Tác Động Của Tự Do Hóa Tài Khoản Vốn Đến Bất Bình Đẳng Thu Nhập

Bài viết phân tích tác động của tự do hóa tài khoản vốn đến bất bình đẳng thu nhập, cung cấp cái nhìn sâu sắc về vấn đề kinh tế hiện nay.

• Tác giả: Nguyễn Thị Tuyết Hoa
• Người hướng dẫn: GS. Trần Ngọc Thơ
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Tác Động Của Tự Do Hóa Tài Khoản Vốn Đến Bất Bình Đẳng Thu Nhập
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Của Tự Do Hóa Tài Khoản Vốn

Tăng trưởng kinh tế là mục tiêu hàng đầu của nhiều quốc gia. Tuy nhiên, phát triển bền vững, cân bằng giữa kinh tế, xã hội và môi trường, mới là đích đến cuối cùng. Bất bình đẳng thu nhập là một vấn đề xã hội đáng quan tâm, không chỉ vì khía cạnh công bằng mà còn ảnh hưởng đến khả năng phát triển của quốc gia. Bất bình đẳng có thể được xem là một dạng nghèo đói về phân phối. Theo Giáo trình Kinh tế Phát triển của Trường Đại học Kinh tế TP.HCM, tình trạng bất bình đẳng gia tăng có thể làm trầm trọng thêm đói nghèo. Các nhà kinh tế học quan tâm đến bất bình đẳng vì ba lý do: hiệu quả kinh tế, phân bổ nguồn lực và ổn định xã hội. Việc đo lường và hạn chế bất bình đẳng có ý nghĩa quan trọng.

1.1. Bất Bình Đẳng Thu Nhập Định Nghĩa và Đo Lường

Bất bình đẳng thu nhập là sự chênh lệch về thu nhập giữa các cá nhân hoặc nhóm trong một xã hội. Nó thường được đo lường bằng các chỉ số như chỉ số Gini, tỷ lệ phần trăm thu nhập của nhóm giàu nhất so với nhóm nghèo nhất, hoặc các đường cong Lorenz. Việc đo lường chính xác bất bình đẳng thu nhập là rất quan trọng để đánh giá hiệu quả của các chính sách kinh tế và xã hội. Các tổ chức như SWIID (Standardized World Income Inequality Database) cung cấp dữ liệu chuẩn hóa về bất bình đẳng thu nhập trên toàn thế giới.

1.2. Tự Do Hóa Tài Khoản Vốn Khái Niệm và Các Hình Thức

Tự do hóa tài khoản vốn đề cập đến việc dỡ bỏ các hạn chế đối với dòng vốn xuyên biên giới. Điều này bao gồm tự do hóa đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), đầu tư vào cổ phiếu và trái phiếu, cũng như các giao dịch tiền tệ. Mục tiêu của tự do hóa tài khoản vốn là thu hút vốn đầu tư, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và tăng cường hội nhập tài chính quốc tế. Tuy nhiên, nó cũng có thể tạo ra rủi ro, đặc biệt là đối với các quốc gia đang phát triển.

II. Thách Thức Tự Do Hóa Vốn Gây Bất Bình Đẳng Thu Nhập

Trong lý thuyết cơ bản của Simon Kuznets (1955), có sự đánh đổi giữa tăng trưởng kinh tế và bất bình đẳng thu nhập, thể hiện qua mối tương quan hình U ngược. Kuznets cho rằng bất bình đẳng tăng trong giai đoạn đầu phát triển và chỉ giảm khi đạt mức phát triển nhất định. Ông lập luận rằng bất bình đẳng cần thiết để người giàu tiết kiệm và đầu tư. Tuy nhiên, quan điểm này vẫn gây tranh cãi. Ngoài tăng trưởng kinh tế, nhiều yếu tố khác ảnh hưởng đến bất bình đẳng thu nhập, như thương mại, FDI, lạm phát, thị trường lao động, công nghệ và thể chế.

2.1. Mối Quan Hệ Giữa Tự Do Hóa Vốn và Bất Bình Đẳng Các Nghiên Cứu

Gần đây, các nghiên cứu về tự do hóa tài chính nói chung và tự do hóa tài khoản vốn nói riêng đến bất bình đẳng thu nhập được quan tâm. Atkinson và Morelli (2011) đặt câu hỏi về mối quan hệ nhân quả giữa khủng hoảng kinh tế và bất bình đẳng thu nhập, cũng như tác động của tự do hóa tài chính. Mauricio Larrain (2013), Prakash Loungani (2015) và Silke Bumann, Robert Lensink (2015) đều cho thấy tự do hóa vốn làm tăng bất bình đẳng thu nhập.

2.2. Toàn Cầu Hóa Tài Chính Tác Động Trái Chiều Đến Thu Nhập

Các nghiên cứu về tác động của tự do hóa tài chính đến bất bình đẳng thu nhập cho kết quả khác nhau. Cornia và Kiiski (2001) cho thấy chính sách tự do hóa tài chính làm tăng bất bình đẳng ở nhiều nước đang phát triển. Ang (2010) tập trung vào Ấn Độ, kết quả là tự do hóa tài chính làm tăng bất bình đẳng, nhưng phát triển tài chính làm giảm. Agnello và cộng sự (2012) tìm thấy bằng chứng cho thấy cải cách tài chính (tăng tự do hóa tài chính) làm giảm bất bình đẳng thu nhập.

III. Giải Pháp Phát Triển Tài Chính Giảm Bất Bình Đẳng Thu Nhập

Jaumotte và cộng sự (2013) cũng thấy rằng toàn cầu hóa thương mại dẫn đến bất bình đẳng thu nhập ít hơn, trong khi toàn cầu hóa tài chính gây ra bất bình đẳng lớn hơn. Bumann và Lensink (2015) thiết lập mô hình lý thuyết về mối quan hệ giữa tự do hóa tài khoản vốn và bất bình đẳng thu nhập kết hợp với phát triển kinh tế theo chiều sâu (độ sâu tài chính, đo bằng Tín dụng tư nhân/GDP). Họ nghiên cứu thực nghiệm trên 106 quốc gia từ 1973 – 2008.

3.1. Độ Sâu Tài Chính Vai Trò Điều Tiết Mối Quan Hệ

Bumann và Lensink (2015) thấy rằng ở những quốc gia có độ sâu tài chính thấp (nhỏ hơn 25%), tự do hóa tài khoản vốn sẽ làm gia tăng bất bình đẳng trong thu nhập. Ngược lại, ở những quốc gia có độ sâu tài chính cao (lớn hơn 25%), tự do hóa tài khoản vốn có thể cải thiện vấn đề bất bình đẳng. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của phát triển tài chính trong việc giảm thiểu tác động tiêu cực của tự do hóa tài khoản vốn.

3.2. Chính Sách Hỗ Trợ Bổ Sung Giảm Tác Động Tiêu Cực

Hội nhập quốc tế và tự do hóa tài khoản vốn là xu hướng toàn cầu. Một câu hỏi đặt ra là: có nên cắt giảm các biện pháp kiểm soát vốn nhanh chóng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hay không? Đặc biệt là với những quốc gia đang phát triển, nơi mà sự phát triển tài chính còn thấp và vấn đề bất bình đẳng thu nhập dễ gây ra những bất ổn trong nền kinh tế và hệ thống chính trị. Chính phủ nên có những biện pháp hỗ trợ bổ sung nhằm giảm những tác động xấu này, hoặc cân đối tổng thể các yếu tố, mục tiêu trước khi thực hiện chính sách tự do hóa tài khoản vốn.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Tác Động Tại Các Nước Thu Nhập Thấp

Nghiên cứu này kiểm chứng lý thuyết của Bumann và Lensink (2015) bằng cách nghiên cứu trên bộ dữ liệu của 35 quốc gia có thu nhập trung bình thấp, với chuỗi dữ liệu từ 1990 – 2012. Hy vọng rằng, kết quả của bài nghiên cứu có thể giúp độc giả có cái nhìn tổng quan hơn về vai trò của tự do hóa tài khoản vốn cũng như phần nào giúp chính phủ định hướng được những chính sách phù hợp nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhưng vẫn đảm bảo được các mục tiêu công bằng xã hội.

4.1. Phương Pháp Nghiên Cứu GMM Sai Phân DGMM

Bài nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng, hồi quy dựa trên một bảng dữ liệu động không đồng nhất. Cụ thể hơn, tác giả sử dụng công cụ GMM sai phân (DGMM) để xem xét mối quan hệ giữa tự do hóa tài khoản vốn đến bất bình đẳng thu nhập cũng như xem xét vai trò của phát triển tài chính. DGMM là một phương pháp thống kê cho phép kết hợp các dữ liệu kinh tế quan sát được trong các điều kiện moment tổng thể sử dụng các biến công cụ để ước lượng các tham số chưa biết của mô hình.

4.2. Dữ Liệu và Phạm Vi Nghiên Cứu 35 Quốc Gia 1990 2012

Về khía cạnh phạm vi mẫu nghiên cứu, bài nghiên cứu xem xét trên mẫu gồm 35 quốc gia, bao gồm Việt Nam, các quốc gia gồm các nước có thu nhập trung bình thấp trong giai đoạn 1990 - 2012. Dữ liệu được thu thập từ thống kê của SWIID, WB cùng với thống kê của một số nhà kinh tế trên thế giới. Công cụ được tác giả sử dụng bao gồm Microsoft Excel 2013 để tính toán và lọc các dữ liệu cần thiết, cùng với đó là phần mềm Stata để phân tích dữ liệu và chạy mô hình hồi quy.

V. Kết Luận Tự Do Hóa Vốn và Bài Toán Bất Bình Đẳng Thu Nhập

Bài nghiên cứu này, một lần nữa sẽ kiểm chứng lý thuyết của Silke Bumann, Robert Lensink (2015) bằng việc nghiên cứu trên bộ dữ liệu của 35 quốc gia có thu nhập trung bình thấp, với chuỗi dữ liệu từ 1990 – 2012.Hi vọng rằng, kết quả của bài nghiên cứu có thể giúp độc giả có thể có một cái nhìn tổng quan hơn về vai trò của tự do hóa tài khoản vốn cũng như phần nào giúp chính phủ định hướng được những chính sách phù hợp nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhưng vẫn đảm bảo được các mục tiêu công bằng xã hội.

5.1. Hàm Ý Chính Sách Cân Bằng Tăng Trưởng và Công Bằng Xã Hội

Kết quả nghiên cứu có thể phần nào giúp cho việc định hướng quá trình tự do hóa tài khoản vốn sao cho đạt được ảnh hưởng tốt nhất lên tăng trưởng của nền kinh tế nhưng vẫn đảm bảo công bằng xã hội. Với trường hợp của một số quốc gia đang phát triển, khi xu hướng tự do hóa tài khoản vốn đang là một xu hướng chung của toàn cầu nhằm có thể khai thác hiệu quả các nguồn lực tài chính, tối thiểu hóa rủi ro và chi phí sử dụng vốn.

5.2. Hạn Chế và Hướng Mở Rộng Tiếp Tục Nghiên Cứu và Phát Triển

Trong điều kiện hệ thống tài chính chưa phát triển cao, sự tiếp cận của các cá nhân với những nguồn tài trợ còn hạn chế, toàn cầu hóa tài chính (không có kiểm soát và chiến lược) sẽ làm gia tăng vấn đề bất bình đẳng giữa các chủ thể trong xã hội, làm chậm con đường phát triển bền vững của các quốc gia. Bên cạnh đó, ảnh hưởng của các biến số kinh tế khác lên bất bình đẳng thu nhập cũng được xem xét trong bài nghiên cứu bao gồm tăng trưởng kinh tế, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài FDI, lạm phát, mở cửa thương mại, tốc độ tăng trưởng dân số, tỷ lệ người phụ thuộc và tỷ lệ hoàn thành tiểu học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI 1.1 Lý do chọn đề tài Tăng trưởng kinh tế là một trong những mối quan tâm hàng đầu của đa số các quốc gia trên thế giới. Tuy nhiên, phát triển kinh tế bền vững (cách thức phát triển mà các vấn đề về kinh tế, xã hội và môi trường được xem xét trong mối liên hệ lẫn nhau nhằm đạt mục tiêu “thỏa mãn nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không ảnh hưởng đến khả năng thỏa mãn nhu cầu của thế hệ tương lai”1 ) mới là mục tiêu cuối cùng của toàn xã hội. Vì vậy những vấn đề về nghèo đói và bất bình đẳng cũng nhận được sự quan tâm không nhỏ của các học giả, đặc biệt là vấn đề bất bình đẳng trong thu nhập. 2 Các nhà kinh tế học quan tâm đến bất bình đẳng không chỉ vì khía cạnh công bằng xã hội mà còn vì những ảnh hưởng đến khả năng phát triển của một quốc gia.

Về mặt công bằng xã hội, bất bình đẳng có thể được xem như một dạng nghèo trên phương diện phân phối. Ở một số quốc gia, khi tăng trưởng kinh tế càng nhanh thì bất bình đẳng trong phân phối thu nhập càng lớn khiến tình trạng đói nghèo càng trở nên gay gắt. Bất bình đẳng còn được chú ý vì ba lý do sau đây: thứ nhất, bất bình đẳng lớn trong thu nhập có thể dẫn đến tình trạng kinh tế kém hiệu quả. Những nhóm có thu nhập thấp sẽ không có điều kiện tiếp cận vốn và đầu tư.

Thứ hai, bất bình đẳng cao khiến việc phân bổ các nguồn lực kém hiệu quả. Chẳng hạn, chính phủ sẽ đầu tư nhiều hơn cho giáo dục bậc cao chứ không phải giáo dục cơ bản; hoặc tập trung đất đai cho một tập hợp những cá nhân giàu có, khiến cho những nông dân nhỏ có hoạt động kinh doanh hiệu quả không được hỗ trợ. Thứ ba: bất bình đẳng chứa đựng những bất ổn xã hội cũng như tính đoàn kết. Xã hội có bất bình đẳng cao có xu hướng củng cố quyền lực kinh tế và quyền lực chính trị của nhóm giàu có, khi đó những phúc lợi liên quan đến người nghèo thì khó cải thiện.

Xung đội giai cấp vì thế có thể bùng nổ, 1 2 Giáo trình Kinh Tế Phát triển, Trường Đại học Kinh Tế Thành phố Hồ Chí Minh 2 ảnh hưởng đến các mặt kinh tế - xã hội. Do đó, việc đo lường và hạn chế bất bình đẳng có ý nghĩa quan trọng đối với bất kỳ quốc gia nào. Về mặt tăng trưởng kinh tế, những khía cạnh về bất bình đẳng phức tạp hơn. Trong lý thuyết cơ bản nhất theo Simon Kuznets (1955) có sự đánh đổi giữa tăng trưởng kinh tế và bất bình đẳng thu nhập được thể hiện trong mối tương quan hình U ngược.

Simon Kuznets cho rằng bất bình đẳng ở một quốc gia sẽ tăng dần trong giai đoạn đầu của quá trình phát triển kinh tế và chỉ giảm dần khi quốc gia ấy đạt đến một mức độ phát triển nhất định. Theo quan điểm của mình, Kuznets cho rằng bất bình đẳng là cần thiết cho phép người giàu có thể tiết kiệm, đầu tư nhiều hơn và có thể làm tăng trưởng nhanh hơn. Tuy nhiên quan điểm của Kuznets vẫn đang gây rất nhiều tranh cãi trong thực tế. Một số nghiên cứu thực nghiệm đồng thuận với quan điểm này thì một số khác lại không đồng ý.

Ngoài tăng trưởng kinh tế, còn nhiều nhân tố khác tác động đến bất bình đẳng thu nhập. Chẳng hạn như độ mở thương mại (Calderon và Chong, 2001), dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (Cragg và Epelbaum, 1996; Parantap Basu và Alessandra Guariglia, 2007), lạm phát, thị trường lao động (Gordon và Dew-Becker, 2008), thay đổi công nghệ (Acemoglu, 2002) hoặc thể chế (Acemoglu và cộng sự, 2013). Nổi bật lên trong thời gian gần đây là những nghiên cứu về vấn đề tự do hóa tài chính nói chung và tự do hóa tài khoản vốn nói riêng đến bất bình đẳng thu nhập. Với bài viết “Khủng hoảng kinh tế và bất bình đẳng thu nhập, 2011”, Atkinson và Morelli đã đặt những câu hỏi về mối quan hệ nhân quả giữa khủng hoảng kinh tế và bất bình đẳng thu nhập, cũng như các tác động của tự do hóa tài chính đến các mức thu nhập.

Từ đó, một lần nữa dấy lên những tranh luận về tác động của dòng vốn đối với bất bình đẳng tại các quốc gia. Mặc dù các nghiên cứu về phát triển tài chính, mức độ hội nhập kinh tế, tự do hóa thương mại lên mức độ bất bình đẳng trong thu nhập được nghiên cứu khá nhiều, trên thế giới cũng như ở Việt Nam. Tuy nhiên, những nghiên cứu về tác động của tự do hóa tài khoản vốn đến phân phối thu nhập là 3 khá ít. Một trong số những nghiên cứu là nghiên cứu của Mauricio Larrain (2013), Prakash Loungani (2015) và Silke Bumann, Robert Lensink (2015).

Những nghiên cứu này đều cho thấy tự do hóa vốn làm tăng bất bình đẳng thu nhập. Trong một phạm vi rộng hơn, nhiều nhà kinh tế nghiên cứu tác động của tự do hóa tài chính đến bất bình đẳng thu nhập. Tiêu biểu như nghiên cứu của Cornia và Kiiski (2001), Ang (2010), Agnello và cộng sự (2012), Jaumotte và cộng sự (2013), Delis và cộng sự (2014). Những nghiên cứu này cung cấp bằng chứng khác nhau về tác động của tự do hóa tài chính đến bất bình đẳng thu nhập.

Nghiên cứu của Cornia và Kiiski (2001) cho thấy các chính sách tự do hóa tài chính làm tăng bất bình đẳng thu nhập ở nhiều nước đang phát triển. Ang (2010), tập trung nghiên cứu vào Ấn Độ, kết quả là tự do hóa tài chính làm tăng bất bình đẳng thu nhập, tuy nhiên sự phát triển tài chính làm giảm bất bình đẳng thu nhập. Trong một bảng dữ liệu của 62 quốc gia trong giai đoạn 1973-2005, Agnello và cộng sự (2012) tìm thấy bằng chứng chứng minh rằng những cải cách tài chính (tăng tự do hóa tài chính) làm giảm bất bình đẳng thu nhập. Giống với Agnello và cộng sự (2012), kết quả nghiên cứu của Delis và cộng sự (2014) cho thấy tự do hóa tài chính giảm bất bình đẳng thu nhập của mẫu nghiên cứu trong giai đoạn 1997-2005, đặc biệt những chính sách nhằm tăng cường tư nhân hóa các tổ chức tài chính, loại bỏ sự kiểm soát tín dụng và hạ thấp rào cản chu chuyển vốn là những yếu tố chính làm giảm bất bình đẳng thu nhập.

Mặc dù vậy, tác động này yếu đi, và trở nên không đáng kể cho các nước có thu nhập thấp. Jaumotte và cộng sự (2013) cũng thấy rằng toàn cầu hóa thương mại dẫn đến sự bất bình đẳng thu nhập ít hơn, trong khi toàn cầu hóa tài chính gây ra bất bình đẳng lớn hơn. Bằng việc thiết lập một mô hình lý thuyết về mối quan hệ giữa tự do hóa tài khoản vốn và bất bình đẳng thu nhập kết hợp với phát triển kinh tế theo chiều sâu (độ sâu tài chính, được đo lường bằng chỉ số Tín dụng tư nhân/GDP), đồng thời nghiên cứu thực nghiệm trên 106 quốc gia từ 1973 – 2008, Silke Bumann, Robert Lensink (2015) thấy rằng: ở những quốc gia có độ sâu tài chính thấp (nhỏ hơn 25%), tự do hóa tài 4 khoản vốn (một khía cạnh của tự do hóa tài chính) sẽ làm gia tăng bất bình đẳng trong thu nhập, trong khi đó ở những quốc gia có độ sâu tài chính cao (lớn hơn 25%), tự do hóa tài khoản vốn có thể cải thiện vấn đề bất bình đẳng. Hội nhập quốc tế cũng như tự do hóa tài khoản vốn đang là xu hướng toàn cầu.

Một câu hỏi đặt ra là: liệu có nên cắt giảm các biện pháp kiểm soát vốn nhanh chóng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hay không? Đặc biệt là với những quốc gia đang phát triển, nơi mà sự phát triển tài chính còn thấp và vấn đề bất bình đẳng thu nhập dễ gây ra những bất ổn trong nền kinh tế và hệ thống chính trị. Bài nghiên cứu này, một lần nữa sẽ kiểm chứng lý thuyết của Silke Bumann, Robert Lensink (2015) bằng việc nghiên cứu trên bộ dữ liệu của 35 quốc gia có thu nhập trung bình thấp, với chuỗi dữ liệu từ 1990 – 2012. Hi vọng rằng, kết quả của bài nghiên cứu có thể giúp đọc giả có thể có một cái nhìn tổng quan hơn về vai trò của tự do hóa tài khoản vốn cũng như phần nào giúp chính phủ định hướng được những chính sách phù hợp nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhưng vẫn đảm bảo được các mục tiêu công bằng xã hội.2 Mục tiêu và các vấn đề nghiên cứu Bài nghiên cứu nhằm đạt được mục tiêu tìm ra tác động của tự do hóa tài khoản vốn đối với bất bình đẳng thu nhập ở một số quốc gia có thu nhập trung bình thấp, mối quan hệ này có bị ảnh hưởng bởi sự phát triển tài chính (được đại diện bằng biến Tín dụng tư nhân/GDP) hay không? Để thực hiện mục tiêu trên, bài nghiên cứu lần lượt xem xét trả lời những câu hỏi sau: Thứ nhất: liệu có tồn tại sự ảnh hưởng của tự do hóa tài khoản vốn lên bất bình đẳng thu nhập ở các quốc gia có thu nhập trung bình thấp hay không? Thứ hai: nếu có tồn tại sự ảnh hưởng của tự do hóa tài khoản vốn lên bất bình đẳng thu nhập thì sự ảnh hưởng đó là như thế nào? 5 Thứ ba: sự phát triển tài chính được đại diện bằng biến Tín dụng tư nhân/GDP (độ sâu tài chính) ảnh hưởng như thế nào đến mối quan hệ giữa tự do hóa tài khoản vốn và bất bình đẳng thu nhập? Dựa vào những phương pháp kinh tế lượng phát triển trong thời gian gần đây, bài nghiên cứu xem xét ảnh hưởng độc lập và đồng thời của các biến số lên biến phụ thuộc - bất bình đẳng thu nhập. Điều này cho phép khả năng có thể có những góc nhìn đúng đắn và toàn diện hơn về ảnh hưởng của các nhân tố lên biến phụ thuộc 1.3 Phương pháp nghiên cứu Để xem xét ảnh hưởng của tự do hóa tài khoản vốn lên bất bình đẳng thu nhập ở các quốc gia có thu nhập trung bình thấp, bài nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng, hồi quy dựa trên một bảng dữ liệu động không đồng nhất.

Cụ thể hơn, tác giả sử dụng công cụ GMM sai phân (DGMM) để xem xét mối quan hệ giữa tự do hóa tài khoản vốn đến bất bình đẳng thu nhập cũng như xem xét vai trò của phát triển tài chính.