ba tăng" (3G3T), Cánh đồng lớn (CĐL) và nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao (ƯDCNC) sẽ tạo đột phá về giá trị gia tăng và khả năng chống chịu khí hậu cho An Giang.

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thực trạng giai đoạn 2010 - 2017 và hoạch định phương hướng đến năm 2030, với mẫu khảo sát thực địa gồm 300 hộ nông dân và 225 cán bộ quản lý tại 8 xã thuộc 8 huyện của tỉnh An Giang, mang lại ý nghĩa học thuật và giá trị thực tiễn sâu sắc.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn học thuật quốc tế và trong nước về BĐKH và TCCNN phản ánh sự phát triển đa chiều nhưng còn nhiều phân mảnh:

Về kinh tế học biến đổi khí hậu và tác động nông nghiệp: Các công trình kinh điển quốc tế như báo cáo Stern Review on the Economics of Climate Change của Nicholas Stern (2006) đã định nghĩa BĐKH là sự thất bại thị trường lớn nhất và bao quát nhất trong lịch sử nhân loại, chỉ rõ chi phí của việc không hành động sẽ làm mất tối thiểu 5% GDP toàn cầu hàng năm. Fakhri Bazzaz và Wim Sombroek (1996), Richard M. Adams cùng cộng sự (1998), Richard M. Hurd và John Reilly (2004) khẳng định khí hậu là yếu tố quyết định hàng đầu của biên năng suất nông nghiệp, đòi hỏi các chiến lược thích ứng thông qua luân canh, chuyển dịch thời vụ và quản trị nước. Thomas L. Friedman (2008) trong Hot, Flat, and Crowded nhấn mạnh nhân loại đã bước vào kỷ nguyên năng lượng - khí hậu, buộc phải kiểm soát những tác động không thể tránh và ngăn chặn những rủi ro không thể kiểm soát. Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Nguyễn Hữu Dũng và Nguyễn Châu Thoại (sử dụng mô hình trường phái Ricardo đánh giá tác động phi tuyến của nhiệt độ và lượng mưa đến thu nhập nông hộ), Đinh Vũ Thanh và Nguyễn Văn Viết (về phát thải khí nhà kính KNK trong nông nghiệp), Trần Thọ Đạt và Vũ Thị Hoài Thu (về tăng trưởng carbon thấp) đã phác thảo các khía cạnh kinh tế vĩ mô của tính dễ bị tổn thương.

Về lý thuyết tái cơ cấu nông nghiệp: Helen E. Parson (1999) phân kỳ tiến trình phát triển nông nghiệp qua ba cuộc cách mạng (từ thuần hóa sơ khai, thương mại hóa hậu cách mạng công nghiệp, đến công nghiệp hóa và chuyển dịch cơ cấu hiện đại). Max Spoor (2004) tại Trung Á chứng minh mối liên hệ mật thiết giữa chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp và bất bình đẳng nông thôn, khuyến nghị cải cách nông nghiệp phải song hành giữa hiệu quả kinh tế và công bằng xã hội. Gertrud Buchenrieder (2005) thiết lập khung lý thuyết phân tích thay đổi cơ cấu nông nghiệp gắn với sinh kế nông thôn tại Liên minh Châu Âu (EU). Zhang Hongzhou (2015) khi nghiên cứu tái cơ cấu kinh tế Trung Quốc đã khẳng định vai trò cốt lõi của nông nghiệp thông qua chuyển dịch từ trồng trọt ngũ cốc năng suất thấp sang các sản phẩm thâm canh giá trị cao (rau củ, hoa quả, thủy sản) dựa trên lợi thế so sánh từng vùng.

Tranh luận học thuật và định vị nghiên cứu: Y văn tồn tại hai trường phái đối lập rõ rệt: trường phái "can thiệp thích ứng kỹ thuật - công trình" (ưu tiên hệ thống đê bao khép kín, kiểm soát triệt để thủy văn) đối lập với trường phái "thích ứng thuận thiên - dựa vào hệ sinh thái" (Ecosystem-based Adaptation - EbA, như các nghiên cứu của Viện Chiến lược Chính sách Tài nguyên và Môi trường, Bùi Lai). Luận án của Nguyễn Hữu Thịnh đã định vị nghiên cứu tại điểm giao thoa giữa kinh tế chính trị thể chế và kinh tế học sinh thái. So sánh với nghiên cứu thích ứng nông nghiệp tại tỉnh Limpopo (Nam Phi) của Phokele Maponya và Sylvester Mpandeli (2013) (vốn dựa trên quản lý đất, bảo hiểm và trợ cấp hạn chế) và nghiên cứu của Zhang Hongzhou (2015) tại Trung Quốc, luận án tạo bước tiến vượt bậc khi xây dựng mô hình TCCNN đặc thù cho vùng đồng bằng ngập lũ đầu nguồn sông Mekong, kết hợp hài hòa giữa kiểm soát lũ chủ động và chuyển dịch mùa vụ linh hoạt.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc các lý thuyết nền tảng dưới góc độ chuyên ngành Kinh tế chính trị:

• Kế thừa và phát triển lý thuyết Địa tô và Tái sản xuất mở rộng của Karl Marx và David Ricardo: Luận án chứng minh rằng BĐKH làm thay đổi sâu sắc cấu trúc địa tô chênh lệch (địa tô I về độ màu mỡ/vị trí tự nhiên và địa tô II do đầu tư thâm canh) tại các tiểu vùng sinh thái nông nghiệp. Biến đổi nhiệt độ, hạn hán và ngập lũ làm biến dạng điều kiện sinh thái tự nhiên, buộc các nhà quản trị kinh tế phải tái định giá tư liệu sản xuất đất đai và cấu trúc lại vốn đầu tư để duy trì tỷ suất sinh lời của tư bản nông nghiệp.
• Bổ sung lý thuyết Thất bại thị trường của Nicholas Stern và Kinh tế học Thích ứng: Luận án chỉ rõ BĐKH gây ra ngoại ứng tiêu cực trên diện rộng đối với sinh kế nông hộ. Do đó, việc TCCNN không thể phó mặc hoàn toàn cho bàn tay vô hình của cơ chế thị trường mà đòi hỏi sự can thiệp kiến tạo của Nhà nước thông qua các chính sách công, đầu tư công không hối tiếc (no-regret investments) và cung cấp dịch vụ công ích về thông tin khí tượng, KH-CN.
• Xác lập mô hình chuyển đổi hình thái tăng trưởng nông nghiệp: Từ mô hình tăng trưởng truyền thống dựa trên mở rộng diện tích, thâm dụng phân bón hóa học và gia tăng sản lượng thô sang mô hình tăng trưởng theo chiều sâu, dựa trên tối ưu hóa chuỗi giá trị gia tăng, giảm phát thải KNK và nâng cao năng lực phục hồi sinh thái (climate resilience).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: Lý thuyết Chuyển dịch cơ cấu kinh tế, Lý thuyết Phát triển bền vững và Lý thuyết Kinh tế học biến đổi khí hậu.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  ĐIỀU KIỆN BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU & TỰ NHIÊN                  |
| (Nhiệt độ tăng, NBD, ngập lũ, hạn hán, sạt lở, biến động dòng chảy Mê Kông)|
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|             THỂ CHẾ & CÔNG CỤ ĐIỀU TIẾT CỦA CHÍNH QUYỀN TỈNH            |
| (Quy hoạch vùng, đầu tư công hạ tầng, chính sách đất đai, tín dụng, KH-CN)|
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|           TÁI CƠ CẤU NGÀNH NÔNG NGHIỆP (Trồng trọt - Chăn nuôi - Thủy sản)|
| - Điều chỉnh không gian kinh tế & tiểu vùng sinh thái                    |
| - Tối ưu hóa phân bổ nguồn lực (Đất đai, Lao động, Vốn, Tri thức KH-CN)  |
| - Đổi mới tổ chức sản xuất (HTX kiểu mới, Liên kết doanh nghiệp, CĐL)   |
| - Áp dụng quy trình kỹ thuật tiên tiến (1P5G, 3G3T, ƯDCNC, VietGAP)     |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|                    KẾT QUẢ ĐẦU RA & TÁC ĐỘNG BỀN VỮNG                    |
| - Kinh tế: Tăng giá trị gia tăng (GTSX), nâng cao thu nhập nông dân     |
| - Xã hội: Đảm bảo sinh kế, chuyển dịch lao động, công bằng phân phối   |
| - Môi trường: Giảm nhẹ phát thải KNK, bảo tồn tài nguyên đất - nước     |
+-------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích xác định rõ các điều kiện biên (boundary conditions): Áp dụng cho đơn vị hành chính cấp tỉnh thuộc vùng sinh thái ngập lũ đầu nguồn châu thổ có tỷ trọng kinh tế nông nghiệp lớn hơn 25%, phụ thuộc mật thiết vào chế độ điều tiết nước xuyên biên giới và diễn biến thời tiết cực đoan.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận kinh tế chính trị Mác - Lênin kết hợp với chủ nghĩa hiện thực phản biện (critical realism). Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level research design) kết hợp phương pháp định tính và định lượng (mixed-methods approach):

• Tầng vĩ mô: Đánh giá các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước và quy hoạch phát triển KT-XH của vùng ĐBSCL.
• Tầng trung mô: Phân tích thực trạng quản lý, điều hành ngân sách, bố trí cơ cấu ngành và đầu tư hạ tầng của chính quyền tỉnh An Giang giai đoạn 2010 - 2017.
• Tầng vi mô: Khảo sát hành vi kinh tế, mức độ sẵn sàng chuyển đổi cơ cấu cây trồng - vật nuôi và khả năng thích ứng của các hộ nông dân và cán bộ cơ sở.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý thông tin được thực hiện chặt chẽ qua các bước:

• Chiến lược chọn mẫu (Sampling Strategy): Áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (stratified random sampling) đại diện cho các vùng sinh thái đặc thù của tỉnh An Giang (vùng trũng ngập sâu Tứ giác Long Xuyên, vùng phù sa ngọt ven sông Tiền - sông Hậu, vùng bán sơn địa Bảy Núi Tri Tôn - Tịnh Biên).
• Quy mô mẫu thực nghiệm: Tổng cộng 525 đối tượng điều tra trực tiếp (thực hiện vào tháng 9 năm 2017), bao gồm:
  • $N_1 = 300$ hộ nông dân trực tiếp sản xuất nông - lâm - thủy sản tại 8 xã thuộc 8 huyện tiêu biểu.
  • $N_2 = 225$ cán bộ quản lý nông nghiệp từ cấp tỉnh, huyện đến cơ sở xã.
• Công cụ thu thập dữ liệu: Bộ bảng hỏi cấu trúc kết hợp phỏng vấn sâu (in-depth interview) và thảo luận nhóm tập trung (focus group discussion).
• Kỹ thuật tam giác giác hóa (Triangulation): Đối chiếu chéo giữa dữ liệu thống kê chính thức của Cục Thống kê tỉnh An Giang, Viện Quy hoạch Thủy lợi Miền Nam, báo cáo thường niên của Sở NN&PTNT và dữ liệu điều tra xã hội học thực địa.

Data và phân tích

Dữ liệu sơ cấp và thứ cấp được xử lý bằng các công cụ phân tích hiện đại:

• Phân tích định lượng: Sử dụng phần mềm thống kê xử lý dữ liệu chéo (cross-sectional data), thống kê mô tả tần số, phân tích tương quan và so sánh chỉ số tăng trưởng giá trị sản xuất (GTSX) nông - lâm - thủy sản theo giá hiện hành và giá so sánh 2010.
• Ứng dụng dữ liệu không gian và viễn thám: Luận án tích hợp các kịch bản BĐKH của Bộ Tài nguyên và Môi trường (2016) cùng bản đồ cảnh báo nguy cơ ngập lụt, xâm nhập mặn của Viện Quy hoạch Thủy lợi Miền Nam để phân vùng thích ứng cho 11 đơn vị hành chính cấp huyện của tỉnh.
• Độ tin cậy và tính hợp lệ: Bảng hỏi được thử nghiệm pilot trước khi triển khai chính thức; cấu trúc thang đo đạt độ nhất quán nội tại cao; phương pháp trừu tượng hóa khoa học được duy trì xuyên suốt để gạt bỏ các yếu tố ngẫu nhiên, làm nổi bật bản chất kinh tế chính trị của các quan hệ sản xuất trong nông nghiệp thích ứng BĐKH.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp chưa tương xứng với mức độ rủi ro khí hậu: Giai đoạn 2010 - 2017, mặc dù GTSX nông nghiệp An Giang duy trì mức đóng góp 30,90% vào CCKT tỉnh, tốc độ tăng trưởng nông nghiệp có xu hướng chậm lại do chịu tác động nặng nề của thiên tai (lũ bất thường, hạn hán, sạt lở bờ sông gây thiệt hại 683,56 tỷ đồng). Trồng trọt vẫn chiếm tỷ trọng chi phối tuyệt đối trong nội bộ ngành (trên 75%), trong khi tỷ trọng thủy sản và lâm nghiệp chuyển dịch rất chậm.
2. Nghịch lý thâm canh lúa vụ ba và tính dễ bị tổn thương sinh thái: Luận án chỉ ra sự mở rộng quá mức hệ thống đê bao khép kín để sản xuất lúa vụ ba tại Tứ giác Long Xuyên đã làm triệt tiêu nguồn phù sa tự nhiên, gia tăng chi phí phân bón hóa học, làm suy thoái đất và cản trở dòng thoát lũ tự nhiên, dẫn đến giảm biên lợi nhuận ròng của nông hộ.
3. Hiệu quả vượt trội nhưng quy mô còn hạn chế của các mô hình thích ứng tiên tiến: Các mô hình liên kết chuỗi Cánh đồng lớn (CĐL), mô hình "1 phải 5 giảm" (1P5G: phải dùng giống xác nhận; giảm giống, giảm phân đạm, giảm thuốc bảo vệ thực vật, giảm nước tưới, giảm thất thoát sau thu hoạch) và "3 giảm 3 tăng" (3G3T) giúp giảm chi phí sản xuất 15 - 20%, nâng cao lợi nhuận 20 - 30% và giảm đáng kể lượng phát thải KNK. Tuy nhiên, tỷ lệ diện tích đất hàng năm tham gia CĐL và ứng dụng công nghệ cao toàn tỉnh vẫn còn khiêm tốn do hạn chế về thể chế liên kết "4 nhà" (Nhà nước - Nhà nông - Nhà khoa học - Doanh nghiệp).
4. Nút thắt về trình độ lao động và quy mô đất đai manh mún: Kết quả điều tra thực địa 525 đối tượng cho thấy phần lớn hộ nông nghiệp có quy mô sử dụng đất nhỏ lẻ (< 1 - 2 ha/hộ); trình độ lao động qua đào tạo chuyên môn trong ngành nông - lâm - thủy sản còn rất thấp, tạo lực cản lớn đối với việc tiếp thu và vận hành công nghệ sản xuất thông minh thích ứng khí hậu.
5. Sự thiếu đồng bộ trong quản trị và điều hành của chính quyền cấp tỉnh: Tái cơ cấu nông nghiệp chưa được tích hợp thực chất vào quy hoạch phát triển KT-XH địa phương; các công cụ hỗ trợ tín dụng, bảo hiểm nông nghiệp và đầu tư hạ tầng đa mục tiêu còn mang nặng tính bị động, giải quyết hậu quả thay vì chủ động phòng ngừa.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Xác lập luận cứ khoa học khẳng định TCCNN để ứng phó với BĐKH bản chất là quá trình phân bổ lại các nguồn lực (đất đai, lao động, tư bản, công nghệ) thông qua sự kết hợp hữu cơ giữa cơ chế thị trường và vai trò kiến tạo của Nhà nước nhằm đạt tới trạng thái cân bằng sinh thái - kinh tế bền vững.
• Về phương pháp luận: Đặt ra quy trình đánh giá TCCNN cấp tỉnh tích hợp liên ngành giữa Kinh tế chính trị, Sinh thái học cảnh quan và Kịch bản biến đổi khí hậu viễn thám.
• Về thực tiễn sản xuất: Cung cấp lộ trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng, giảm dần diện tích lúa vụ ba kém hiệu quả sang mô hình luân canh "2 lúa - 1 màu", "lúa - cá/tôm mùa lũ", nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tại các vùng sinh thái phù hợp.
• Về hoạch định chính sách: Đề xuất chính quyền tỉnh An Giang ban hành cơ chế đặc thù thúc đẩy tích tụ, tập trung đất đai tự nguyện; thành lập quỹ hỗ trợ rủi ro thiên tai và bảo hiểm nông nghiệp; đầu tư nâng cấp hệ thống logistics và hạ tầng thủy lợi phục vụ chuyển đổi đa canh giai đoạn 2018 - 2030.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật không thể tránh khỏi:

• Giới hạn không gian và dữ liệu: Nghiên cứu tập trung tại tỉnh An Giang với dữ liệu thực địa cắt ngang thu thập năm 2017 ($N = 525$), chưa thể bao quát toàn diện chuỗi biến động kéo dài nhiều năm theo dạng dữ liệu bảng (panel data) của toàn bộ 13 tỉnh thành ĐBSCL.
• Độ phức tạp ngoại sinh của dòng chảy Mê Kông: Tác động tích lũy từ các đập thủy điện thượng nguồn ngoài lãnh thổ Việt Nam kết hợp với biến đổi khí hậu là biến số phức tạp, thay đổi nhanh chóng, vượt khỏi tầm kiểm soát của quy hoạch nội tỉnh.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng khung phân tích đánh giá tác động liên vùng giữa các tỉnh thượng nguồn (An Giang, Đồng Tháp) và các tỉnh ven biển chịu mặn (Bến Tre, Sóc Trăng, Cà Mau).
2. Ứng dụng mô hình cân bằng tổng thể khả tính (CGE) và mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để lượng hóa tổn thất phúc lợi nông hộ dưới các kịch bản thủy điện thượng nguồn và nước biển dâng cực đoan.
3. Nghiên cứu sâu về thể chế thị trường tín chỉ carbon trong nông nghiệp lúa nước phát thải thấp tại ĐBSCL theo các cam kết quốc tế giảm phát thải ròng bằng 0 (Net Zero).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là công trình tiên phong tại Việt Nam nghiên cứu chuyên sâu về TCCNN thích ứng BĐKH dưới giác độ Kinh tế chính trị cấp tỉnh, tạo tiền đề tham khảo cho hàng loạt luận án tiến sĩ, đề tài cấp Bộ và các công bố khoa học chuyên ngành.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận và luận cứ thực tiễn trực tiếp cho Tỉnh ủy, HĐND và UBND tỉnh An Giang trong việc xây dựng Nghị quyết, Đề án Tái cơ cấu ngành nông nghiệp tỉnh An Giang đến năm 2020, định hướng đến năm 2030 và kế hoạch hành động thực hiện Nghị quyết 120/NQ-CP của Chính phủ về phát triển bền vững ĐBSCL thích ứng với BĐKH.
• Tác động kinh tế - xã hội: Định hướng việc chuyển đổi hàng chục nghìn hecta lúa kém hiệu quả sang cây trồng, thủy sản có giá trị kinh tế cao, gia tăng thu nhập trên mỗi đơn vị diện tích canh tác cho nông dân An Giang, đồng thời giảm thiểu thiệt hại kinh tế do lũ cực đoan và khô hạn.
• Tác động quốc tế: Đóng góp bài học kinh nghiệm điển hình về quản trị chuyển đổi nông nghiệp thích ứng khí hậu tại các vùng đồng bằng châu thổ sông ngòi của các quốc gia đang phát triển thuộc lưu vực sông Mekong và khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích hoàn chỉnh, hệ thống tiêu chí đánh giá TCCNN thích ứng BĐKH và nguồn dữ liệu điều tra thực nghiệm phong phú tại vùng đầu nguồn ĐBSCL.
• Chính quyền địa phương và Nhà hoạch định chính sách: Nhận diện rõ các điểm nghẽn thể chế, từ đó ban hành các quyết định đầu tư công, quy hoạch sử dụng đất và chính sách liên kết chuỗi giá trị nông sản chuẩn xác.
• Doanh nghiệp nông nghiệp và Hợp tác xã: Nắm bắt định hướng phân vùng sinh thái để đầu tư chế biến sâu, xây dựng thương hiệu nông sản xuất khẩu và mở rộng mô hình Cánh đồng lớn liên kết tiêu thụ.
• Nông dân và Cộng đồng nông thôn An Giang: Thụ hưởng các quy trình kỹ thuật tiến bộ (1P5G, 3G3T, CSA), giảm thiểu chi phí đầu vào, bảo vệ sức khỏe và ổn định sinh kế trước các biến động thời tiết cực đoan.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc vận dụng và phát triển sáng tạo lý thuyết Kinh tế chính trị Mác - Lênin về Địa tô và Tái sản xuất vào bối cảnh BĐKH hiện đại. Luận án làm rõ rằng BĐKH làm biến đổi căn bản điều kiện tự nhiên cấu thành địa tô chênh lệch I, buộc chính quyền cấp tỉnh phải sử dụng công cụ thể chế, quy hoạch và đầu tư công để tái tạo địa tô chênh lệch II thông qua công nghệ và kết cấu hạ tầng, tối ưu hóa phân bổ nguồn lực xã hội.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện thế nào? Trả lời: So với các nghiên cứu kỹ thuật thuần túy của Viện Khoa học Thủy lợi hay nghiên cứu kinh tế lượng vĩ mô đơn lẻ (như mô hình Ricardo của Nguyễn Hữu Dũng và Nguyễn Châu Thoại), luận án đã kết hợp phương pháp luận trừu tượng hóa kinh tế chính trị với điều tra xã hội học thực chứng quy mô lớn ($N = 525$ gồm 300 nông dân và 225 cán bộ tại 8 huyện) và tích hợp các kịch bản khí hậu viễn thám, tạo nên phương pháp tiếp cận đa tầng, đa chủ thể toàn diện.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ là hệ thống đê bao khép kín triệt để nhằm tăng vụ lúa (vụ 3) tại An Giang – vốn từng được xem là thành tựu thủy lợi – lại chính là yếu tố làm gia tăng tính dễ bị tổn thương kinh tế và suy thoái sinh thái của nông dân do chi phí phân thuốc tăng vọt, đất bạc màu và mất nguồn lợi thủy sản tự nhiên mùa lũ.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (replication protocol) không? Trả lời: Luận án cung cấp tường minh khung tiêu chí đánh giá TCCNN thích ứng BĐKH gồm các chỉ tiêu kinh tế, xã hội, môi trường và bảng hỏi điều tra chuẩn hóa, hoàn toàn có thể nhân rộng và áp dụng cho các tỉnh có điều kiện sinh thái tương đồng tại ĐBSCL và lưu vực sông Mekong.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao? Trả lời: Lộ trình tập trung vào ba hướng: (1) Đánh giá kinh tế thể chế về thị trường carbon nông nghiệp; (2) Mô hình hóa tác động đồng thời của chuỗi đập thủy điện thượng nguồn và nước biển dâng đến chuỗi giá trị nông sản; (3) Thể chế liên kết vùng ĐBSCL trong phân bổ ngân sách thích ứng biến đổi khí hậu.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận kinh tế chính trị về tái cơ cấu ngành nông nghiệp thích ứng BĐKH ở quy mô địa phương cấp tỉnh.
2. Đánh giá toàn diện thực trạng TCCNN tỉnh An Giang giai đoạn 2010 - 2017, chỉ rõ các thành tựu về sản lượng lúa gạo cùng những điểm nghẽn nghiêm trọng về mô hình thâm dụng tài nguyên và tổn thất thiên tai 683,56 tỷ đồng.
3. Xác lập hệ thống 5 quan điểm, 4 phương hướng và 6 nhóm giải pháp đồng bộ giai đoạn 2018 - 2030 nhằm chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp An Giang theo hướng bền vững, thông minh với khí hậu.
4. Mở ra bước chuyển dịch mô hình tư duy từ "chống lũ, ngăn mặn cực đoan" sang "chủ động thích ứng thuận thiên, sống chung với lũ và quản trị rủi ro khí hậu".
5. Khởi tạo các hướng nghiên cứu mới về kinh tế sinh thái châu thổ, chuỗi giá trị nông nghiệp phát thải thấp và thể chế liên kết vùng.
6. Cung cấp các khuyến nghị chính sách có tính khả thi cao, đóng góp thiết thực vào sự phát triển ổn định, thịnh vượng và bền vững của tỉnh An Giang và toàn vùng ĐBSCL.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN TÁI CƠ CẤU NGÀNH NÔNG NGHIỆP ĐỂ ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU 1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Biến đổi khí hậu là vấn đề mang tính toàn cầu, tác động nghiêm trọng đến sự phát triển KT-XH của tất cả các quốc gia trên thế giới, đe dọa sự tồn vong của con người trên trái đất. Do vậy, nghiên cứu về BĐKH luôn nhận được sự quan tâm nghiên cứu của các quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài liên quan đến đề tài 1.

Những công trình nghiên cứu về biến đổi khí hậu và tác động của biến đổi khí hậu đối với ngành nông nghiệp “Clobal Climate Change and Agricutural Production” (Biến đổi khí hậu toàn cầu và sản xuất nông nghiệp) của Fakhri Bazzaz và Wim Sombroek [132] cho thấy hoạt động của con người có ảnh hưởng rõ rệt đến khí hậu toàn cầu. Sự thay đổi về điều kiện khí hậu sẽ ảnh hưởng đến hệ thống sản xuất nông nghiệp trên toàn thế giới. Theo các tác giả, các dự báo sau năm 2010 sẽ phải tính đến những thay đổi trong điều kiện khí hậu dự kiến sẽ lớn hơn bất kỳ biến thiên khí hậu tự nhiên trong vài nghìn năm qua. “Effects of global climate change on agriculture: an interpretative review” (Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu toàn cầu đối với nông nghiệp) của Richard M.

Adams và cộng sự [142] cho rằng khí hậu là yếu tố quyết định đầu tiên cho năng suất nông nghiệp. Mối quan tâm về những tác động tiềm tàng của sự thay đổi khí hậu lâu dài đối với nông nghiệp đã thúc đẩy một nghiên cứu đáng kể trong thập kỷ qua. Nghiên cứu này đề cập đến các ảnh hưởng vật chất của sự thay đổi khí hậu đối với nông nghiệp, như thay đổi sản lượng cây trồng và vật nuôi. 7 “Agriculture & Global Climate Change: A Review of Impacts to U.

Agricultural Resources” (Nông nghiệp và biến đổi khí hậu toàn cầu: Đánh giá tác động đến tài nguyên nông nghiệp Hoa Kỳ) của Richard M. Hurd và John Reilly [153] cho rằng BĐKH sẽ dẫn đến thay đổi và thay đổi nông nghiệp trên khắp Hoa Kỳ. Một số nước sẽ gặp nhiều ảnh hưởng tiêu cực đến nông nghiệp liên quan đến BĐKH. Tình hình sẽ đặc biệt nghiêm trọng ở các nước đang phát triển không có cùng nguồn lực như Hoa Kỳ để phản ứng với những thay đổi nông nghiệp dự kiến.

Để giải quyết vấn đề thì hệ thống nông nghiệp cần được quản lý và nông dân có một số lựa chọn thích ứng cho họ, chẳng hạn như thay đổi ngày trồng trọt và mùa vụ, luân canh cây trồng, chọn cây trồng và giống cây trồng để canh tác, tiêu dùng nước tưới tiêu, sử dụng phân bón và lựa chọn phương pháp canh tác. “Stern Review on the Economics of Climate Change” (Đánh giá của Stern về những tác động kinh tế của biến đổi khí hậu) cuốn sách của Nicholas Stern [135] được xem là một báo cáo lớn nhất và được biết đến rộng rãi nhất về BĐKH. Tác giả cho rằng thay đổi khí hậu là sự thất bại lớn nhất và bao quát nhất của thị trường, thể hiện một thách thức bậc nhất về kinh tế. Kết luận chính của Stern là những lợi ích và chi phí của hành động ứng phó với BĐKH sẽ thấp hơn những chi phí không hành động.

Đánh giá cho thấy những tác động tiềm tàng của BĐKH đối với tài nguyên nước, sản xuất lương thực, sức khỏe và môi trường. Theo tác giả, không có hành động, chi phí tổng thể của BĐKH sẽ tương đương với việc mất ít nhất 5% tổng sản phẩm quốc nội toàn cầu mỗi năm. “Human Development Report 2007/2008: Fighting Climate Change” (Báo cáo phát triển con người 2007/2008: Cuộc chiến chống biến đổi khí hậu) của UNDP [134] đã nêu rõ: BĐKH là thách thức phát triển con người của thế kỷ XXI. Nhìn về tương lai, không một nước nào - dù giàu có hay quyền lực - 8 sẽ miễn nhiễm với tác động của sự nóng lên toàn cầu.

Các nước nghèo nhất sẽ dễ bị tổn thương nhất và sẽ phải chịu những thất bại sớm nhất, mặc dù họ đã đóng góp ít nhất cho vấn đề này. “Hot, Flat, and Crowded” (Nóng, phẳng và chật) cuốn sách của Thomas L. Friedman [133] cho rằng nhiệt độ trung bình trái đất tăng lên, sự thay đổi này bắt đầu ảnh hưởng tiêu cực đến khí hậu. Khi chúng ta tiến vào kỷ nguyên năng lượng - khí hậu, một kỷ nguyên mới trong đó chúng ta không thể kiểm soát và thay đổi được những tác động mình gây ra đối với khí hậu và hệ thống tự nhiên nữa.

Vì vậy, khẩu hiệu hành động là phải kiểm soát được những tác động “không thể tránh được”, đã có ảnh hưởng đến tương lai của chúng ta, và phải tránh được những tác động thực sự “không thể kiểm soát nổi”. Friedman cho rằng chỉ trong vài năm nữa, mọi chuyện sẽ quá muộn, không thể sửa nổi, trừ phi có một nỗ lực trên toàn thế giới để thay thế phương thức sử dụng năng lượng hoang phí, kém hiệu quả hiện nay bằng một chiến lược năng lượng sạch, sử dụng năng lượng hiệu quả và bảo vệ môi trường. “Viet nam: Economics of Adaptation to Climate Change” (Việt Nam: Nền kinh tế thích ứng với biến đổi khí hậu) của Ngân hàng Thế giới [137] khẳng định rằng, khi các nước đang phát triển cân nhắc cách tốt nhất để khôi phục nền kinh tế và tạo ra con đường phát triển bền vững để nâng cao mức sống, họ sẽ phải tính đến thực tế rằng nhiệt độ trung bình hàng năm toàn cầu dự kiến sẽ cao hơn 4ºC so với thời kỳ tiền công nghiệp vào năm 2100. Vì vậy, các quốc gia sẽ cần áp dụng các biện pháp thích ứng với BĐKH.

“Climate Change Affecting Land Use in Mekong Delta: Adaptation of Rice based Cropping Systems” (Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sử dụng đất ở Đồng bằng sông Cửu Long: Sự thích ứng của các hệ thống canh tác trên nền lúa) [154]. Dự án này dựa trên công việc cốt lõi đã được thực hiện bởi IRRI và các đối tác nghiên cứu của Việt Nam và Úc. Mục tiêu chung của dự án là tăng cường khả năng thích ứng của các hệ thống sản xuất lúa ở ĐBSCL. 9 Các hoạt động của dự án được triển khai thực hiện tại Cần Thơ, An Giang, Bạc Liêu và Hậu Giang để xác định các thách thức về môi trường trong từng vùng tưới tiêu nông nghiệp ở ĐBSCL.

Những công trình nghiên cứu về tái cơ cấu ngành nông nghiệp “Regional Trends of Agricultural Restructuring in Canada” (Xu hướng vùng miền của tái cơ cấu nông nghiệp ở Canada của Helen E. Theo tác giả, nông nghiệp, cũng giống như các ngành kinh tế khác ở các nước phát triển, đã trải qua những thay đổi cơ cấu đáng kể trong những thập kỷ gần đây. Từ góc nhìn lịch sử, những thay đổi từ đơn giản đến phức tạp trong nông nghiệp diễn ra theo ba giai đoạn, hay còn gọi là “những cuộc cách mạng nông nghiệp”. Sự phát triển trong những thập niên gần đây tạo thành những cuộc cách mạng mới nhất.

Cuộc cách mạng nông nghiệp đầu tiên, thuần hóa mùa màng và động vật trước thời kỳ và sự phát triển của cày ruộng, dẫn tới việc thay thế việc săn bắn và thu hái làm cơ sở cho sự tồn tại. Với cuộc cách mạng nông nghiệp thứ hai, nhiều thế kỷ sau, nông nghiệp thay đổi từ chế độ sinh hoạt sang chế độ thương mại để đáp ứng với các thị trường đô thị đang phát triển phát sinh từ cuộc cách mạng công nghiệp. Giai đoạn thứ ba của sự thay đổi mạnh mẽ đã xảy ra kể từ sau Thế chiến thứ hai và được gọi là “công nghiệp hóa nông nghiệp” hoặc “chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp”. “Agricultural Restructuring and Trends in Rural Inequalities in Central Asia: A Socio-Statistical Survey” (Tái cấu trúc nông nghiệp và xu hướng bất bình đẳng nông thôn ở khu vực trung tâm châu Á: khảo sát thống kê xã hội học) của Max Spoor [143].

Cuốn sách đã phân tích cấu trúc nông nghiệp và xã hội dân sự ở các nước chuyển đổi, xét trường hợp của Trung Á về TCC nông nghiệp và xu hướng bất bình đẳng nông thôn. Trong đó, tác giả xác định CDCC nông nghiệp có liên quan đến sự bất bình đẳng và vai trò của xã hội dân sự ở các nước này. Các tác giả cho rằng, đối với chương trình chuyển đổi và phát triển trong tương lai, ngành nông thôn cần trở thành ưu tiên. Hơn nữa, cải cách không nên chỉ hướng đến hiệu quả, mà cần xem xét tính công bằng.

10 “Conceptual framework for analysing structural change in agriculture and rural livelihoods” (Khung lý thuyết phân tích sự thay đổi cơ cấu nông nghiệp và sinh kế ở nông thôn) của Gertrud Buchenrieder [152] đã cung cấp khuôn khổ khái niệm để phân tích chuyển đổi cơ cấu trong nông nghiệp và sinh kế nông thôn trong hệ thống quản lý Nhà nước và các nước thành viên của EU. Sách trình bày các lý thuyết cơ bản và khái niệm về quá trình TCC xã hội và nông nghiệp trong quá khứ và tương lai đối với vùng nông thôn tại các nước thành viên mới. “China's Economic Restructuring: Role of Agriculture” (Tái cấu trúc nền kinh tế Trung Quốc: Vai trò của nông nghiệp) của Zhang Hongzhou [144]. Bài viết cho rằng để giải quyết cơ cấu kinh tế của Trung Quốc, thúc đẩy tăng trưởng thu nhập của nông dân và phát triển thân thiện với môi trường thì nông nghiệp cần phải được ưu tiên.

Tuy nhiên, để giải phóng tiềm năng của ngành nông nghiệp, Trung Quốc cần phải cải cách thông qua việc tiếp tục tự do hóa ngành nông nghiệp trên ba khía cạnh. Thứ nhất, phải chuyển từ trồng ngũ cốc và tận dụng những lợi thế so sánh khổng lồ về lao động và vốn để sản xuất các sản phẩm thâm canh như hoa quả, rau và các sản phẩm thủy sản. Thứ hai, thúc đẩy chuyên môn khu vực sản xuất nông nghiệp theo lợi thế so sánh của các vùng khác nhau. Thứ ba, các ngành nghề nông nghiệp phải được tự do hóa cả trong và ngoài nước để khuyến khích CDCC nông nghiệp.

Những công trình nghiên cứu về tái cơ cấu ngành nông nghiệp để ứng phó với biến đổi khí hậu “Building Climate Resilience in the Agricuture Sector of Asia and the Pacific” (Xây dựng khả năng hồi phục khí hậu trong ngành nông nghiệp Châu Á và Thái Bình Dương) của ADB [140] đã chỉ ra rằng BĐKH sẽ có những tác động tiêu cực đáng kể đến tiềm năng nông nghiệp ở các nước đang phát triển ở Châu Á và Thái Bình Dương, trong đó có Việt Nam.