CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU 1. LÝ DO NGHIÊN CỨU Xét về mặt lý thuyết, mức độ linh hoạt của cơ chế tỷ giá phụ thuộc mức độ đa dạng hóa hoạt động thương mại, nếu mức độ đa dạng hóa thương mại của một quốc gia thấp thì cơ chế tỷ giá của quốc gia đó sẽ kém linh hoạt. Mức độ mà một nền kinh tế phản ứng với các cú sốc quốc tế phụ thuộc vào chế độ tỷ giá vận hành trong nền kinh tế của quốc gia (Kinnon, 2001) [58]. Các nghiên cứu thực nghiệm đã cho thấy, nếu tỷ giá cố định làm các cú sốc quốc tế ảnh hưởng đến nền kinh tế thì một hệ thống tỷ giá hối đoái linh hoạt cũng không hoàn toàn cách ly nền kinh tế khỏi các cú sốc từ bên ngoài.
Đặc biệt sau khi hệ thống Bretton Woods sụp đổ đã lan truyền các cú sốc quốc tế đến tất cả quốc gia bất kể chế độ tỷ giá hối đoái nào, các nền kinh tế trong nước không thể cách ly hoàn toàn khỏi các cú sốc quốc tế từ bên ngoài. Những rủi ro liên quan đến tỷ giá hối đoái biến động được coi là trở ngại lớn đối với các nước đang nỗ lực phát triển thông qua chiến lược mở rộng xuất khẩu và tự do hoá tài chính. Nhiều nước, nhất là các nước đang phát triển có độ mở thương mại nhỏ, có xu hướng ổn định tỷ giá hối đoái so với một rổ tiền tệ hoặc so với USD. Bên cạnh việc áp dụng chế độ tiền tệ độc lập thì tỷ giá cố định với USD có thể sẽ làm cho các quốc gia dễ bị tổn thương trước các cú sốc tỷ giá hối đoái giữa nội tệ và ngoại tệ khác USD (Kinnon & ctg, 2000) [57].
Về mặt thực tiễn, Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu liên tục tăng cao trong những năm qua, Việt Nam đang nhập siêu lớn từ Trung Quốc (IFS, IMF). Đồng thời, giống như các nước Đông Á, Việt Nam duy trì cơ chế điều hành tỷ giá với VND được neo khá chặt vào USD. Vì vậy, với vị thế kinh tế - chính trị lớn mạnh của mình, Trung Quốc đã làm gia tăng mức ảnh hưởng của CNY khi giá trị của nó thay đổi so với USD đến kinh tế của các quốc gia trên thế giới. Biến động của tỷ giá USD/CNY tác động đến kinh tế Việt Nam có quan hệ kinh tế trực tiếp với Trung Quốc và cạnh tranh với Trung Quốc trong các thị trường thứ ba lại càng lớn.
Có nhiều kênh Trang 8 khác nhau, thông qua đó sự thay đổi tỷ giá hối đoái USD/CNY có thể ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của Việt Nam. Sự biến động của tỷ giá USD/CNY sẽ tác động làm gia tăng hay suy giảm tăng trưởng, hàng hóa của Việt Nam thông qua tác động đến xuất khẩu và đầu tư. Hơn nữa, sự biến động giá trị của CNY so với USD có thể làm cho nguồn tài chính của họ ảnh hưởng trực tiếp đến điều kiện tiền tệ của Việt Nam. Hiện nay, các nghiên cứu trong nước về mối liên quan giữa tỷ giá và các yếu tố kinh tế vĩ mô của Việt Nam chủ yếu phân tích theo hướng quan hệ riêng lẻ biến động tỷ giá có tác động đến tăng trưởng trong nền kinh tế như của Le Viet Hung (2009) [49], biến động tỷ giá cũng có tác động đến giá tiêu dùng trong nền kinh tế của Trần Ngọc Thơ và ctg (2012) [4].
Các nghiên cứu về quá trình quốc tế CNY của Trung Quốc và những tác động của CNY đến an ninh tài chính các nước khác trong đó có Việt Nam như Lê Xuân Sang (2016) [1], Nguyễn Quốc Thái (2013) [2]. Các nghiên cứu trên thế giới và trong khu vực với chủ đề tác động của tỷ giá đến các yếu tố kinh tế vĩ mô của các quốc gia, mẫu nghiên cứu lại không có Việt Nam. Nghiên cứu của Kinnon và ctg (2003) [59] cho thấy tỷ giá USD/JPY biến động ảnh hưởng tới tốc độ tăng trưởng của một nhóm các nước Đông Á bao gồm cả Trung Quốc. Tác động tiêu cực của tỷ giá đồng tiền thứ ba cũng được ghi nhận đối với nhiều nền kinh tế riêng lẻ như Hồng Kông, Hàn Quốc, Đài Loan và Thái Lan.
Một quốc gia ưu tiên neo nội tệ vào USD dễ bị những cú sốc tỷ giá liên quan đến đồng tiền thứ ba. Nghiên cứu của Ibrahim, 2007 [40] đánh giá ảnh hưởng của tỷ giá USD/JPY đối với các biến kinh tế vĩ mô, cụ thể là tăng trưởng GDP, mức giá và cung tiền của Malaysia. Nghiên cứu cho rằng biến động tỷ giá USD/JPY có ảnh hưởng đáng kể đến các biến kinh tế vĩ mô của Malaysia, mà cụ thể hơn là sự mất giá JPY so với USD dẫn đến co hẹp trong GDP và cung tiền. Như vậy, xuất phát từ các nền tảng lý thuyết, tình hình thực tiễn, khoảng trống nghiên cứu khi xem xét tình hình nghiên cứu trong nước hiện nay.
Các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới với mẫu nghiên cứu không có Việt Nam do hạn chế về mặt lấy số liệu Trang 9 (Kinnon, 2003 [59]; Ibrahim, 2007 [40]. Kết quả các nghiên cứu đã cho thấy biến động tỷ giá liên quan đến đồng tiền thứ ba sẽ tác động đến nền kinh tế của các nước khác, đặc biệt đối với các nước trong cùng khu vực có mối liên hệ chặt chẽ về thương mại thì mức độ tác động này lại càng được ghi nhận. Trên thực tế, Trung Quốc là nước láng giềng của Việt Nam, hơn thế nữa Trung Quốc lại là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam với tỷ lệ nhập siêu nghiêng về Việt Nam không ngừng gia tăng. Với vị thế kinh tế - chính trị lớn mạnh của Trung Quốc, CNY đang ngày càng gia tăng ảnh hưởng phạm vi thế giới.
Trong khi Việt Nam vẫn đang lựa chọn cơ chế neo tỷ giá vào USD khá chặt giống như các nước Đông Á, đã cho thấy sự cần thiết lựa chọn xem xét tác động của tỷ giá USD/CNY đến các yếu tố kinh tế vĩ mô Việt Nam. Các lý thuyết về tỷ giá, đặc biệt là các lý thuyết về mối quan hệ giữa tỷ giá và yếu tố kinh tế vĩ mô như mô hình Mundell – Fleming và lý thuyết bộ ba bất khả thi đã được các nghiên cứu thực nghiệm trước đó kiểm nghiệm đúng với mẫu là các nước phát triển hoặc có nền kinh tế được thừa nhận theo cơ chế thị trường (Kinnon, 2003 [59]). Nghiên cứu này sẽ góp phần xem xét với một nền kinh tế có độ mở thương mại lớn, lãi suất trong nước chịu ảnh hưởng lãi suất của thế giới, quy mô kinh tế nhỏ và các điều kiện của nền kinh tế còn nhiều tranh luận về vận hành theo cơ chế thị trường như Việt Nam thì kết quả thu được có phù hợp với lý thuyết và kết quả các nghiên cứu thực nghiệm của các quốc gia khác hay không. Kết quả của nghiên cứu sẽ cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của tỷ giá USD/CNY đến các yếu tố kinh tế vĩ mô của Việt Nam thông qua việc xem xét tác động lên các yếu tố tăng trưởng GDP, giá cả và cung tiền, lãi suất của nền kinh tế.
Đồng thời việc xem xét kết quả thu được khi tiến hành ước lượng, kiểm định mô hình cũng sẽ góp phần gợi ý một số chính sách điều hành tỷ giá hối đoái, góp phần đạt được các mục tiêu đề ra của nền kinh tế Việt Nam. Đó là lý do tác giả lựa chọn đề tài nghiên cứu “Tác động của tỷ giá Nhân dân tệ và Đô la Mỹ đến các yếu tố kinh tế vĩ mô Việt Nam”. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Mục tiêu của nghiên cứu là kiểm định tác động của tỷ giá USD/CNY đến các yếu tố kinh tế vĩ mô bằng cách xem xét ảnh hưởng cụ thể của tỷ giá USD/CNY đến tăng trưởng kinh tế, lạm phát và tiền tệ của Việt Nam. Dựa trên kết quả thu được, nghiên cứu sẽ đề xuất một số khuyến nghị trong điều hành tỷ giá thích hợp nhằm hạn chế các tác động tiêu cực của sự biến động tỷ giá, góp phần đạt được các mục tiêu của nền kinh tế Việt Nam.
Để đạt được mục tiêu, nghiên cứu cần trả lời cho các câu hỏi sau: (1) Tỷ giá USD/VND tác động đến các yếu tố kinh tế vĩ mô Việt Nam mức độ bao nhiêu và kéo dài trong ngắn hay dài hạn? Các quốc gia ở Đông Á, ngoại trừ Nhật Bản, đã lựa chọn cơ chế tỷ giá neo nội tệ vào USD. Việc lựa chọn cơ chế tỷ giá neo khá chặt vào USD nhằm giúp cho các nước này giảm rủi ro trong các giao dịch liên quan đến thương mại và dòng vốn quốc tế. Chính sách tỷ giá này khá hiệu quả trong các giai đoạn khủng hoảng kinh tế và tránh các hiệu ứng lan tỏa khu vực nhưng điều này cũng làm cho các quốc gia phải đối mặt với các cú sốc tỷ giá (Kinnon, 2000 [57]). Việt Nam cũng đã lựa chọn cơ chế neo tỷ giá vào USD như các nước Đông Á và kết quả nghiên cứu của chương 3: Tác động của tỷ giá USD/VND đến các yếu tố kinh tế vĩ mô Việt Nam sẽ trả lời cho câu hỏi nghiên cứu (1).
Để giải quyết mục tiêu chung của luận án, đầu tiên nghiên cứu phải tiến hành xem xét cơ chế điều hành tỷ giá, cú sốc tỷ giá có tác động đến các yếu tố kinh tế vĩ mô hay không. Việt Nam lựa chọn neo tỷ giá vào USD có giúp kinh tế thực sự an toàn hay không chính là mục tiêu đầu tiên cần được giải quyết. Đồng thời, câu hỏi nghiên cứu (1) phải được giải quyết trước khi thực hiện câu hỏi nghiên cứu (3). Bởi vì, kết quả của câu hỏi (1) sẽ trả lời cho vấn đề với cơ chế neo tỷ giá vào USD có giúp Việt Nam tránh được các cú sốc tỷ giá không.
Từ đó, nghiên cứu sẽ có cơ sở để xem xét tác động của tỷ giá đồng tiền thứ ba đến các yếu tố kinh tế vĩ mô của Việt Nam. Mặt khác, nếu giá trị của CNY thay đổi so với USD thì tương quan giá trị giữa USD và VND có thể sẽ thay đổi. Ngoài ra, nền kinh tế của Trung Quốc với tiềm lực lớn mạnh hơn Việt Nam rất nhiều đã cho thấy sự cần thiết cần phải nghiên cứu mối quan hệ giữa tỷ giá USD/VND và tỷ giá USD/CNY trước khi xem xét tác động của hai tỷ giá này đến các yếu tố kinh tế vĩ mô của Việt Nam ở câu hỏi (3).
