Chương 1 là Phần giới thiệu với Bối cảnh chính sách, Mục đích nghiên cứu, Phương pháp nghiên cứu và Nguồn thông tin và số liệu. Chương 2 là Tổng quan về BHTG. Chương 3 là Phân tích và đánh giá thực trạng hoạt động của tổ chức BHTG Việt Nam qua 11 năm thành lập. Chương 4 là phần Kiến nghị và Kết luận LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -7 - CHƢƠNG 2 TỔNG QUAN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI Những khái niệm cơ bản và cốt lõi nhất của BHTG sẽ là định hướng tốt cho toàn bộ lập luận sau này của bài viết mang tính thuyết phục hơn, tránh nguy cơ rơi vào tình trạng chủ quan duy ý chí.
Những kiến thức cơ bản về BHTG sẽ được trình bày trong chương này, bao gồm: Định nghĩa cơ bản nhất về BHTG, Chức năng của BHTG, Các rủi ro cơ bản của BHTG và Các nguyên tắc cốt lõi để phát triển một hệ thống BHTG hiệu quả.1 Định nghĩa, chức năng và các rủi ro cơ bản của BHTG 2.1 Bảo hiểm tiền gửi là gì? Theo định nghĩa của Tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (DIV) thì “Bảo hiểm tiền gửi (BHTG) là cam kết công khai của tổ chức BHTG đối với tổ chức tham gia BHTG và người gửi tiền về việc tổ chức BHTG sẽ trả tiền gửi được bảo hiểm (BH) cho người gửi tiền khi tổ chức tham gia BHTG bị chấm dứt hoạt động và mất khả năng thanh toán cho người gửi tiền”. Trên cơ sở đó có thể xem BHTG là một dịch vụ mang tính xã hội cao, là một hàng hoá công thuần tuý theo cách phân loại của các nhà kinh tế học căn cứ vào tính không loại trừ và tính không tranh giành của dịch vụ này. Trong kinh tế hiện đại, BHTG còn tham gia quản lý rủi ro của các NHTM, các tổ chức tín dụng khác, và hơn nữa là vai trò quan trọng trong giám sát và bảo đảm an toàn của hệ thống tài chính - tiền tệ quốc gia.2 Chức năng của Bảo hiểm tiền gửi BHTG bảo vệ quyền lợi cho người gửi tiền mà chủ yếu là người gửi tiền quy mô nhỏ, những người dễ bị tổn thương nhất và dễ có những phản ứng tiêu cực nhất trước bất kỳ một biến động nhỏ nào, vì họ ở một vị thế không thể tiếp cận đủ thông tin để đánh giá đúng nhất tình trạng rủi ro của tổ chức tín dụng mà họ gửi tiền. Bảo vệ người gửi tiền chính là đảm bảo cân bằng giữa sự phát triển và quyền lợi của người dân, đảm bảo ổn định an sinh xã hội.
BHTG còn hỗ trợ cho việc duy trì niềm tin công chúng và sự ổn định của hệ thống tài chính quốc gia thông qua cam kết đảm bảo quyền lợi người gửi tiền từ đó giảm thiểu nguy cơ của những cuộc đột biến rút tiền gửi, nguyên nhân chủ yếu của sự sụp đổ một tổ chức tín dụng thậm chí là cả hệ thống NH. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -8 - Tổ chức BHTG với sự liên kết chặt chẽ với các cơ quan giám sát và điều tiết tài chính quốc gia sẽ cung cấp cho Chính phủ một cơ chế phòng ngừa rủi ro đối với các hoạt động phức tạp của cả hệ thống TCNH.3 Các rủi ro cơ bản của BHTG Với những chức năng có tầm quan trọng lớn thì bản thân tổ chức cũng phải đối mặt với những rủi ro rất phức tạp. Đối với lĩnh vực BHTG thì những rủi ro này đến cả từ bản thân nội tại của hệ thống BHTG trong cách thức tổ chức và quản lý lẫn từ tác nhân bên ngoài là các khách hàng của tổ chức BHTG. Các rủi ro xuất phát từ nội tại tổ chức BHTG có thể nêu lên bao gồm: rủi ro không đủ năng lực chi trả BH, rủi ro không đủ trình độ xử lý khi đổ vỡ xảy ra, rủi ro đi lệch mục tiêu chính sách.
Chức năng cơ bản nhất mà một tổ chức BHTG được trao ngay từ ngày đầu tiên ra đời chính là chức năng chi trả cho người gửi tiền khi có sự cố xảy ra. Không đủ năng lực tài chính cho công tác đền bù là rủi ro mà tổ chức BHTG rất dễ gặp phải vì sự phát triển nhanh chóng của thị trường tài chính mang theo những thay đổi liên tục và ngày càng phức tạp khiến cho các tiêu chí đánh giá khả năng thiệt hại vốn chỉ có thể ước lượng tương đối lại càng khó xác định đầy đủ. Hoa Kỳ là một trong những quốc gia có hệ thống BHTG được đánh giá cao nhất về cách thức tổ chức quản lý cũng không thể tránh khỏi tình trạng kiệt quệ nguồn vốn của quỹ BH và phải tiến hành cải tổ toàn diện do lượng tiền chi trả khổng lồ gần 80 tỷ USD trong cuộc khủng hoảng tài chính thế giới năm 2008 vừa qua. Để phòng ngừa yếu tố rủi ro này, tổ chức BHTG cần phải đảm bảo một tỷ lệ quỹ mục tiêu đủ lớn theo chuẩn thông lệ như một tấm đệm an toàn cho quá trình hoạt động thường xuyên của thị trường tài chính.
Một cơ chế tính phí và mức phí BH đúng đắn là điều kiện quan trọng nhất để các yêu cầu này được thỏa mãn. Cụ thể là áp dụng cơ chế tính phí theo rủi ro cho từng tổ chức tham gia BHTG bằng kết quả đánh giá từ việc đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn được quy định. Với cơ cấu phân công nhiệm vụ rộng hơn, phức tạp hơn theo mô hình hiện đại, một hệ thống BHTG sẽ dễ rơi vào rủi ro trình độ xử lý đổ vỡ không bắt kịp yêu cầu. Khi thị trường tài chính đã phát triển vượt tầm quốc gia, mở rộng liên kết ra quốc tế tất yếu đòi hỏi phải có những phương pháp giám sát và xử lý phức tạp và hiệu quả hơn.
Nếu không có sự quan tâm và LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -9 - cập nhật kịp thời các biện pháp tiên tiến cùng với nâng cao trình độ xử lý của hệ thống BHTG nói riêng và các cơ quan khác trong mạng an toàn tài chính nói chung thì sự lúng túng trong xử lý là tất yếu xảy ra, dẫn đến sự hỗn loạn của thị trường, khiến cho chi phí xử lý là vô cùng lớn. Để ngăn ngừa tối đa rủi ro này, tổ chức BHTG cần có đủ quyền hạn và sự chủ động để có thể thiết lập một cơ chế xử lý linh hoạt trước mọi tình huống mới để công tác xử lý được nhanh chóng và ít tốn kém chi phí nhất. Một rủi ro nữa mà một hệ thống BHTG có nguy cơ gặp phải chính là đi lệch mục tiêu chính sách. Chức năng của một hệ thống BHTG theo mô hình hiện đại không chỉ dừng lại ở nghiệp vụ chi trả mà còn phải là một bộ phận quan trọng trong của bộ máy an toàn tài chính quốc gia, tham gia giám sát hoạt động của hệ thống tài chính.
Với trọng trách lớn hơn thì quyền hạn được trao cũng phải nhiều hơn một cách tương xứng, nếu không hậu quả không chỉ đơn thuần là sự lãng phí khi duy trì một tổ chức không vai trò mà lớn hơn còn gây ra một lỗ hổng của mạng lưới an toàn tài chính, không tạo được niềm tin vững chắc cho công chúng. Để ngăn ngừa rủi ro này, cần phải có nhận thức nghiêm túc và đúng đắn về mục tiêu chính sách đã được đề ra ngay từ ban đầu cho hệ thống BHTG như một kim chỉ nam để đảm bảo cho sự phân công nhiệm vụ và quyền hạn luôn được tương xứng với nhau. Đối với rủi ro từ phía khách hàng có thể tác động đến hiệu quả của hệ thống BHTG thì rủi ro lớn nhất là rủi ro tín dụng. Rủi ro tín dụng là rủi ro không trả được nợ của người đi vay đối với tổ chức tín dụng khi đến hạn phải thanh toán.
Bất kỳ một hợp đồng cho vay nào cũng có rủi ro tín dụng, để hạn chế tối đa rủi ro này thì tổ chức tín dụng phải tiến hành thẩm định kỹ lưỡng khả năng hoàn trả nợ vay của đối tượng vay vốn thông qua các kỹ thuật chuyên môn. Tuy nhiên, dù có thẩm định cẩn thận đến đâu thì tổ chức tín dụng cũng không thể triệt tiêu hoàn toàn rủi ro này vì ý chí của người đi vay là không thể kiểm soát. Ngoài ra, đôi khi vì áp lực lợi nhuận một tổ chức tín dụng cũng sẽ hành động cho vay các dự án rủi ro và vì thế đẩy rủi ro tín dụng tăng lên. Tổ chức BHTG cần phải nắm rõ mức độ rủi ro tín dụng của từng tổ chức tham gia BHTG để có một kế hoạch kiểm tra giám sát và xác định mức phí hợp lý mà tổ chức tham gia phải chịu nhằm tạo ra hàng rào ngăn ngừa rủi ro tốt nhất cũng như giảm thiểu được tối đa chi phí xử lý đổ vỡ nếu tình huống xấu nhất xảy ra.
Các công tác chuẩn bị cho cơ chế phòng ngừa rủi ro này LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -10- bao gồm: trang bị quy trình kiểm tra, kiểm toán chặt chẽ, và nhất là tổ chức BHTG phải được trao quyền thực sự để có đủ sức mạnh thực thi công tác kiểm tra giám sát cũng như xử lý các tổ chức có vấn đề. Với các rủi ro cơ bản đã nêu, hệ thống BHTG cần trang bị cho mình một cơ chế phòng ngừa rủi ro đầy đủ và hiệu quả ngay từ khi đi vào hoạt động để có thể tránh được những lúng túng trong quá trình thực thi chính sách. Cơ chế phòng ngừa rủi ro này bao gồm đáp ứng tốt các yêu cầu về: năng lực tài chính, cơ chế tính và thu phí BH hợp lý, quyền hạn được trao và biện pháp xử lý đổ vỡ tiên tiến. Trong đó, yêu cầu về quyền hạn thực thi chính sách là yêu cầu mang tính xuyên suốt vì nó giúp tạo nên sức mạnh hoàn thiện các yêu cầu còn lại.3 Các nguyên tắc cốt lõi cho phát triển hệ thống BHTG hiệu quả Theo Báo cáo của Diễn đàn Ổn định tài chính (FSF) về Tăng cường khả năng phục hồi của thị trường và các tổ chức (tháng 4/2008), các sự kiện xảy ra trong thời gian khủng hoảng tài chính toàn cầu vừa qua đã chứng minh tầm quan trọng của các cơ chế bồi thường hiệu quả cho người gửi tiền.
Báo cáo của FSF có ghi: “Các chính phủ nên thống nhất một bộ nguyên tắc quốc tế nhằm xây dựng hệ thống BHTG hiệu quả”.